Sýret: qaz-media.kz
Halyq sany az elderge utymdy tájirıbe
Halyqaralyq Parlamenttik odaqtyń esebine sáıkes, álemdegi parlamenttik júıe eki palataly jáne bir palataly bolyp ekige bólinedi. Dúnıe júzindegi ulttyq parlamenttiń 81-i – eki palataly, 107-si – bir palataly, jalpy sany 269 parlamenttik palatadan turady. Olarda shamamen 44 myń parlament múshesi bar.
Sarapshylardyń aıtýynsha, bir palataly parlament negizi ýnıtarly memleketterde qurylǵan. О́ıtkeni aımaqtarǵa bólinbeıdi. Ásirese halyq sany az memleketterge bir palataly júıe tıimdi.
«Shynyn aıtý kerek, Prezıdenttiń bir palataly Parlament týraly usynysy halyqtyń kópten beri oıynda júrgen másele edi. Bir palataly Májiliste 98 adam bola ma, 198 adam bola ma, ol mańyzdy emes. Bir nárse ǵana aıqyn – bıýdjet qarajaty únemdeledi. Demokratııalyq qoǵamdaǵydaı partııa aralarynda básekelestik kúsheıedi. Búginde Májiliste 6 partııa bolsa, kelesi saılaýdan keıin partııa sany kóbeımesine kim kepil? Iаǵnı 2027 jyldyń basyna deıin Senatorlar men Májilis depýtattary qalypty kestemen jumys istep, halyqqa qyzmet etedi», degen pikir bildirdi Májilis depýtaty Samat Nurtaza.
Negizi elimizdegi qos palataly Parlament te kezinde ońaı quryla salmaǵany belgili. Onyń sebebin Prezıdenttiń ózi de túsindirip ótti.
«Senat 1995 jyly elimizde kúrdeli ári turaqsyz saıası jaǵdaı bolyp turǵan sátte Parlamenttiń joǵary palatasy retinde quryldy. Ol kezde memlekettigimizdiń negizi endi ǵana qalyptasa bastaǵan asa qıyn joldyń basynda turǵan edik. Senatqa memleket qurý isindegi turaqtylyqty qamtamasyz etý tarıhı mindeti júkteldi. О́tken 30 jylda Senat óziniń osy asa mańyzdy tarıhı mıssııasyn abyroımen, tıimdi atqaryp shyqty. Joǵary palata zań shyǵarý úderisiniń, basqa da negizgi reformalardyń aıryqsha mańyzdy tetigi ári kepili bolyp keledi», dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq saıasattanýshy Ǵazız Ábishevtiń aıtýynsha, bir palataly Parlament ókilettigi jaǵynan áldeqaıda kúshti bolýy múmkin. О́ıtkeni qazir Májilis Premer-mınıstrdi bekitip, Úkimet quramyn úılestiredi. Al Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Bas prokýratýra sııaqty Prezıdentke tikeleı baǵynatyn organdardyń basshylaryn Senat bekitedi. Sonymen qatar Joǵarǵy sottyń sýdıalaryn bekitedi.
– Eki palata da Konstıtýsııalyq sottyń múshelerin taǵaıyndaıdy. Biriktirý jaǵdaıynda bul sheshimderdiń barlyǵyn bir palata qabyldaıdy. Iаǵnı Parlamenttiń bir palatasyndaǵy partııalyq kópshiliktiń qoldaýymen júzege asyrylady. Al saılaý tek proporsıonaldy júıe boıynsha ótetinin eskersek, negizgi sheshimder partııa depýtatynyń mandatyn baqylaıtyn partııa basshylyǵynda qalady. Iаǵnı Parlamentte kópshilik orynǵa qol jetkizgen partııa jetekshisiniń róli aıtarlyqtaı artady. Al bul kópshilik salystyrmaly, absolıýtti nemese konstıtýsııalyq jaǵynan neǵurlym yqpaldy bolsa, partııa kóshbasshysynyń ustanymy soǵurlym kúshti bolady. Mandattardy bólýdiń erikti tártibi saqtalyp, keıbir partııa mandattardyń jalpy sanynyń úshten ekisinen astamyna qol jetkizetin bolsa, al partııa tóraǵasy spıker laýazymyna Parlamentke barý týraly sheshim qabyldaǵan jaǵdaıda, ol búkil memlekette sheshýshi rólderdiń birin atqarady, – dedi saıasattanýshy.
Eýroodaqta bir palataly júıe basym
Qazir Eýroodaqtyń (27 el múshe) 15-elindegi Parlament – bir palataly. Máselen, Estonııa (Rııgıkogý), Latvııa (Seım), Lıtva (Seım), Danııa (Folketıng), Majarstan (Memlekettik jınalysy), Portýgalııa (Respýblıka assambleıasy), Shvesııa (Rıksdag), Fınlıandııa (Edýskýnta), Grekııa (Halyq jınalysy) bir ǵana zań shyǵarýshy organǵa ıe. Bul elder de bir kezderi eki palataly Parlamentten bir palataǵa kóshken. Bul júıe saıası turaqtylyqty saqtap, zań shyǵarý úderisin jedeldetedi deıdi sarapshylar. Mysaly, Shvesııa 1866 jyly eki palataly Parlamentpen qyzmet atqaryp, reformalardyń nátıjesinde 1971 jyly Rıksdag dep atalatyn bir palataly Parlamentke kóshken. Qazir Rıksdagta 349 depýtat bar, 4 jylǵa saılanady. Saılaý úderisi – kópmandatty saılaý okrýgterinde depýtattyq mandattardy bólý 12 paıyzdyq shekti mánmen proporsıonaldy júıe boıynsha júzege asyrylady, okrýgter boıynsha bólý nátıjesinde qalǵan mandattar (sońǵy saılaýda 39 mandat) saılaý ákimshiligine beriledi jáne respýblıkalyq deńgeıde 4 paıyzdy shekti mánmen proporsıonaldy júıe boıynsha bólinedi. Shvesııa – qos palataly Parlament kezinde kóptegen tıimsizdikke tap bolyp, halyq tarapynan synǵa qalǵan eldiń biri. Al qazir onda zań shyǵarý úrdisi ońtaılandyrylyp, barlyq depýtat tikeleı saılanady.
Al eki palataly júıe negizinen Soltústik, Ońtústik Amerıka, Ortalyq Azııa elderinde damyǵan. Sondaı-aq Ulybrıtanııa eki palataly Parlamentpen zańnamany júzege asyryp otyr. О́ıtkeni onyń quramyna Soltústik Irlandııa, Ýels, Shotlandııa sekildi elder kiredi. Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Birikken Koroldiginiń Parlamenti – joǵarǵy zań shyǵarýshy organ. Brıtandyq «Parlamenttegi táj» konstıtýsııalyq qaǵıdaty boıynsha brıtandyq monarh Parlamenttiń quramdas bóligi. Parlament eki palataly jáne Lordtar palatasy dep atalatyn joǵarǵy palatadan jáne Qaýymdar palatasy dep atalatyn tómengi palatadan turady.
Lordtar palatasy men Qaýymdar palatasy Londondaǵy Vestmınster saraıynda bólek palatalarda kezdesedi. Ádettegideı barlyq mınıstr, sonyń ishinde premer-mınıstr, tek Qaýymdar palatasynyń ishinen saılanady. Qazirgi ýaqytta saılanbaǵan Lordtar palatasynyń ókilettigi shekteýli, sondaı-aq eger Qaýymdar palatasynyń kópshiligi ony birneshe oqylymda qoldasa, kez kelgen zań jobasyna qarsylyq kórsete almaıdy. Brıtandyq parlamenttik zań joǵarǵy palatanyń kólemine eshqandaı shekteý qoımaıdy. Máselen, qazir bir ǵana Lordtar palatasynda 832 múshe bar.
Burynǵy keńes odaǵyna múshe elderdiń birqatary qazir bir palataly Parlamentke kóshken. Qyrǵyzstannyń Jogorký Keńeshi, Grýzııa Parlamenti bir palatamen zań shyǵaryp otyr. Atalǵan elder qos palatadan bir palataly júıege saıası, ekonomıkalyq kiristerdi eseleý maqsatynda qurylǵan. Sondaı-aq Túrkııa (Uly Ulttyq Májilisi), Sıngapýr (Parlament), Qytaı (Búkilqytaı halyq ókilderi jınalysy), Izraıl (Knesset) bir palataly zań shyǵarýshy organdardan turady.
