Qazaqstan – Bolgarııa: Yntymaqtastyqty arttyrýǵa múmkindik mol

Mańyzdy sapar

Aldymen el basshylary shaǵyn quramda kelissóz júr­gizdi. Onda Qasym-Jomart Toqaev qazaq-bolgar seriktestigin odan ári nyǵaıtý turǵysynan Rýmen Radevtiń saparyna aıryqsha mán beretinin atap ótti.

– Bolgarııa – Qazaqstan­nyń Eýropadaǵy eń mańyzdy seriktesteriniń biri. Eki eldi tamyry tereń saıası jáne eko­nomıkalyq yntymaqtastyq baılanystyrady. Ártúrli saladaǵy ekijaqty qarym-qatynastarymyz turaqty damyp keledi. Muny senimdi saıa­sı dıalogten, parlamentter arasyndaǵy nátıjeli yqpaldastyqtan, saýda men ınvestısııanyń qarqyndy ósýinen, halyqtarymyzdyń baı­lanysy men álemdik qoǵam­dastyqtaǵy ózara qoldaýdan anyq ańǵarýǵa bolady. Ekijaqty saýda aınalymynyń artyp kele jatqany qýantady. Bul – jaqsy úrdis. Bizdiń naryqta 60-qa jýyq bolgar kompanııasy tabysty jumys istep jatyr. Qazirgi ýaqytta biz taý-ken ónerkásibi, óndiris, kólik jáne qurylys salalarynda jemisti ynty­maqtastyq ornattyq. Ener­getıka, transport jáne logıs­tıka, jasyl energııa, atom óner­kásibi, ǵarysh, aýyl sharýa­shylyǵy, sıfrlandyrý, den­saýlyq saqtaý, týrızm sekildi perspektıvti salalar boıynsha yqpaldastyqtyń áleýeti zor, – dedi Prezıdent.

Rýmen Radev qonaqjaılyq tanytqany úshin Qasym-Jomart Toqaev­qa rızashylyǵyn bil­dir­di. Sonymen qatar elderi­miz­diń arasyndaǵy seriktes­tik deńgeıine joǵary baǵa berip, barlyq salada baılanysty jandandyrýǵa nıetti ekenin jetkizdi.

– Bolgarııa eki el arasyndaǵy dástúrli ári tabysty baılanysty joǵary baǵalaıdy. Memleketińizdi órkendetýge baǵyttalǵan aýqymdy reformalaryńyz ben kóregen saıasatyńyzdy qoldaımyn. Biz Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy basty seriktesimiz sanaımyz. Sizderdiń osyǵan deıingi tabystaryńyz tańǵalarlyq: eko­nomıkalaryńyz qarqyndy ósip keledi, ınnovasııa, ǵylym, bilim, joǵary tehnologııa salalarynda zor tabysqa jettińizder. Men Ǵarysh ortalyǵyn aralap kórdim. Sizderdiń jetistikterińizden jaqsy áser aldym, – dedi Bolgarııa Prezıdenti.

Tabystyń kilti – yqpaldastyqta

Budan ári Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen Bolgarııa Prezıdenti Rýmen Radev kelissózdi eki el delegasııalarynyń qatysýymen keńeıtilgen quramda jalǵastyrdy.

Memleket basshysy atap ótkendeı, Rýmen Radevtiń elimizge úlken delegasııany bastap kelýi ekijaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa tyń serpin beredi. Prezıdent taýar aınalymynyń turaqty ósip kele jatqanyn, sondaı-aq ony ulǵaıtýǵa mol áleýet bar ekenin aıtty. Statıstıkaǵa sáıkes, bıylǵy tórt aıda ózara saýda-sattyq kólemi 83 mln dollardan asqan, al byltyr bul kórsetkish tórt ese artyp, 375 mln dollarǵa jetken.

– Elimiz ekonomıkalyq yntymaq­tastyqty ártaraptandyrýǵa jáne energetıka, aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý men týrızm salalarynda birlesken ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa beıil, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent bolgar kompanııalarymen, ınvestorlarymen ózara yqpaldastyqty qoldaıtynyn jetkizip, bul rette Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónin­degi úkimetaralyq komıssııa negizgi ról atqaratynyna toqtaldy.

О́z kezeginde Rýmen Radev qonaqjaılyq tanytqany úshin rızashylyǵyn bildirip, Bolgarııa men elimizdiń sanqyrly ynty­maq­tastyǵynyń kókjıegin keńeıtýge múmkindik mol ekenin atap ótti.

– Bolgarııa Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy basty strategııalyq seriktesi sanaıdy. Tabystyń kilti – yqpaldastyqta. Eki el, sondaı-aq Eýropa odaǵy men Qazaq­stan arasyndaǵy qarym-qatynasty damytýda memleketterimizdiń strategııalyq turǵydan ornalasýyna arqa súıeýimiz qajet. Bul Azııa men Eýropany baılanystyrýda mańyzdy ról atqarady, – dedi Rýmen Radev.

Kelissóz barysynda ekijaqty kún tártibin­degi máseleler keńinen talqylandy. Eki jaq seriktestikti odan ári nyǵaıtýǵa jáne qazaq-bolgar qarym-qatynastaryn damytýǵa yqpal etetin jańa bastamalardy júzege asyrý nıetti ekenin jetkizdi.

Kelissózderden keıin memleketter basshylarynyń qatysýymen birqatar qujatty almasý rásimi ótti:

1. Qazaqstan Respýblıkasy Kólik mınıstrligi men Bolgarııa Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi arasyndaǵy Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizin damytý boıynsha ózara túsinistik týraly memorandým;
2. Astana men Sofııa qalalary arasyn­daǵy ózara túsinistik týraly memorandým;
3. Shymkent jáne Plovdıv qalalary arasynda baýyrlastyq qarym-qatynas ornatý týraly memorandým;
4. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń janyndaǵy Memlekettik bas­qarý akademııasy men Bolgarııa Respýb­lıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligi Dıplomatııa ınstıtýty arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandým;
5. «Qazaqstannyń syrtqy saýda palatasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi men Bolgarııanyń saýda-ónerkásip palatasy arasyndaǵy ózara túsinistik týra­ly memorandým.

Senim rýhyndaǵy saıası dıalog

Kelissózderden keıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen Bolgarııa Prezıdenti Rýmen Radev BAQ ókilderi aldynda sóz sóıledi. Prezıdent eń aldymen, shaqyrýyn qabyl alyp, elimizge alǵash ret resmı saparmen kelgeni úshin Rýmen Radevke shynaıy rızashylyǵyn jetkizdi.

– Bolgarııa – elimizdiń Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy mańyzdy ári senimdi seriktesi. Bizdiń yqpaldastyǵymyz myzǵymas dostyq pen túsinistikke negizdelgen. Jalpy, Qazaqstan Bolgarııany strategııalyq mańyzy bar seriktes retinde qabyldaıdy jáne sizdiń memleketińizben qarym-qatynasty odan ári damytýǵa úlken mán berip kelemiz. Qazaqstan men Bolgarııa arasynda dıplomatııalyq qatynas ornaǵanyna ótken aptada 33 jyl toldy. Sizdiń saparyńyz osy mereıli mejege tuspa-tus kelip otyr. Osy ýaqyt ishinde bizdiń elderimiz barlyq deńgeıde ózara senim rýhyndaǵy saıası dıalog ornatty. Naqty sharttyq-quqyqtyq negiz qalyptasty. Eki eldiń saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq baılanystary nyǵaıa tústi, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, elimizde tatý-tátti ómir súrip jatqan túrli etnostar qatarynda bolgar ulty­nyń ókilderi de bar. Osy erekshe baı­lanys halyqtarymyz arasyndaǵy yntymaq­tastyqty arttyra túsedi.

Prezıdent qos memlekettiń halyqara­lyq uıymdar aıasyndaǵy yqpaldastyǵy da keńeıip kele jatqanyna toqtaldy. Jan-jaqty ári senimdi seriktestik aldaǵy ýaqytta da bekı bermek.

Memleket basshysy kelissóz mazmundy bolǵanyn, naqty ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilgenin aıtty.

– Atap aıtqanda, saýda-ekonomıka jáne ınvestısııa salasyndaǵy baılanystyń aýqymyn keńeıtýge basa nazar aýdardyq. Eki el arasyndaǵy alys-beris ósip jatyr, bul – jaqsy úderis. Elimizde 60-qa jýyq bolgar kompanııasy bar. Olar túrli salada tabysty jumys istep jatyr. Degen­men elderimizdiń ekonomıkalyq áleýeti budan áldeqaıda joǵary. Sondyqtan bul kórsetkishti ulǵaıta túsýge mol múmkindik bar. Biz ózara saýda-sattyq kólemin arttyra túsýge kelistik. Qos memlekettiń múddesine saı keletin jańa ınvestısııa­lyq jobalardy pysyqtaýǵa ýaǵdalastyq. Ásirese munaı-gaz, jańartylatyn energııa, «jasyl» energetıka, atom ónerkásibi, sıfrlandyrý, ınnovasııa, jasandy ıntellekt, ǵarysh salasy, aýyl sharýashy­ly­ǵy, densaýlyq saqtaý, mádenı-gýmanı­tar­lyq baılanystar jáne týrızm sııaqty salalarda birlesken jobalardy júzege asyrý mańyzdy ekenin atap óttik, – dedi Prezıdent.

Sondaı-aq kólik-logıstıka sektoryn­daǵy baılanysty damytý máselesi sóz boldy. Eki jaq búginde strategııalyq saýda jolynyń birine aınalǵan Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizi jobasyna Bolgarııanyń «Býrgas» jáne «Varna» teńiz porttaryn qosý máselesin qarastyrýǵa kelisti. Memleket basshysy bul jumysqa eki eldiń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııasy basa mán berý qajet dep sanaıdy. Prezıdent Komıssııa aıasynda Kólik-logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi birlesken jumys tobyn qurýdy usyndy.

– Budan bólek, Bolgarııanyń ǵaryshtyq zertteýler men tehnologııalar, qorǵanys ónerkásibi salasyndaǵy ozyq tájirıbesin zerdelep, birlese jumys isteýge daıyn ekenimizdi jetkizdim. Elimizge Prezıdent Rýmen Radevpen birge Bolgarııanyń iri kásipkerleri keldi. Bıznes forým ótedi, birqatar kommersııalyq qujatqa qol qoıylady. Bul ekijaqty yntymaqtastyqqa aıryqsha mán beriletinin ańǵartady. Biz elimizde jumys istegisi keletin Bolgarııa kompanııalaryna qolaıly jaǵdaı jasaý­ǵa daıynbyz. Men isker toptardyń yqpaldastyǵyn nyǵaıtý úshin «Qazaqstan – Bolgarııa» iskerlik keńesin qurýdy usyndym, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy mádenı-gýmanıtar­lyq, bilim berý jáne óńiraralyq baılanys salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa ýaǵdalasqanyn jetkizdi. 2018 jyly Sofııa qalasynda Astana kóshesi paıda boldy. Endi jaqyn arada elordada Sofııa atty kóshe ashylmaq. Prezıdenttiń aıtýynsha, jalpy, kelissózder tabysty ótti deý­ge tolyq negiz bar. Birqatar mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. Jasalǵan kelisimder nátıjesinde eki eldiń yntymaqtastyǵy jańa deńgeıge kóterilmek.

Qasym-Jomart Toqaev Rýmen Radevpen aımaqtyq jáne jahandyq kún tártibindegi ózekti máselelerdi de talqylaǵanyn aıtty.

– Álemdegi kóptegen túıtkilge qatysty eki eldiń ustanymy – uqsas. Biz bir-birimiz­diń bastamalarymyzdy únemi qoldap kelemiz. Kópjaqty qurylymdar aıasyn­daǵy yqpaldastyǵymyz oıdaǵydaı damyp keledi. Men Almatyda Birikken Ulttar Uıymynyń Ortalyq Azııa men Aýǵan­stan­dy damytý ortalyǵyn ashý týraly basta­many qoldaǵany úshin bolgar tarapyna, Prezı­dent myrzaǵa zor alǵys aıttym. Álemdegi kúr­deli geosaıası ahýal men túrli qaqtyǵys­tar elderimizdi alańdatyp otyrǵany sózsiz. Qos tarap ta barlyq túıtkildi beıbit jáne saıası-dıplomatııalyq jolmen sheshý qajet dep sanaıdy. Biz kópjaqty dıplomatııany odan ári damytýǵa erekshe mán beremiz. Bolashaqta da halyqaralyq deńgeıde kúsh-jigerimizdi biriktirip, úılesimdi jumys isteýge, beıbitshilik pen turaqtylyqty ny­ǵaı­tý isine belsene qatysýǵa kelistik. Bul sapar Qazaqstan men Bolgarııanyń qarym-qaty­nasyn tyń qarqynmen damytýǵa jol ashady dep senemin, – dedi Memleket basshysy.

О́z kezeginde Rýmen Radev taraptar qyzy­ǵý­shy­lyq tanytatyn barlyq sala boıynsha ekijaqty qarym-qatynasqa salmaqty taldaý jasalǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, yq­paldastyqty nyǵaıtýǵa zor áleýet bar.

– Kelissózderdiń qorytyndysy ózara yntymaqtastyqqa tyń serpin beretinine senimdimin. Transkaspıı kólik dálizin odan ári damytý jónindegi memorandýmǵa qol qoıylýy eki el arasyndaǵy baılanystardy ilgeriletýge nıetti ekenimizdi kórsetedi. Osy oraıda Qazaqstan men Bolgarııanyń geografııalyq turǵydan ornalasýyn barynsha tıimdi paıdalaný kerek. О́ıtkeni bul baǵyt Azııa men Eýropany jalǵaıdy. Sonymen qatar júk tasymaly, energetıka jáne sıfrlandyrý salalarynda ǵana emes, mádenı baılanystarymyzdy keńeıtýde de múmkindik mol, – dedi Bolgarııa Prezıdenti.

Bereri kóp bıznes-forým

Memleket basshylary «Qazaqstan – Bolgarııa» bıznes-forýmyna qatysty. Onda Qasym-Jomart Toqaev bıznes-forýmǵa belsene qatysqany úshin Rýmen Radevke jáne bolgar kásipkerlerine alǵys aıtty. Memleket basshysy atalǵan is-shara eki eldiń ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyǵyna tyń serpin beretinine senim bildirdi.

– Prezıdent Radevtiń Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary strategııalyq seriktestigimizdiń jańa kezeńi bastalǵanyn kórsetedi. Bul bizdiń ortaq órkendeý jolyndaǵy yqpaldastyǵymyzǵa qozǵaý saldy. Otyz jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaqstan men Bolgarııa arasynda berik ári ózara qurmetke negizdelgen saıası jáne dıplomatııalyq qarym-qatynas ornady. Elimiz Bolgarııany dostas el ári óte mańyzdy strategııalyq seriktes sanaıdy. Degenmen saýda-ınvestısııalyq yntymaqtastyqta paıdalanylmaǵan áleýet jetkilikti. Eki el arasyndaǵy baılanys­ty jandandyrýda Qazaqstan – Bolgarııa eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úki­metaralyq komıssııasy mańyzdy alańǵa aınalady dep sanaımyz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy elimiz ekono­mı­­kalyq yqpaldastyqtyń jańa múmkin­dikterin ashýǵa daıyn ekenin jetkizip, basym baǵyttardy atap ótti.

– Birinshi – kólik qatynasy. Qazaqstan men Bolgarııa geografııalyq turǵydan ońtaıly ornalasqan. Eýrazııanyń qaq ortasynda turǵan bizdiń elimiz qurlyqaralyq baılanysty qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Eýropa men Qytaı arasyndaǵy qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń 85 paıyzy elimizdiń aýmaǵymen ótedi. Orta dáliz ınfraqurylymyn damytýdyń arqasynda, ıaǵnı zamanaýı temirjoldar, qurǵaq porttar men logıstıkalyq ortalyqtar sala otyryp, Shyǵys pen Batys arasyn burynǵydan áldeqaıda tıimdi jalǵaımyz. Byltyr atalǵan dálizdiń boıymen tasymaldanǵan júktiń kólemi 62 paıyzǵa ósip, 4,5 mln tonnaǵa jetti. Budan osy baǵyttyń mańyzy arta túskenin ańǵarýǵa bolady. 2028 jylǵa qaraı joldyń júk ótkizý múmkindigi 10 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady. Bul baǵyt arqyly tasymaldanatyn júk kólemin arttyrýǵa nıettimiz jáne Qara teńizdegi negizgi logıstıkalyq ortalyq – Býrgas portynyń Orta dálizge qosylýyn quptaımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent ornyqty energetıkany perspektıvti baǵyttyń biri retinde atady. Memleket basshysynyń aıtýynsha, elimizdiń jańartylatyn energııa salasy aıtarlyqtaı ilgeriledi.

– Jasyl energetıkany damytý isinde iri halyqaralyq ınvestorlar úshin tartym­dy elge aınaldyq. Búginde Qazaqstanda

150-den astam qaıta jańartylatyn ener­gııa nysany bar. Olardyń qýaty 3 GVt-tan asady. Black Sea Energy bas­tamasy aıasyndaǵy birlesken kúsh-jigerimiz dekarbonızasııa bo­ıynsha ortaq maq­sattarymyzǵa qol jet­kizýge yqpal etedi dep sanaımyz. Son­daı-aq elimiz geolo­gııa­lyq barlaý jumys­taryn júrgizý jáne halyqaralyq joba­larǵa qatysý arqy­ly gaz óndirý kólemin ul­ǵaıtýǵa kúsh salady. Ýran óndirýde álem­degi kóshbas­shy elmiz. Osy oraıda ener­getı­kalyq qýa­tymyzdy arttyra túsetin atom stansa­syn­yń qurylysy bastalady. Bul ekonomı­kalyq yntymaqtastyǵymyzǵa oń áser etedi, – dedi Memleket basshysy.

Budan bólek, otandyq agrobıznestiń áleýetin arttyrýǵa basa nazar aýdaryldy. Memleket basshysynyń aıtýynsha, bizdiń aýylsharýashylyq ónimderimiz álemniń 70-ten astam eline eksporttalady. Jyl saıyn naryqqa 8 mln tonnadan astam bıdaı men 2 mln tonna un shyǵaratyn elimiz álemdegi iri astyq eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiredi.

– Bolgarııalyq seriktesterimizben et pen sút ónimderin, bal, ósimdik maıyn óndirý­de yntymaqtastyqty damytýǵa múddeli­miz. Shymkent qalasynda et óńdeý isine ınv­es­tısııa quıýdy kózdep otyrǵan «Lekkerbek» kompanııasynyń nıetin qoldaı­myz. Bul joba zamanaýı tehnologııa­lar engizip, aımaqtyń eksporttyq áleýetin kóterýge múmkindik beredi, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev bolgarııalyq seriktestermen farmasevtıka sektorynda yqpaldastyq ornatýdyń áleýeti zor dep sanaıdy. Prezıdent óz sózinde sıfrlyq transformasııaǵa basa nazar aýdardy. Sonymen qatar elimizde memleket te, jeke sektor da óz isterine ozyq sıfrlyq sheshim­derdi keńinen engizip jatqanyn aıtty.

– Básekege qabilettilikti arttyrý úshin jasandy ıntellekt tehnologııalaryn ázir­leýdi qolǵa aldyq. Osylaısha, bul baǵytta júıe­li jumys júrgizip jatqan alǵashqy elge aınaldyq. Ozyq IT ınfraqurylym ja­saq­taý, sonyń ishinde sýperkompıýterler men málimetterdi óńdeý ortalyǵyn qurý eli­mizdiń keleshektegi damýynyń ózegi bol­maq. Sonymen qatar jasandy ıntelle­k­tige negiz­delgen ekonomıkany damytýǵa yqpal etetin Halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵyn iske qosamyz. Prezıdent myrza, Siz elińizdiń jasandy ıntellektini ıgerý jáne óziniń sýperkompıýterin jasaý isindegi keremet jetistikteri jóninde aıttyńyz. Atalǵan tabystaryńyz osy erekshe mańyzdy salada tájirıbe almasýǵa negiz bolady. Elimizde CryptoCity pılottyq aımaǵy ázir­lenip jatyr. Munda krıptovalıýtany kún­delikti saý­da jasaýǵa, qyzmetterdiń aqy­syn tóleýge jáne ekonomıkada keńinen paıda­lanýǵa bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy Bolgarııa kompanııalaryn Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy usynatyn múmkindikterdi zerdelep, qarqyndy damyp kele jatqan AHQO ekojúıesine qosylýǵa shaqyrdy. Sóz sońynda Prezıdent elimizdiń Bolgarııamen barlyq baǵyt boıynsha seriktestikti tereńdetýge daıyn ekenin rastady.