Qazaqstan men Marokko arasyndaǵy kelisim maquldandy

Qoǵam men memleket qaýipsizdigi mańyzdy

Palata otyrysynda «Qazaq­stan Respýblıkasy men Marokko Koroldigi arasyndaǵy ustap berý týraly kelisimdi ratıfıka­sııalaý týraly», «Qazaqstan Res­pýblıkasy men Marokko Korol­digi arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly kelisimdi ratı­fıkasııalaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasy men Marokko Koroldigi arasyndaǵy qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdar qaraldy. Talqylaý kezinde atalyp ótkendeı, kelisimderdi ratıfıkasııalaý Qazaqstan nemese Marokko aýmaǵynda sot tóreliginen jasyrynǵan adamdardy jaýapkershilikke tartýdy qamtamasyz etýge, eki el azamattarynyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin nyǵaıtýǵa, qylmystyq sot isin júrgizý salasyndaǵy sharttyq-quqyqtyq bazany tolyqtyrýǵa, sondaı-aq qylmysqa qarsy kúreste halyqaralyq yntymaqtastyqtyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.

– Maquldanǵan zańdar Qa­zaq­stan men Marokko Korol­diginiń quqyq qorǵaý salasyndaǵy yntymaq­tastyǵyn odan ári damytýdy kózdeıdi. Bul kelisimder qoǵam men memlekettiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. Kelisimniń erejeleri ustap jáne sottalǵan adamdar­dy berýdiń sharttary men rásim­­derin retteıdi. Sondaı-aq azamat­tarǵa quqyqtyq kómek kórsetý máselelerin aıqyndaıdy. Alda­ǵy ýaqytta osy zańdar eki el­diń qylmysqa qarsy kúres jolyn­daǵy birlesken qyzmetiniń tıim­diligin arttyrady dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.

Sonymen qatar zań elimiz ben Marokko Koroldiginiń quzy­retti organdary arasyndaǵy qylmystyq jaýaptylyqqa tartý nemese sot úkimin oryndaý úshin eki eldiń aýmaqtarynda anyq­talǵan adamdardy ekstradısııalaý máselelerin de qarastyrady.

«Qazaqstan Respýblıkasy men Marokko Koroldigi arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańnyń normalaryna sáıkes, sottalǵan adamda Úkim shyǵarýshy memlekettiń azamattyǵy bolsa, sondaı-aq taraptardyń biriniń zańnamasyna sáıkes úkimniń kúshi joıylsa, onda sottalǵan adamdy berýden bas tartylady. Buǵan qosa kelisimde raqymshylyq nemese keshirim jasaý aktisin qoldanýǵa qatysty normalar men úshinshi tarap bergen sottalǵan adamnyń óz aýmaǵy arqyly tranzıt máseleleri qarastyrylǵan. Alaıda «Qazaqstan Respýblıka­sy men Marokko Koroldigi ara­syndaǵy ustap berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańda ýaǵdalasýshy memle­ketterdiń óz azamattaryn ustap berýi kózdelmegen.

Al «Qazaqstan Respýblıkasy men Marokko Koroldigi arasyn­daǵy qylmys­tyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly keli­simdi ratıfıkasııalaý týra­ly» zańda quzyretti organdar ara­­synda dáleldemeler men má­li­­metterdi ýaqtyly almasýyn qamtamasyz etetin norma­lar ja­zyl­­ǵan. Bul qujat qylmystyq is­ter­­di tergeýdiń jedeldigin arttyrmaq.

Agrarlyq salada maman tapshy

Senator Ernur Áıtkenov agrarlyq saladaǵy kadr tapshy­lyǵy men maman daıarlaý sapasy­nyń tómen ekenin Úkimet nazaryna saldy. Depýtattyń málimdeýinshe, qazir aýyl sharýashylyǵyna shamamen 6,5 myń maman qajet, onyń jartysynan kóbi joǵary bilikti bolýy kerek. Máselen, fermerlik sharýashylyq qyzmetkerleriniń 28 paıyzynyń ǵana salalyq bilimi bar. Agronom, veterınar, agroınjener sekildi ónimdi qaıta óńdeý mamandary jetispeıdi. Jas­tardyń aýyldan ketýi, jala­qynyń tómendigi jáne mansap boıynsha ósý múmkindiginiń joq­ty­ǵy jaǵdaıdy qıyndata túsken.

– Tipti daıarlyǵy bar jas ma­mandardyń ózi ınfraqu­rylymy damymaǵan, turǵyn úıi tapshy, qyz­metinde ósý múmkindigi shek­teýli aýyldarda qalýdan bas tar­typ jatyr. «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasy tıimdi, biraq ony odan ári jetildirý qa­jet. 2024 jyly árbir úshinshi ma­man ǵana jeńildikti turǵyn úı nesıe­sin paıdalana aldy, al baǵdarlamany qarjylandyrý kólemi shamamen úshten birine qysqardy. Mamandardy aýylda ustap qalamyz desek, turǵyn úı men áleýmettik qoldaýdy arttyrý kerek, – dedi E.Áıtkenov.

Senator joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń bilim berý baǵdarlamalary sıfrlandyrý men ınnovasııanyń zamanaýı talabyna sáıkes kelmeıtinin, ǵylym, bilim, óndiris arasyndaǵy baılanys álsiz bolyp otyrǵanyn jetkizdi.

– Agrarlyq naryqta kadr qajet­tiligine keshendi monıtorıng júrgizip, osy negizde bilim berý baǵdarlamalaryn jańar­týdy usynamyz. Sıfrlyq tehnologııany engizip, avtomattandyrý men ınnovasııaǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Dýaldy oqytýdy damytyp, mamandardy kóptep taǵylymdamalar men óndiristik tájirıbeden ótkizý qajet, – dedi senator.

Aýany lastap otyrǵan ónerkásipter

Olga Býlavkına ónerkásip orynda­rynyń qyzmetindegi buzýshylyqtardy jedel anyqtaı almaı otyrǵanymyzdy aıtty. Al olar bolsa aýany lastap, aza­mat­tardyń ómiri men densaý­lyǵyna qaýip tóndirip otyr.

– Aýanyń lastanýy aýrý men ólim qaýpin arttyryp otyrǵany jasyryn emes. Qalalarda shoǵyr­lanǵan ónerkásiptik kásiporyndar qolaısyz meteojaǵdaıǵa ushyra­typ otyr, tipti kók aspanymyzdan tútin ketpeıtin jaǵdaıǵa jettik. Bul tynys alý, júrek-qan tamyrlary jáne onkologııalyq aýrýlardyń ósýine tikeleı áser etedi. Muny DDU men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń derekteri rastap otyr, – dedi O.Býlavkına.

Senator aýany parnıktik gazdarmen ýlap otyrǵan óndi­ris oryndarymen kúresýge zań­nama­daǵy olqylyqtar keder­gi keltire­tinin aıtty. Mu­nyń bári ekologııalyq zań buzýshy­lyq­tardy anyqtap, baqylaýǵa alyp, jazalaýǵa múm­kin­dik ber­meı otyr. Sondyq­tan osy másele­ge qatysty zańdy qaıta qaraý qajet.

– Máselen, Kásipkerlik kodeksi­niń 146-babynyń 3-tarmaǵy is júzin­de jumys istemeıdi. Zań talaby buzylǵan sátte olardyń jolyn kesý qajettiligine baıla­nys­ty jeke ári zańdy tulǵalar­dyń ótinishteri negizinde ónerkásip jáne ózge de kásiporyndarda jos­pardan tys tekserýlerdi negizdeý is júzinde múmkin emes, – dedi senator.

«Dıktant jazý, kórkem jazý joq»

Senator Rýslan Rústemov qazaq tilin oqytý júıesindegi ol­qy­lyq­tarǵa narazylyq bildirdi.

– Qazaq tiliniń memlekettik til retinde damýyn zertteýshi ǵalymdar oqytý ádistemesiniń bas­ty kemshiligi balabaqsha, me­k­­tep, joǵary oqý oryndary baǵ­­darlamalary arasynda ózara sabaqtastyqtyń joqty­­ǵy­nan dep paıymdaıdy. Baǵ­dar­lamada balanyń oılaý, sóı­­leý qabiletterin damytý du­­rys eskerilmegen. Grammatıkalyq zańdy­lyqtardy tereńdete oqyt­paı­dy, balanyń jas erekshe­ligine sáıkes lıngvıs­tıkalyq bilim berilmeıdi. Dıktant jazý, kórkem jazý joq, – dedi R.Rústemov.

Senator sondaı-aq qazaq tili oqýlyq­ta­rynda naqty ǵylymı júıeniń joqty­ǵyn synady. Onyń aıtýynsha, mektep­tegi til biliminiń «Fonetıka», «Leksıka», «Morfologııa», «Sıntaksıs», «Stı­lıs­tıka» sııaqty bólimderi oqýshylardyń jasyn eskere otyryp jáne júıeni buzbaı, qarapaıymnan kúrdelige qaraı oqytylýǵa tıis.

– Bulaı oqytýdaǵy kemshilik – 5-synypta fonetıkany ótti me, ol 11-synypqa deıin spıraldyq ádisimen kúrdelendirile otyryp qaıtalanbaıdy. «Fılologııa» ma­man­dyǵynyń bilim berý baǵdar­lamasynda da qazaq tili men áde­bıeti pánderiniń sanyna ortaq tal­ap joq. Ár joǵary oqý orny pro­fessor-oqytýshylarynyń áleýe­tine qaraı bilim berý baǵ­dar­lamalaryn óz qalaýynsha daıyn­daıdy. Bul durys emes, bir mamandyqqa arnalǵan baǵdar­lama elimiz boıynsha bárine ortaq bolýy kerek, – dedi senator.

R.Rústemov Úkimetke «Qazaq tili» páni boıynsha jańartylǵan baǵdarlamanyń kemshilikterin joıýdy usyndy.

Qajetti jobalardy qarjylandyrmaı otyr

Depýtat Lázzat Rysbekova qoldaý kórsetilgen jobalar­dyń salalyq jáne óńir­lik qu­rylymyndaǵy dısproporsııasy úshin Qazaqstan Damý bankiniń aksıoneri – «Báıterek» UBH» AQ-nyń qyzmetin synǵa aldy. Depýtat QDB serpindi jobalardy qarjylandyryp otyrǵanyn atap ótti. Alaıda búgingi tańda kóz­delgen mindetter men qoldaýdyń naqty baǵyttary arasynda aıyr­mashylyq baıqalady. Máselen, 2024 jyly bank 58 jobany 1,4 trln teńgege, al osy jyldyń 8 aıynda taǵy 48 jobany 1,2 trln teńgege qarjylandyrdy. Bul rette 17 serpindi iri jobadan tek bireýi – avtomobıl shyǵaratyn «Astana Motors Manufacturing Kazakhstan» zaýytyna ǵana qarjy quıylǵan.

– QDB jobalardy irikteý kezinde standartty bank rásimi boıynsha qaryz alýshylardy ne­s­ıe qarjysyn qaıtarý turǵy­synan ǵana qaraıdy, olar­dyń elimizdegi áleýmettik-ekonomı­kalyq damýǵa áserin, onyń ishinde jalpyulttyq paıdany da, óńdeý ónerkásibin de esepke almaıdy, baǵalamaıdy. Banktiń aksıoneri – «Báıterek» UBH» AQ túpkilikti nátıjeni nazardan tys qaldyryp otyr. Qoldaý tapqan jobalarda salalyq jáne óńirlik qurylymdy qarjylandyrýdaǵy alshaq­tyq kóp, – dedi L.Rysbekova.

Senator qonaqúıler salý jáne t.b. sııaqty kishigirim jobalardy qoıa turyp, resýrstardy stra­tegııalyq baǵyttardy qarjy­lan­dyrýǵa baǵyttaý qajettigin aıtty.

Keden qyzmeti derbes bolýy kerek

Amangeldi Nuǵmanov buryn memleket­tik bıýdjet kirisiniń úshten birin qamta­masyz etken Keden qyzmetin jeke qurylym retinde qalpyna keltirý qajet­tigin aıtty.

Eske salsaq, 2014 jylǵa deıin elimizdiń keden qyzmeti derbes kásibı organ retinde jumys istedi. Alaıda senatordyń aıtýynsha, Qarjy mınıstrligi janyndaǵy Memlekettik kirister komıtetiniń quramy­na engizilgennen keıin ınstıtýsıonaldyq táýelsizdigi joǵalyp, syrtqy ekonomıka­lyq qyzmetti baqylaý álsiredi.

Depýtat Parlamenttiń eki pa­la­tasy­nyń birneshe ret jasaǵan úndeýine qaramastan, keden orga­nynyń derbestigin qalpyna keltirý máselesi áli sol kúıinde qalyp otyrǵanyn aıtyp, Úkimet nazaryn aýdardy.

Senator Premer-mınıstrge osy máseleni jeke baqylaýǵa alyp, oǵan memlekettik mańyzy bar mártebe berý kerektigin jetkizdi.