Shekaralyq sý kózderi rettelýge tıis
Senatorlar maquldaǵan «1992 jylǵy Shekaraaralyq sý arnalary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi konvensııaǵa Sý jáne densaýlyq problemalary týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań aýyzsýdy daıyndap, jetkizýde, sarqyndy sýlardy kádege jaratyp, qaıta paıdalaný salasynda ozyq tehnologııalardy qoldanýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq elimiz konvensııanyń ınstıtýsıonaldyq qurylymyna qosylady. Endi biz shekaralyq eldermen birge sýlardy qadaǵalap, erte kezeńde aldyn alý júıelerin, tótenshe jaǵdaılar kezinde is-qımyl josparlaryn ázirleýge qatysa alamyz.
«Maquldanǵan hattama sý sharýashylyǵy qyzmetin basqarýdy ujymdyq negizde jetildirý maqsatynda ázirlengen. Qujat taraptardyń sý ekojúıesin qorǵaý men sýmen baılanysty aýrýlardyń taralýynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan birlesken sharalardy qamtıdy. Olar aýyzsý kózi retinde paıdalanylatyn sý resýrstaryn lastanýdan qorǵaýdy qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Aldaǵy ýaqytta zań densaýlyq jáne sý resýrstaryn paıdalaný salalarynyń ornyqty damýyna oń septigin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Talqylaý barysynda atalyp ótkendeı, zań normalaryna sáıkes jerústi tushy sýlaryn, jerasty sýlaryn, estýarıılerdi, akvaósirýge paıdalanylatyn jaǵalaý sýlaryn, shomylýǵa arnalǵan tuıyq sýlardy tasymaldaı alamyz.
Sonymen qatar Senat depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federasııasynyń Úkimeti arasyndaǵy «Chelıabi memlekettik ýnıversıteti» joǵary bilim berýdiń federaldyq memlekettik bıýdjettik bilim berý mekemesi Qostanaı fılıalynyń jumys isteýi týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, ratıfıkasııalady. Zań stýdentter men oqytýshylardyń quqyqtaryn qamtamasyz etip, fılıal qyzmetin ulttyq zańnamaǵa sáıkes keltirýdi kózdeıdi.
Sondaı-aq eki eldiń joǵary bilim berýdiń memlekettik jalpyǵa mindetti standarttaryna sáıkes fılıalda sabaqtar qazaq, orys, ózge de tilderde oqytylady.
Jedelsaty júıesi alańdatady
Depýtat Bekbol Orynbasarov elimizdegi lıft parkiniń jaǵdaıy syn kótermeı turǵanyn aıtty. Ol osyǵan deıin Senat minberinen bul máseleni birneshe ret kótergen, alaıda memlekettik organdar atústi jaýap berip, naqty jumystar jasalmaǵan. Senator bul taqyrypqa qaıta oralýǵa májbúr ekenin atap ótti. О́ıtkeni nemquraıdy kózqaras turǵyndardy qaıǵyly jaǵdaıǵa ákelip otyr. Jýyrda Astanada jóndeý jumystary kezinde lıft qulap ketip, bir adam qaza tapqan, ekeýi aýyr jaraqat aldy.
«Elimizde lıftilerdi paıdalaný kúnnen-kúnge nasharlap keledi. Ákimdikterde qazir shtat ta, mamandar da, tehnıkalyq baza da joq. Mysaly, Astanada turǵyn úı ınspeksııasynda 10 430 lıftige eki adam ǵana baqylaý júrgizedi, sondaı-aq bir ýaqytta gaz ballondaryna da jaýap beredi. 2013 jyly Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń kásibı baqylaý fýnksııalaryn ońtaılandyrý degen jeleýmen lıftilerdi baqylaýdy jergilikti atqarýshy organdarǵa berdik. Bul óte qate sheshim boldy. Jergilikti deńgeıde bul fýnksııalar jaı ǵana basqa fýnksııalarmen sińisip ketken, ıaǵnı shtattar qysqartyldy, jaýapkershilik múldem joıyldy», dedi B.Orynbasarov.
Senator 2014 jyly lısenzııa alý toqtatylǵannan keıin lıftige qyzmet kórsetýge arnalǵan jabdyǵy da, biliktiligi men ruqsaty da joq kompanııalar basyp qalǵanyn atap ótti. Lıft parki de tozǵan. Normatıvtik qyzmet merzimi, ıaǵnı 25 jyl bolǵan 7 myńǵa jýyq lıftiniń paıdalaný merzimi aıaqtalǵan. Bul árbir onynshy lıft qaýip tóndiretinin bildiredi.
Agrobıznes qoldaýǵa zárý
Al Zakırjan Kýzıev aýyl sharýashylyǵyndaǵy óńdeý kásiporyndarynyń máselesin Úkimet nazaryna jetkizdi. Senatordyń aıtýynsha, olar mólsherlemesi tómen, jeńildikpen beriletin uzaqmerzimdi nesıelerge qol jetkize almaı otyr.
«Ásirese agrarlyq sektordyń qaıta óńdeý salasy memlekettik qoldaýdan tys qaldy. Al olar qosymsha qun qalyptastyryp, aýyldardyń turaqty damýyn qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Abaı oblysyna barǵanymyzda jylyna 300 myń tonnadan asa kúnbaǵys tuqymyn óńdeıtin maı zaýytynda boldyq. Kásiporyn ónimniń 80 paıyzyn eksportqa shyǵarady. Osylaısha, elimizge kiris ákelip, jańa jumys oryndaryn ashyp otyr. Alaıda zaýyttyń úzdiksiz jumys isteýine 30 mlrd teńge kóleminde aınalym qarajaty qajet. Qazir biz Agrobıznes baǵdarlamasymen bir kásiporynǵa 1,5 mlrd teńgege deıin qysqamerzimdi nesıe berip otyrmyz. Bul iri qaıta óńdeýshilerdiń eń az qajetin de ótemeıdi», dep atap ótti senator.
Depýtattyń aıtýynsha, elimizdegi kásiporyndar 10–15 paıyz ǵana paıda kórip otyr, alaıda banktiń jyldyq mólsherlemesi 25 paıyzdan asady. Demek, kiristiń edáýir bóligi qaryzǵa jumsalady. Osy oraıda senator qaıta óńdeýshilerge arnaıy qarjy quraldaryn ázirlep, tómen mólsherlememen uzaqmerzimdi jeńildigi bar nesıe berý qajettigin aıtady. Sondaı-aq salanyń óndiristik ereksheligin eskeretin maýsymdyq nesıeleýdi engizýdi usynyp otyr.
Abaı óńirine qosymsha qarjy qajet
Sondaı-aq Sáken Arýbaev Abaı oblysynyń damýyna qosymsha qarjy qajet ekenin aıtty. Depýtattyń málimdeýinshe, aımaqtyń aýyl sharýashylyǵynda zor áleýet bar, alaıda qarjy tapshylyǵy óńirdiń órkendeýin tejep otyr.
«Oblystaǵy 95 sý sharýashylyǵynyń 28-i nashar, al bireýi apattyq jaǵdaıda. Sý sharýashylyǵy máselesi agrarlyq salanyń ǵana emes, eldiń ekologııalyq, azyq-túlik qaýipsizdigine áser etetin strategııalyq faktor ekenin eskergen jón», dedi senator.
Senator sýbsıdııalar boıynsha óńirdiń bereshek máselesi sheshilmeı turǵanyn da atap ótti. Oblysta aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń 2 myńnan asa ótinimi tólenbegen, al bereshektiń jalpy kólemi 13 mlrd teńgege jetken. Sıfrlyq, áleýmettik ınfraqurylymnyń jaı-kúıi de syn kótermeı tur.
«Abaı oblysyndaǵy 326 eldi mekenniń 112-si ǵana 4G joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtylǵan, 87 eldi meken 3G/2G deńgeıinde qalǵan, al 233 eldi mekende múlde ınternet joq. 598 myń halyqtyń 63 paıyzy qalada turady. Aýyl halqy kúnnen-kúnge azaıyp otyr. Keıingi úsh jylda elimizde 116 aýyl qysqaryp ketken», dedi senator.
Jol jaıyna alańdaýshylyq bildirdi
Senator Serik Shaıdarov Qyzylorda – Jezqazǵan avtojolyn qaıta jańartý qarqynyn synǵa aldy. Depýtattyń aıtýynsha, bul joba Ulytaýdyń damýyna serpin berýge tıis edi, alaıda tıisti jumystar josparǵa saı kelmeı otyr.
«Prezıdent te bul jumystyń qarqynyń synǵa alyp, avtokólik jolyn qaıta jańǵyrtý jumysy birqatar aımaqtyń damýyna tyń serpin berýi kerek ekenin aıtty. Bıyl oblys shekarasynan Jezqazǵan qalasyna deıingi aralyqta jumystar bastaldy, alaıda der kezinde oryndalmaı, merziminen kesh qalyp otyr», dedi senator.
Ásirese tasjoldyń 208 shaqyrymdy quraıtyn bóliginde jumys kólemi de, qarjylandyrý da josparǵa saı emes. Birqatar lotta qarjy ıgerý deńgeıi óte tómen, asfalt-beton zaýyttary joq, tehnıka men materıaldar jetispeıdi. Keıbir ýchaskelerde negizgi jumystar tipti bastalmaǵan, bul jobany belgilengen merzimde aıaqtaý qazir múmkin bolmaı otyr.
«Mundaı qarqynmen jol bıyl aıaqtalmaıdy. Osy jyly isteı almaǵan jumystardyń barlyǵy 2026 jylǵa aýysatyny aıdan anyq. Eki esege ulǵaıǵan jumys kólemi Qaraǵandy – Balqash avtojoly sııaqty jyldar boıy uzaqqa sozylyp ketý qaýpi joq pa degen suraq halyqty da, oblystyq máslıhat depýtattaryn da, bizdi de alańdatyp otyr», dedi senator.
S.Shaıdarov mınıstrlik pen merdiger uıymdar arasyndaǵy úılestirýdi kúsheıtý, al jumys barysyna baqylaýdy qatańdatý qajettigin aıtty. Sondaı-aq ol Premer-mınıstrdi jaǵdaımen tikeleı tanysyp, jobany jeke baqylaýyna alýǵa shaqyrdy.
Tarıhı týrızmniń damýy baıaý
Ásem Rahmetova elimizdiń týrıstik áleýetin iske asyrý baǵytyndaǵy jumystyń mardymsyz ekenine toqtaldy. Senatordyń aıtýynsha, qasıetti nysandardyń kóptigine qaramastan, elde tarıhı týrızmniń damýy kóńil kónshitpeıdi, sala mamandaryn daıarlaý durys jolǵa qoıylmaǵan. Týrıstik áleýetimiz joǵary bolsa da, ony tolyq paıdalana almaı otyrmyz. Kóne eskertkishter men kıeli oryndarǵa álem nazaryn aýdartý úshin memleket ınfraqurylymǵa kóńil bólý qajet.
«Elimizdegi jergilikti mańyzy bar tarıh pen mádenıet eskertkishteri IýNESKO-nyń tarıhı jáne mádenı mura tizimine engen. Jaqynda Senat komıtetiniń depýtattary Mańǵystaý oblysynda kóshpeli otyrys ótkizip keldi. Týrıstik aımaqty damytý jónindegi 2025–2029 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary qabyldanǵanmen, kelesi jylǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy qarastyrylmaǵan», dedi senator.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi IýNESKO tizimine engizý úshin «Mańǵystaýdyń jerasty meshitteri» men «Jibek joly: Ferǵana – Syrdarııa dálizin» usynǵan.
Á.Rahmetova kadr tapshylyǵy máselesine de erekshe toqtaldy. Elde arheologter men etnologterdi daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary óte az, al kóptegen kıeli nysan ornalasqan Mańǵystaýda mundaı mamandar múldem daıarlanbaıdy. Kásibı ǵylymı kadrlar men turaqty zertteý bazasy bolmaı, tarıhı týrızmdi sapaly damytý múmkin emes.
