Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Búginde ulttyq sport túrlerin damytýda basty róldi halyq pen shaǵyn bıznes atqaryp otyr: ata-analar balalaryn úıirmelerge beredi, jergilikti kásipkerler sport alańdaryn ashyp, syı-sııapatpen qamtamasyz etedi, áıteýir óńirlerdegi belsendiler salaǵa jańa serpin berip jatyr. Sońǵy bes jylda ulttyq sport úıirmelerine qatysatyndar úlesi 6 paıyzdan 10 paıyzǵa deıin ósti, al qazaq kúresi, kókpar men toǵyzqumalaq sııaqty jarystarǵa qatysýshylar sany 58 paıyzǵa artyp, shamamen 300 myń adamǵa jetti.
Bizdiń balalarymyz ulttyq sportqa den qoıyp keledi, biraq biz olarǵa kásibı turǵyda damýyna múmkindik jasaı aldyq pa? О́kinishke qaraı, ázirge joq. Tolyqqandy ekojúıe qalyptastyrý úshin tek ultqa jany ashıtyn belsendilerdiń eńbegi jetkiliksiz, bıznes te júıeli kúsh qosýy qajet.
AQSh tájirıbesine súıensek, onda ulttyq merekeler tikeleı aýyl sharýashylyǵy men tutynýshylar únemi sabaqtas. Mysaly, Alǵys aıtý kúninde amerıkalyqtar jyl saıyn ondaǵan mıllıon kúrketaýyq tutynady, bul kúni shamamen 40 mıllıon qus soıylady, ıaǵnı jyldyq óndiristiń aıtarlyqtaı bóligi. Al Helloýın kezinde asqabaq pen merekelik aksessýarlarǵa mıllıardtaǵan dollar jumsalady, 2025 jyly amerıkalyqtardyń bul merekege jumsaıtyn qarajaty 13,1 mlrd dollarǵa jetedi dep kútilgen. Bizde de osyndaı halyqtyq dástúr bar – Qurban aıt merekesi. Dinı meıramda qurbandyqqa shalynatyn malǵa suranys kúrt ósedi. Biraq osy áleýetti biz sport ınfraqurylymyn, is-sharalar men óndiristik tizbekti damytýǵa qanshalyqty tıimdi paıdalanyp otyrmyz?
Memleket basshysy jaqynda birqatar sport federasııalarynyń jumysyn synǵa aldy. Prezıdent olardyń kóbi memlekettik qarjylandyrýǵa ǵana senip otyrǵanyn atap ótti. Keıbir iri kásipkerler men vedomstvo basshylary federasııalardy basqarsa da, jeke qarajat salmaı, bul qyzmetti ózderin jarnamalaý quralyna aınaldyryp alǵan.
Degenmen memleket mańyzdy qadam jasady: 2025 jyldyń jazynda ulttyq sport túrleri Olımpıadalyq jáne Paralımpıadalyq sporttarmen birdeı basym baǵyt retinde zań júzinde bekitildi. Bul olarǵa jańa qarjylandyrý tetikterin, halyqaralyq deńgeıde qatysý múmkindigin jáne ulttyq quramalardy qalyptastyrýǵa jol ashady.
Men, «Asyq atý» federasııasynyń prezıdenti retinde, Respýblıka kúnine oraı jyl saıyn Respublica Asyq Atu týrnırin ótkizýdi dástúrge aınaldyrdym. Barlyq shyǵyndar demeýshiler esebinen óteledi. Bul tájirıbe ulttyq sporttyń seriktestik ınvestısııalar arqyly turaqty joba bola alatynyn dáleldedi. Biraq bir mańyzdy túıtkil bar: halyqaralyq korporasııalardyń jergilikti ókildikteri bizdiń jarystardy qoldaǵysy keledi, alaıda olardyń bas keńseleri buǵan qyzyǵýshylyq tanytpaıdy. Sebebi bul salada ashyq KPI, medıa alań men uzaq merzimdi kúntizbe joq.
Durys tásildiń ekonomıkalyq áseri joǵary. Tikeleı korporatıvtik ınvestısııalar jylyna 15 mlrd teńgege deıin jetýi múmkin, týrızm men ınfraqurylymnan taǵy 5–7 mlrd túsim keledi, salyq túsimderi 3–5 mlrd teńgege artady, al aýrýdyń aldyn alý esebinen densaýlyq saqtaý salasynda 7 mlrd teńgege deıin únemdeledi. Jańa jumys oryndarynyń sany 8–10 myńǵa deıin jetedi. Eger bızneske tıimdi jarnamalyq mehanızmder jasalsa, qosymsha 2–3 mlrd teńge marketıngtik tabys, 5–7 mlrd teńge satý ósimi men 2 myńǵa jýyq jańa jumys orny paıda bolmaq.
Ulttyq merekeler ekonomıkalyq ósýdiń qýatty draıverine aınalýy úshin júıeli jumys qajet. Máselen, áz Naýryzdan bastap Respýblıka kúnine deıingi barlyq merekelerdi ulttyq sport túrlerin dáripteý men halyqtyq is-sharalardy ótkizýdiń ortaq platformasyna aınaldyrý mańyzdy. Bul tásil belgili bir merekeni halyqtyń esinde tek dástúrli saltpen ǵana emes, belsendi qoǵamdyq is-sharalarmen de baılanystyryp, turaqty assosıasııa qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Mundaı jaǵdaıda konsertter men festıvalder tek memlekettik bıýdjet esebinen emes, azamattardyń, kásipkerler men iri bıznestiń qatysýymen uıymdastyrylmaq.
Ulttyq sportty damytýǵa korporatıvtik qatysýdy zań júzinde bekitip, seksııalar men týrnırlerge ınvestısııa salǵan kompanııalar úshin salyqtyq jeńildikter men jarnamalyq artyqshylyqtar engizilýi kerek. Sondaı-aq jergilikti hám halyqaralyq seriktesterge túsinikti, ashyq ári uzaqmerzimdi kúntizbe qalyptastyrý qajet. Mundaı júıe ulttyq sportty tek mádenı sımvol emes, naqty ólshenetin nátıjeleri bar, turaqty qarjylandyrý men aıqyn maqsattary bar ındýstrııaǵa aınaldyrady.
Eger biz osy baǵytpen júrsek, 2030 jylǵa qaraı sportqa halyqtyń qatysý deńgeıi 40 paıyzǵa deıin ósip, ulttyq sporttyń úlesi 15 paıyzǵa jetedi. Ondaǵan myń jańa jumys orny ashylady, mıllıardtaǵan salyq túsimin ákeledi ári elimizdiń halyqaralyq arenada bedelin nyǵaıtýǵa zor úles qosady. Ulttyq sport – ótkenniń esteligi emes, bolashaqqa salynǵan ınvestısııa. Endi tańdaý ózimizde: ony tek ádemi sımvol retinde ulyqtaımyz ba, álde eldiń damýyna qyzmet etetin naqty resýrsqa aınaldyramyz ba degendi oılanýymyz kerek.
Oljas Quspekov,
Májilis depýtaty, «Asyq atý» federasııasynyń prezıdenti
