Foto: tengrinews.kz
О́tkizý tetikterin jáne qazaqstandyq úlesti keńeıtý
Otandyq kásiporyndardyń júktemesin arttyrý maqsatynda Úkimet retteletin satyp alý quraldaryn keńeıtip, uzaqmerzimdi kelisimsharttar men ofteık-kelisimsharttardy engizdi.
Memlekettik satyp alýlar aıasynda ulttyq rejımnen 4 834 taýar pozısııasyn alyp tastaý belgilengen. 2025 jyldyń alty aıynyń qorytyndysy boıynsha 333,4 mlrd teńgege 106 myńnan astam kelisimshart jasalǵan. Bul 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda eki eseden astam ósim kórsetken.
Sonymen qatar otandyq taýar óndirýshilerdiń biryńǵaı tizilimin qalyptastyrý jumysy júrgizilip jatyr. Ol kompanııalardyń satyp alýlar men memlekettik qoldaý sharalaryna qol jetkizýge basymdyq berip, «jalǵan óndirýshilerdi» naryqtan ysyrýǵa múmkindik beredi.
Otandyq taýar óndirýshiler tizilimi: sıfrlyq verıfıkasııa jáne naryqty qorǵaý
Prezıdenttiń tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda qazaqstandyq taýarlar tizilimin qalyptastyrý jumysy aıaqtalyp keledi. Bul platforma ST-KZ jáne ındýstrııalyq sertıfıkattardy almastyryp, memlekettik derekqorlar arqyly málimetterdiń avtomatty verıfıkasııasyn qamtamasyz etedi, sybaılas jemqorlyq táýekelderin tómendetedi jáne naqty óndiristi rastaýǵa múmkindik beredi.
Kompanııalar QR-kody bar tegin onlaın-anyqtama ala alady. Bul tizilimge engizý tek rastalǵan óndiris bolǵan jaǵdaıda ǵana júzege asyrylady. Tolyqqandy iske qosý 2026 jylǵy 1 qańtarǵa josparlanǵan.
Júıe quraýshy kásiporyndar men jer qoınaýyn paıdalanýshylar róli
«Samuryq-Qazyna» qory otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý sapasyn jetildirýde jáne satyp alýlar kólemin arttyrý boıynsha jumys júrgizip jatyr: 2024 jyly enshiles kompanııalar 537,4 mlrd teńgege 287 kelisimshart jasasty (2023 jylmen salystyrǵanda shamamen úsh ese kóp), al 2025 jyldyń qańtar–maýsym aılarynda 230,3 mlrd teńgege 417 kelisimshart rásimdelgen.
Jer qoınaýyn paıdalaný salasy elimizdiń ónerkásiptik áleýetin damytý úshin negizgi baǵyttardyń biri bolyp sanalady. Bul sektorda 2024 jyly 138,9 mlrd teńgege 290 kelisimshart jasaldy (2023 jylmen salystyrǵanda 2,6 ese artyq), al 2025 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda — 901,4 mlrd teńgege 551 kelisimshart.
Jalpy jer qoınaýyn paıdalanýshylar men júıe quraýshy kásiporyndardyń satyp alýlarynyń úlesi jalpy kólemniń 40%-nan asady. Bul Prezıdenttiń iri bıznesti ındýstrııalyq damýǵa tartý jónindegi basym baǵytyn aıqyn kórsetedi.
Uzaqmerzimdi kelisimsharttar men ofteık-kelisimsharttar
2024 jyly jalpy quny $2 mlrd-tan (shamamen 1 trln teńge) asatyn 898 uzaqmerzimdi kelisimshart pen ofteık-kelisimshart jasaldy. 2025 jyldyń qańtar-maýsym aılarynda olardyń sany 968-ge jetip, 1,132 trln teńgeni qurady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 1,9 ese kóp.
Mysaly, Taldyqorǵanda $85 mln kólemindegi ınvestısııaǵa untaqtaǵysh sharlar shyǵaratyn zaýyt salý boıynsha KazMinerals kompanııasy men chılılik ME Elecmetal kompanııasy jasasqan ofteık-kelisimshart. Bul Memleket basshysynyń halyqaralyq ınvestorlarmen áriptestikti keńeıtý jáne jobalardy «basynan sońyna deıin» iske asyrý jónindegi tapsyrmasyna tolyq sáıkes keledi.
Zańnamalyq ózgerister: kepildendirilgen satyp alý jáne lokalızasııalaý baǵdarlamalary
Bıyl iri tapsyrys berýshilerdi, sonyń ishinde jer qoınaýyn paıdalanýshylardy, taýarlar, jumystar men qyzmetterdi satyp alýda qazaqstandyq úlesti arttyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardy ázirleý jáne iske asyrýǵa mindetteıtin birqatar túzetýler qabyldandy.
О́nerkásipti qoldaý maqsatynda jańa kelisimshart túri – kepildendirilgen satyp alý sharty engizildi. Ol boıynsha óńdeý ónerkásibindegi kásiporyn ónimdi belgili bir kólemde turaqty jetkizýge mindetteledi, al tapsyrys berýshi uzaqmerzimde satyp alatynyna kepildik beredi.
ShOB-ty keshendi qoldaý: jeńildetilgen qarjylandyrý, kepildikter jáne keńes berý
Kásipkerlikti qoldaýdyń keshendi baǵdarlamasynyń negizgi quraldaryn «Damý» qory iske asyrady. 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha nesıe mólsherlemelerin sýbsıdııalaý arqyly jeńildetilgen qarjylandyrý sharalarymen shamamen 1 trln teńge kólemindegi nesıemen 17 myńnan astam bıznes jobasy qamtyldy, al 8 myń jobaǵa jalpy 310 mlrd teńge kóleminde kepildik berildi.
О́ńirler boıynsha sýbsıdııalaý jónindegi jobalardyń basym bóligi Almaty, Astana, Shymkent qalalarynda, Almaty, Túrkistan jáne Aqtóbe oblystarynda iske asyryldy. Ulytaý, Jetisý jáne Abaı oblystarynda jobalar az. Salalar boıynsha 2024 jyldyń qorytyndysyna sáıkes, óńdeý ónerkásibi (33,3%), kólik jáne qoımalaý (17%), bilim berý (7,8%) kósh bastap tur.
2025 jyly jeńildetilgen qarjylandyrýǵa 271,1 mlrd teńge bólý josparlanyp otyr.
Qarjylyq emes qoldaý aıasynda 15 myńǵa jýyq kásipker oqytyldy, kásipkerliktiń túrli máseleleri boıynsha 135 myńnan astam keńes berildi.
Kepildik berýdiń jańa negizgi quraldary: «Damý» kepildik qorlary jáne zańnamadaǵy ózgerister
2025 jyldan bastap «Damý» qory bazasynda iri ınvestısııalyq jobalar men ShOB nesıeleýge arnalǵan eki kepildik tetigi iske qosyldy. Bul bank ótimdiligin ekonomıkanyń naqty sektoryna belsendi tartýǵa múmkindik beredi.
Iri ınvestısııalyq bastamalarǵa arnalǵan kepildik qory 7 mlrd teńgeden bastalatyn jobalardy qamtıdy, bul kepilmen qamtamasyz etýdiń jetkiliksizdigi máselesin sheshýge kómektesedi. Qoldaý ekonomıkanyń negizgi salalarynda – ónerkásip, energetıka, ınfraqurylym jáne eksportqa baǵdarlanǵan óndiristerge baǵyttalǵan. Qazirgi ýaqytta áleýetti qaryz alýshylarmen jumys júrgizilýde, ótinimder qabyldanýda, normatıvtik retteý máseleleri, sondaı-aq kapıtaldandyrý kózderi pysyqtalýda. Sonymen qatar Qordyń mindettemeleri boıynsha memlekettik kepildikter berýge múmkindik beretin Bıýdjet kodeksine ózgerister daıyndaldy.
ShOB-qa kepildik berý qory 7 mlrd teńgege deıingi jobalardy qamtıdy. Ol jetkilikti kepili joq kásipkerlerdi qoldaýǵa jáne memleket qarjysyna táýeldilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan.
Búgingi tańda portfeldi kepildendirý sharty «Qazaqstan Halyq banki», «Bank Sentrkredıt», «Qazaqstan Frıdom banki», ForteBank, Bereke Bank, «QZH bank EB», «Nurbank», Bank RBK, Jusan Bank, «Eýrazııalyq bank» syndy ekinshi deńgeıli 10 bankpen jasaldy.
Qarjy ınstıtýty ShOB kepildik qoryna erikti jarnalar salǵanyn atap ótý mańyzdy: «Frıdom» – 537 mln, «Halyq banki» – 2 mlrd, «Bank Sentrkredıt» – 2,6 mlrd, ForteBank – 1 mlrd, Bank RBK – 500 mln teńge.
Sonymen qatar 2025 jylǵy 26 maýsymda Memleket basshysy bıznes úshin qaryzdarǵa kepildik berý júıesin bekitken «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine orman sharýashylyǵy, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jáne jeke kásipkerlik sýbektileriniń mindettemelerine kepildik berý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.
2025 jylǵy 12 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha qazirdiń ózinde 170,2 mlrd teńgege 1 069 joba qoldaý tapty, onyń 92,16 mlrd teńgesine kepildik berilgen. Kepildikter jeńildetilgen rásim boıynsha eki jumys kúni ishinde usynylady, negizgi baǵyttar – óńdeý ónerkásibi, kólik, qoımalaý jáne bilim berý qyzmetteri.
«О́rleý» jeńildikti nesıeleýdiń jańa baǵdarlamasy
Investısııalar men jumyspen qamtýdy yntalandyrý úshin bıyldan bastap birlesken qarjylandyrý sharttarynda «О́rleý» baǵdarlamasy iske qosyldy: 60% – bankter qarajaty, 40% – «Damý» qory.
Baǵdarlama ınvestısııalyq maqsattarǵa jeńildikti qaryzdar berýdi, aınalym qarajatyn tolyqtyrýdy, sondaı-aq 2025 jylǵy 1 qańtardan erte emes berilgen qoldanystaǵy nesıelerdi qaıta qarjylandyrýdy kózdeıdi.
Baǵdarlamanyń maqsaty – óndiristi keńeıtý, tehnologııalyq jańartý jáne ekonomıkany ártaraptandyrý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý. Qarjylandyrý basym salalarǵa: óńdeý ónerkásibi, agroóńdeý, logıstıka, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne basqa da salalarǵa baǵyttalady.
«Damý» qorynyń qarajaty «Qazaqstan Frıdom banki», «Qazaqstan Halyq banki», «Bank Sentrkredıt», «Nurbank» jáne ForteBank-te 81,5 mlrd teńge kóleminde ornalastyrylǵan. Qazirdiń ózinde 203,7 mlrd teńgege 417 jobany qarjylandyrý qarastyrylǵan.
Iskerlik ahýaldy jaqsartý : «1 in 2 out», «retteýshi gılotın» jáne «prokýrorlyq súzgi»
2021 jyldan bastap Qazaqstanda kásipkerlik qyzmet salasynda jańa retteýshilik saıasatty kezeń-kezeńimen engizý boıynsha jumys júrgizilýde. Bıznes-ortaǵa teris áser etetin talaptarǵa qatysty «1 in 2 out» prınsıpi jáne «retteýshi gılotın» ádisi qoldanylady.
2024 jylǵy 6 sáýirde memlekettik qadaǵalaýdy jetildirgen jáne 10 myńnan astam artyq talaptardyń kúshin joıǵan bıznesti júrgizý týraly zań qabyldandy.
Bas prokýratýranyń málimetinshe, 2024 jyly bızneske qadaǵalaý júktemesi 2019 jylmen salystyrǵanda 58%-ǵa tómendegen.
2024 jylǵy 30 jeltoqsanda Bırjalyq saýda jáne kásipkerlik máseleleri jónindegi zańmen ınvestorlarǵa qadaǵalaý júktemesin azaıtý maqsatynda kez kelgen shekteý jáne tyıym salý sharalaryn prokýrorlardyń maquldaýyn talap etetin «prokýrorlyq súzgi» tetigi engizildi.
Sonymen qatar, lısenzııalaýdyń qoljetimdiligi men boljamdylyǵy artady: jyl sońyna deıin bıznestiń ártúrli lısenzııalar men ruqsattardy alýy úshin biliktilik talaptary qaıta qaralady, sondaı-aq olardy alý rásimderi men merzimderi ońtaılandyrylady.
Sondaı-aq, bıznes birqatar esepterdi tapsyrýdan bosatyldy. Kásipkerlik qyzmettiń 58 salasynda bar 381 aqparattyq qural 49%-ǵa ońtaılandyryldy jáne 37%-ǵa avtomattandyryldy.
Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde shaǵyn jáne orta bıznes sany 2024 jylmen salystyrǵanda 4,7%-ǵa nemese 96 209 kásiporynǵa ósip, 2 125 003 kásiporyndy qurady.
Ekonomıkadaǵy ShOB úlesi de 0,9 paıyzdyq tarmaqshaǵa ósip, 38,6%-ǵa jetti. Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń ónim shyǵarý kólemi 18,7 trln teńgeni qurap, 11,4%-ǵa ulǵaıdy.
Kásipkerlerge arnaǵan sıfrlandyrý: eGov business «sıfrlyq kómekshi» retinde
Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes, memlekettiń bıznespen ózara is-qımyl jasaý tásilderi qadaǵalaýdan seriktestikke qaraı ózgerýde. Kásipkerlerdi qoldaý úshin arnaıy jasalǵan zamanaýı sıfrlyq kómekshi – eGov Business mobıldi qosymshasy iske qosylyp, 2025 jyldyń 1 sáýirinde jańartyldy.
Bul qosymsha mobıldik baılanys qurylǵylaryn paıdalana otyryp ShOB-qa arnalǵan memlekettik qyzmetterdi kórsetý prosesterin, memlekettik qoldaý sharalary men «Elektrondyq úkimet» servısterin avtomattandyrýǵa arnalǵan.
Kásiporyndy tirkeý, salyq kúntizbesi, elektrondy sertıfıkattar alý jáne qujattarǵa sıfrlyq qol qoıý sııaqty jańa qyzmetter iske qosyldy.
Memlekettik-jekemenshik áriptestik: jobalar portfeli jáne jańartylǵan normatıvtik baza
2025 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 2,6 trln teńgege 1 110 MJÁ sharttary men konsessııalar jasaldy: quny 1,4 trln teńgeden astam 15 respýblıkalyq joba jáne 1,17 trln teńgeden astam 1 095 jergilikti joba.
2022 jyldan bastap Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha MJÁ salasynda reforma júrgizildi: satyp alý zańnamasyn aınalyp ótý múmkindikteri joıyldy, áleýmettik-ekonomıkalyq tıimdilikti baǵalaý ádistemeleri engizildi.
Sondaı-aq, 2022-2023 jyldary jobalardy ázirleý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan kólemdi ádistemelik jumys júrgizildi.
Prezıdenttiń 2024 jylǵy Joldaýyndaǵy tapsyrmalaryn júıeli júzege asyrý keshendi túrde nátıje beredi: otandyq taýar óndirýshiler úshin retteletin satyp alýlar men uzaq merzimdi sharttar jáne kepildi satyp alý sharttary arqyly boljanatyn suranys qalyptastyrylyp jatyr; ShOB úshin sýbsıdııalaýdyń, kepildikterdiń, «О́rleý» baǵdarlamasy jáne sıfrlyq servısterdiń arqasynda qarjylandyrýǵa qoljetimdilik keńeıtiledi; ınfraqurylym úshin otandyq óndirýshilerdi barynsha tarta otyryp, aýqymdy jańǵyrtý iske qosylady.
Zańnamalyq ózgerister, retteýshilik salany qaıta júkteý jáne MJÁ-niń jańa arhıtektýrasy osy sheshimderdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi ári Memleket basshysynyń negizgi talabyna: ınvestısııalardyń ósýine, jumyspen qamtýǵa jáne Qazaqstan ekonomıkasyn tehnologııalyq jańǵyrtýǵa sáıkes keledi.
