О́kinishke qaraı, qazir dúnıejúzinde sýısıd kórsetkishi bezgek, VICh/AITV, obyr sekildi qaterli dertten, qaqtyǵys pen adam qolynan qaza tabý oqıǵalarynan asyp túsip otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine sáıkes, jyl saıyn 720 myńnan asa adam óz-ózine qol jumsaý saldarynan qaıtys bolady. Ásirese 15–29 jas aralyǵyndaǵy ár úshinshi adamnyń ólimi sýısıdpen baılanysty. DSU óz-ózine qol jumsaý áreketiniń 73 paıyzy tabysy tómen jáne ortasha elderde oryn alatynyn aıtady. Onyń sebepteri kóp, áleýmettik, bıologııalyq, psıhologııalyq jáne ekologııalyq faktorlar áser etedi.
Osyǵan baılanysty «LifeLine International» kompanııasynyń saıasat jónindegi dırektory, doktor Alan Výdvord sýısıdti qylmys retinde qaraýdan bas tartý qajet degen pikirde.
«О́z-ózine qol jumsaıtyn adamnyń shyn máninde ólýge nıeti joq. Mundaı áreketke baratyndardy zertteı kele, biz ózin-ózi óltirýge beıim adam amaly joq tuzaqqa túsip qalǵandaı sezimde bolatynyn anyqtadyq. Olar ómir súrgisi keledi, biraq ózderin azaptan qutyla almaıtyndaı sezinedi, sóıtip ólsem ǵana qutylatyn degen oımen óz ómirin qııady. Bul adamnyń aldyn ala oılastyrǵan áreketi, tańdaýy degen pikirler durys emes», dedi ol «Lifeline International» sýısıdpen kúres uıymynyń resmı saıtynda jarııalaǵan maqalasynda.
A.Výdvordtyń pikirinshe, eger memleket óz-ózine qol jumsaıtyn adamnyń áreketin bilip, zańmen jazalasa, onda jalpy adamdar ózgelerden qoldaý nemese kómek suraýǵa qulyqsyz bolyp qalady. Al qandaı da bir qıyn kezeńder qoldaý tappaǵandar sózsiz sýısıd jasaıdy.
Al qazir kóptegen el óz-ózine qol jumsaýǵa qarsy zańdar nátıje bermeıtinin moıyndap, sýısıdti «qylmystan» alyp tastady. Máselen, keıingi birneshe jylda Úndistan, Sıngapýr, Pákistan, Malaızııa jáne Gana Irlandııanyń mysalyn basshylyqqa ala otyryp, zańdaryn ózgertti.
Irlandııa 1993 jyly óz-ózine qol jumsaýdy qylmystan shyǵardy. Sýısıd Ádilet departamentinen densaýlyq saqtaý departamentiniń máselesine aýysty. Osylaısha, qazir densaýlyq máselesi retinde qarastyrylatyn sýısıdti aldyn alý polısııany emes, medısınalyq jáne áleýmettik qyzmetterdi talap etedi. 2000 jyly Irlandııa sýısıdologııa qaýymdastyǵy da quryldy. Adamdar óz-ózine qol jumsaý áreketteri týraly kóbirek bildi. Nátıjesinde, qaýipti farmasevtıkalyq preparattarǵa baqylaýdy kúsheıtý sııaqty ólimge ákeletin quraldarǵa shekteýler engizildi. Eń bastysy, sýısıdten aman qalǵandarǵa, áreket jasaǵandarǵa jáne óz-ózine qol jumsaǵan adamdardyń otbasylary men jaqyndary, dostaryna memleket qoldaý kórsetti.
«О́z-ózine qol jumsaý saldarynan zardap shekken ırlandııalyq otbasylar men jaqyndary qaıǵy-qasiretti bastan ótkerip jatqan kezeńde qamqorlyq pen qoldaý tapty. Bul – sýısıd qylmys bolyp tabylmaıtyn álemniń óte mańyzdy bóligi. Biz sýısıdke ushyraǵan adamdardyń jaqyndaryna qoldaý bildirip, janashyrlyqpen túsinistik tanyta alatyn qoǵam qurýymyz kerek», deıdi doktor A.Výdvord.
Sondaı-aq Birikken Ǵalamdyq psıhıkalyq densaýlyq uıymynyń negizin qalaýshy Sara Klaın álemde ózin-ózi óltirý qylmys bolyp sanalatyn elderdiń áli kúnge deıin kóp ekenine alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, mundaı áreketke myńdaǵan fýnt sterlıng aıyppul, úsh jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.
«Kóptegen elde balalar óz-ózine qol jumsaýǵa árekettengeni úshin jaýapqa tartylýy múmkin, al Nıgerııada jeti jastan asqan balalar qamaýǵa alynyp, sotqa tartylýy múmkin. 20 elde sýısıdti sharıǵat boıynsha jazalaıdy. Shyn máninde ózin-ózi óltirýdi krımınalızasııalaý keri nátıje beredi, ol adamdarǵa óz ómirlerin qııýǵa kedergi jasamaıdy», dedi S.Klaın «The Guardian»-ǵa bergen suhbatynda.
Al qorǵaýshy Shaımerden Baıtýǵanovtyń aıtýynsha, elimizdegi zańnama turǵysynan sýısıd qylmystyq quqyq buzýshylyqqa jatpaıdy.
«Adamnyń óz ómirin qııýǵa áreket jasaýy nemese osyndaı áreketti júzege asyrýy úshin qylmystyq jaýapkershilik kózdelmegen. Bul – adamnyń óz ómirine ıelik etý quqyǵyn, ıaǵnı ómir súrý uzaqtyǵyn ózi anyqtaýǵa quqyǵy bar degen gýmanıstik qaǵıdaǵa negizdelgen ustanym. Alaıda keıbir jaǵdaılarda basqa adamdardyń áreketteri úshin qylmystyq jaýapkershilik týyndaýy múmkin. Bul Qylmystyq kodekstiń 105-babynda kórsetilgen «О́z-ózine qol jumsaýǵa deıin jetkizý» baby aıasynda qarastyrylady. Iаǵnı eger bir adam basqa bireýge qatysty qorqytý, qatigezdik, júıeli túrde qorlaý, ar-namysyna tııý, psıhologııalyq nemese fızıkalyq qysym kórsetý arqyly onyń ózine qol jumsaýyna sebepker bolsa, bul tulǵa qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy múmkin», deıdi Sh.Baıtýǵanov.
Qorǵaýshynyń aıtýynsha, munda basty nazar sebep-saldarlyq baılanysty dáleldeýge aýdarylady, ıaǵnı dál sol adamnyń áreketteri men jábirlenýshiniń sýısıdke barýy arasynda naqty baılanys bolýy kerek. Jaı ǵana janjal, kelispeýshilik nemese aýyr sózder jetkiliksiz, zań boıynsha qylmystyq jaýapkershilik tek júıeli, destrýktıvti áserdiń nátıjesinde ǵana týyndaıdy. Zańgerlik turǵydan alǵanda, bul máselede jeke adamnyń erkin tańdaý quqyǵy men onyń ómirine syrtqy áserden qorǵaý balansy saqtalýy qajet.
