AQSh Prezıdentiniń shaqyrýymen Qasym-Jomart Toqaevtyń Vashıngtonda ótetin «Ortalyq Azııa – Amerıka Qurama Shtattary» sammıtine qatysýynyń máni nede?
Aldaǵy sammıt AQSh pen Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy qarym-qatynastardy jańa deńgeıge kóterýdiń mańyzdy qadamy bolyp otyr. Bul — aımaqpen dıalogty naqty mazmunmen tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan AQSh-tyń uzaqmerzimdi saıasatynyń jalǵasy. Qazaqstan úshin Prezıdent Toqaevtyń jeke qatysýy ekijaqty senimdi nyǵaıtyp, AQSh Prezıdenti Donald Tramppen jeke kezdesý arqyly memleketaralyq baılanysty jańa deńgeıge shyǵarý múmkindigin beredi.
Sammıt barysynda Toqaev myrza Qazaqstan atynan qandaı basymdyqtar men bastamalardy alǵa tartýy múmkin dep oılaısyz?
Birinshi kezekte Toqaev Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy strategııalyq rólin aıqyndap, «Bosatý kúni» sheńberinde tarıfterdi tómendetý máselesine nazar aýdarýy yqtımal. Energetıkalyq resýrstar men mańyzdy mıneraldardyń basym bóligine tarıfter burynnan tómendetilgenimen, bul baǵyttaǵy odan ári jeńildikter Qazaqstannyń senimdi áriptes retindegi ımıdjin kúsheıter edi. Sondaı-aq qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq — birlesken áskerı jattyǵýlardy keńeıtý, zamanaýı ushqyshsyz júıelerdi satyp alý sııaqty máseleler de talqylanýy múmkin. Infraqurylym salasynda da jańa jobalar kóterilýi yqtımal, mysaly, Wabtec kompanııasymen lokomotıvterge qatysty kelisim sekildi.
Bul kezdesýge qatysý Qazaqstannyń aımaqtyq kóshbasshylyq pen jahandyq bedelin qalaı aıqyndaıdy?
Bul sammıtte Qasym-Jomart Toqaevtyń ózge Ortalyq Azııa elderi basshylarymen qatar kórinýi onyń aımaqtyq yqpalyn naqty kórsetedi. Sońǵy jyldary ol tek óńirde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de bedeldi kóshbasshy retinde tanyldy. 2024 jyly Qazaqstanda ShYU sammıtin ótkizý — sonyń aıqyn dáleli. «S5+1» formaty Qazaqstannyń kópvektorly saıasaty men belsendi óńirlik ustanymynyń nátıjesinde Ortalyq Azııanyń jahandyq saıasattaǵy rólin kúsheıtip otyr.
AQSh-tyń Ortalyq Azııa elderimen, ásirese Qazaqstanmen yntymaqtastyqty tereńdetýge degen qyzyǵýshylyǵynyń artýyn qalaı túsindiresiz?
Bul qyzyǵýshylyq jańa qubylys emes. «Terrorızmge qarsy soǵys» kezeńinde AQSh Aýǵanstandaǵy operasııalar úshin Ortalyq Azııadaǵy áskerı bazalardy paıdalandy. Aımaqtyń Eýrazııadaǵy logıstıkalyq jáne qaýipsizdik turǵysynan mańyzdylyǵyn Vashıngton jaqsy biledi. Alaıda búgingi tańda basty faktor — Reseı jáne Qytaımen básekelestik. Bul jaǵdaıda AQSh óz yqpalyn arttyrýǵa tyrysyp otyr, áıtpese aımaq Máskeý men Beıjińniń yqpalynda qala beredi. Degenmen, Ortalyq Azııa elderi úshin mańyzdysy — bul básekelestikti ózara tıimdi «win-win» úlgisine aınaldyrý.
Osy kezdesýden keıin Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyq qandaı baǵyttarda keńeıýi múmkin?
Birinshi kezekte bilim berý salasynda: AQSh ýnıversıtetteri álemdik reıtıngterde aldyńǵy orynda. Qazaqstandyq stýdentterdiń AQSh-ta bilim alýyna jáne amerıkandyq stýdentterdiń Qazaqstanǵa kelýine jaǵdaı jasaý — halyqtar arasyndaǵy baılanystardy kúsheıtedi. Ekinshi baǵyt — ınvestısııa. AQSh bıznesiniń Qazaqstanǵa ınvestısııa salýy úshin jańa múmkindikter ashylýy yqtımal. Degenmen basty másele — amerıkalyq taraptyń aımaq týraly jetkiliksiz bilimi men eskirgen túsinikteri, bul baǵytta aqparattyq jumysty kúsheıtý qajet.
Qazirgi geosaıası jaǵdaıda AQSh úshin Qazaqstannyń strategııalyq mańyzy qandaı?
Toqaev myrza Qazaqstandy «Bir beldeý — bir jol» bastamasynyń «tutqasy» dep sıpattaǵan edi. Sol sekildi, Qazaqstan AQSh úshin de Eýrazııadaǵy strategııalyq «ıakor» bola alady. Toqaevtyń ınstıtýsıonaldyq reformalary eldi ınvestısııaǵa qolaıly ortaǵa aınaldyrdy, bul Qazaqstandy amerıkalyq bıznes úshin óńirlik platforma retinde paıdalanýǵa múmkindik beredi.
AQSh Aýǵanstannan áskerin shyǵarǵannan keıin aımaqqa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltyp alǵan edi, endi sol olqylyqtyń ornyn toltyrý mańyzdy. Búginde Ortalyq Azııadaǵy jaǵdaı — uly derjavalardyń básekelestigimen tyǵyz baılanysty, al bul óz kezeginde jańa múmkindikter týǵyzady. Eger elder osy sátti tıimdi paıdalana alsa, olar amerıkalyq ınvestısııany tartyp, ekonomıkalyq kórsetkishterin jaqsartyp, AQSh-ty Reseı men Qytaıǵa qarsy teńgerýshi seriktes retinde ornyqtyra alady.
Joǵaryda aıtylǵandaı, Toqaev halyqaralyq arenada pragmatıkalyq, kelisimge beıim jáne turaqtylyqty qoldaýshy kóshbasshy retinde tanyldy. Onyń bastamalary eldiń syrtqy saıasattaǵy teńgerimin saqtaýǵa jáne halyqaralyq áriptestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Ortalyq Azııadaǵy turaqtylyq pen dıalogty ilgeriletýde Qazaqstan bastamalary qandaı ról atqarady?
Toqaev óńirlik qaýipsizdik máseleleriniń sezimtaldyǵyn jaqsy túsinedi jáne kórshiles eldermen senim men yntymaqtastyqty arttyrýǵa udaıy kúsh salyp keledi. Bul — S5+Aýǵanstan formatyndaǵy dıalogtar men ShYU aıasyndaǵy qaýipsizdik kún tártibinen anyq kórinedi. Ol árdaıym aımaqtyq sheshimder izdeý, aralasýdan bas tartý jáne ózara qurmet prınsıpterin qoldap keledi.
