Keıipkerimizdiń ǵylymǵa yntasy 2012 jyly Q.Jubanov atyndaǵy AО́Ý «Metallýrgııa» mamandyǵyna oqýǵa túskennen aýǵan. «Jer qoınaýyndaǵy kenniń qundy metalǵa aınalý barysyndaǵy kópqyrly úderisi erekshe qyzyqtyrdy. Sol sebepti mamandyǵymdy tereńirek túsinýge umtylyp, bakalavrıat deńgeıinde toqtamaı, magıstratýrada, sodan keıin doktorantýrada oqýymdy jalǵastyrdym. 2018 jyly Qaraǵandy memlekettik ındýstrııalyq ýnıversıtetinde «Metallýrgııa» mamandyǵy boıynsha tehnıka ǵylymdarynyń magıstri, bıyl PhD ǵylymı akademııalyq ataǵyna ıe boldym. Ǵylym jolyn 2016 jyly Qaraǵandy qalasyndaǵy J.Ábishev atyndaǵy Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń «Pırometallýrgııalyq úderister» zerthanasynyń ınjeneri qyzmetinen bastadym. Jumys barysynda metallýrgııa salasyndaǵy jańa tehnologııalardy ázirleýge, sondaı-aq hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń ǵylymı-tehnıkalyq josparlaryna sáıkes elimizdiń ónerkásiptik kásiporyndarymen sharýashylyq kelisim-sharttyq jumystardy oryndaýǵa, irgeli jáne qoldanbaly mańyzdaǵy zertteýlerge belsendi qatysyp júrmin», deıdi Asylbek.
Qazir ol Q.Jubanov atyndaǵy AО́Ý qabyrǵasynda marganes shyǵynyn azaıtý jáne úderistiń resýrs tıimdiligin arttyrý maqsatynda otandyq marganes shıkizatynan ortasha kómirtekti ferromarganesti balqytý tehnologııasyn zertteýmen aınalysyp júr.
«Zertteýdiń negizgi baǵyty – totyqsyzdandyrǵysh retinde qaıta óńdeletin sılıkomarganes pen alıýmınıı synyqtaryn paıdalana otyryp, ońtaıly shıkiquram ázirleýge baǵdarlanǵan. Aldymen marganes kenin balqytýǵa jaramdylyǵyn baǵalaý úshin fızıka-hımııalyq zertteýler júrgizildi. Ári qaraı termodınamıkalyq modeldeý arqyly (HSC Chemistry jáne FactSage baǵdarlamalarynda) marganestiń joǵary shyǵymyn jáne qoj fazasynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin shıkiquramnyń ońtaıly quramy tańdaldy. Kelesi kezeńde qýaty 100 kVA elektr doǵaly peshte zerthanalyq jáne iri zerthanalyq balqytýlar oryndaldy, olardyń nátıjesi boıynsha balqytýdyń tehnologııalyq reglamenti ázirlendi. Sondaı-aq usynylǵan tehnologııanyń tıimdiligin rastaıtyn ferroqorytpa kásipornynda ónerkásiptik synaqtar júrgizildi. Nátıjesinde, marganes shyǵymy 69%-ǵa deıin artatyn, fosfor azaıtyp, qojdyń úgilgishtigin boldyrmaıtyn ortasha kómirtekti ferromarganesti alýdyń resýrs únemdeýshi tásili ázirlendi. Alynǵan qorytpanyń tájirıbelik partııasy quıý óndirisi jaǵdaıynda 110G13L markili bolatty legirleý úshin sátti qoldanyldy», deıdi ol.
Jas ǵalym byltyr doktorlyq dıssertasııa jumysyn qorǵaý kezinde otandyq marganes kenderinen orta kómirtekti ferromarganesti balqytýdyń resýrs únemdeýshi tehnologııasyn ázirlep, óndiriske engizgen. Onyń bul ǵylymı jańalyǵy otandyq bolat jáne shoıyn óńdeý sehtaryn ferromarganes suryptaryn kórshi elderden eksporttaý táýeldiliginen aryltýǵa oń úles bolyp otyr.
«Elimizde marganes kenderiniń qory absolıýtti túrde otandyq metallýrgııalyq kásiporyndardy qamtamasyz etýge jetkilikti, alaıda olardyń sapasynyń qanaǵattanarlyq deńgeıde bolmaýy kenderdi paıdalanýǵa kedergi keltirip otyr. Ken quramyndaǵy fosfor men kremnezemge qoıylatyn talaptarmen qatar, temirdiń mólsherine de shekteý bar. Elimizdegi jumys istep turǵan kásiporyndardy joǵary sapaly shıkizatpen qamtamasyz ete alatyn marganes kenin óńdeýdiń ámbebap ıntegrasııalanǵan tehnologııasy joq. Qazirgi ýaqytta elimizde tek ferrosılıkomarganes óndiriledi, al tómen jáne orta ferromarganes óndirisi múlde joq. Bul eń aldymen joǵary sapaly bastapqy shıkiquram materıaldarynyń joqtyǵynan, sondaı-aq jańa óndiris jaǵdaılaryna beıimdelgen teorııalyq jáne qoldanbaly zertteýlerdiń joqtyǵymen baılanysty. Osylaısha, orta kómirtekti ferromarganesti balqytý úshin sapaly ferrosılıkomarganes, marganes kenderiniń jetispeýshiligi, túziletin úıindi qojdardyń (ferromarganes qojy) aımaq ekologııasyna zııanyn azaıtý jáne sapaly orta kómirtekti ferromarganes óndirý úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný múmkinshiligin qarastyrdyq. Naqty óndiris jaǵdaıynda ázirlenip jatqan tehnologııany tabysty iske asyrý taý-ken metallýrgııa kesheninde otandyq marganes kenderin jaratý jáne olardan álemdik naryqta básekege qabiletti ónim (orta kómirtekti ferromarganes) alý esebinen ımportty almastyrý deńgeıin arttyrady. Sondaı-aq el aýmaǵynda shyǵarylatyn bolat pen shoıynnan jasalynatyn buıymdardyń suryptalymyn keńeıtedi», dedi jas ǵalym.
Buǵan deıin Asylbek Ábdirashıt 50-den astam ǵylymı materıal jazǵan. Onyń 30-dan astamy «Scopus» jáne «Web of Science» bazalaryna kiretin ımpakt-faktory bar halyqaralyq jýrnaldarda jarııalanǵan. Al ol ázirlegen tehnologııalar men ǵylymı tásilder naqty óndiris pen oqý úderisine engizilgen. 2019–2020 jyldary Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń «Úzdik jas ǵalymy» atanǵan ol respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńes maquldaǵan úsh oqý-ádistemelik qural jazdy. Onyń aıtýynsha, otandyq ǵylym turaqty damyp keledi.
«Ásirese tehnıkalyq jáne qoldanbaly pánder salasynda turaqty ósim bar. Jarııalanym qyzmeti jandandyrylyp, zertteý nátıjeleri óndiriske engizilip jatqanyn aıtpaı ketýge bolmas. Ǵylym men ónerkásip arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý, sondaı-aq akademııalyq utqyrlyqty damytýǵa da aıryqsha den qoıý mańyzdy. Osy rette memleketimizdiń jas ǵalymdardy qoldaýǵa basa nazar aýdaryp otyrǵany qýantady. Bul qatarda konkýrstar, granttar, ǵylymı taǵylymdamalardy atap ótýge bolady. Sondaı-aq nátıjelerdi praktıkalyq salaǵa engizýge jáne halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi baǵdarlamalardy keńeıtýge kóp kúsh jumsalsa, quba-qup ekenin qaperge salǵym keledi», dedi A.Ábdirashıt.
