«Qyz alyp qashý» – aýyr qylmys

Adam quqyǵy teń zaıyrly memlekette erkinen tys qyzdy alyp qashý qylmys dep tanylyp, zań aldynda jaýapqa tartylady. Byltyr elimizde qyz alyp qashýǵa qatysty jaza kúsheıtildi. О́tken jyldyń 16 qyrkúıeginen bas­tap Qylmystyq kodekske «Neke qııýǵa májbúrleý» 125-1-baby engizildi. Bul norma adamdy onyń erkinen tys nekege turǵyzý nemese birge turý maqsatynda urlaǵany úshin qylmystyq jaýapkershi­likti qarastyrady. Ishki ister mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti taratqan aqparatqa sáıkes, mundaı áreketter aýyr qylmys retinde saralanyp, kináliler 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Al aýyr jaǵdaılarda jaza 10 jylǵa deıin ulǵaıady.

IIM-niń málimdeýinshe, jańa ózgerister kúshine engen sátten bastap quqyq qorǵaýshylar Qaraǵandy, Mańǵystaý, Jambyl, Túrkistan oblystarynda, son­daı-aq Shymkent qalasynda neke qııýǵa májbúrleý derekteri boıynsha birqatar qylmystyq is qozǵaǵan.

Alaıda zań qatańdatylǵanymen qyzdarǵa kúsh kórsetetinder tyıyl­maı tur. Bıylǵy Quryltaıda Prezıdent bul máseleni qaıta qozǵady. Q.Toqaevtyń aıtýynsha, er men áıel óz erkimen shańyraq kóterip, nekesin memlekettik mekemede resmı túrde tirkeıtin dástúrli otbasy ınstıtýtyn zań­na­malyq turǵydan nyǵaıtý qajet. Memleket basshysy elimizde árbir azamattyń tańdaý quqyǵy baryn, ony bireýge kúshtep tańa almaıtynyn alǵa tartty.

«Shymkentte Nuraı esimdi boıjetkenniń kisi qolynan qaza bolýy búkil eldi dúrliktirdi. Ulttyq quryltaıǵa osy oqıǵa boıynsha 130-dan astam ótinish kelip tústi. Kúdiktiniń Nuraıdy ańdyp, maza bermeı, qoqan-loqy kórsetkeni anyqtalyp otyr. Aqyry, munyń arty adam ólimine ákep soqtyrdy. Qyz alyp qashý – adam urlaý degen sóz, bul – ultymyzdyń bedeline nuqsan keltiretin óreskel, jabaıy qylmys. Ondaı qatygezdikke eshqashan jol berýge bolmaıdy. Jyl ótken saıyn halyqtyń sana-sezimi ósip, qoǵamda azamattyq jaýapkershilik deńgeıi artyp keledi. Zańnamalyq ózgerister de soǵan saı bolýy óte mańyzdy. Zań men tártip – bárine ortaq. Elimizdiń árbir azamaty zań talaptaryn buljytpaı oryndaýǵa tıis», dep qadap aıtty Prezıdent.

Osy Nuraı Serikbaıdyń oqıǵasynan soń Ishki ister mınıstr­­ligi Shymkent qalasy polısııa departamentiniń bas­ty­ǵy Nurlan Almabekov pen onyń birinshi orynbasary qyzmetinen bosatylǵanyn habarlady. Májilis depýtaty Abzal Quspan azamattardyń qu­qyq­tyq saýattylyǵy áli de tómen ekenin aı­tady. Onyń ústine, stal­kıng­tiń qur­bany bol­ǵan Nuraı Serikbaıdyń taǵdyry da zań tetikteriniń durys qoldanyl­maýy­­nan ýshyǵyp, aýyr jaǵdaıǵa ulas­ty dep pikir bildirdi A.Quspan.

– Tájirıbe kórsetkendeı, polısııa qyzmetkerleri aryzdardy qabyldap, qaraý barysynda zań talaptaryn tolyq saqtamaı otyr. Osy sebepti stalkıng, qyz alyp qashý sekildi áreketterdi qylmystandyrý aýyr jáne asa aýyr qylmystardyń aldyn alý maqsatynda engizilgen edi. Azamat­tar qyz alyp qashýdy áli dástúr retinde qabyldaıdy. Qyz alyp qashýdyń da formasy bar. Eger ekeýara kelisimmen júzege asatyn bolsa, onda da olar kámelet jasyna tolǵan azamattar bolsa, onda árıne, bul qylmys bolmaıdy. Qalǵan jaǵdaıda, zorlyqpen jasalǵan árekettiń barlyǵy – qylmys. Tipti er adamdy ustap alyp, májbúrli túrde bir núkteden ekinshi núktege aparsa, «Adam urlaý» babymen sottalady. Al nege qyzdy urlaǵan kezde ol qylmys bolmaýy kerek? Sondyqtan bul – qylmys, – dedi A.Quspan.

Qyz alyp qashý ata-babalarymyzdan qalǵan mura dep sanaıtyndar áli kóp. Ásirese ońtústik aımaqtarda mundaı jaǵdaılar kóptep tirke­ledi. Osy sebepti depýtat Úkimet­ke jańa zańdy túsindirip, profı­lak­tıkalyq sharalardy kóptep júrgizýdi usynǵan. Onyń aıtýynsha, jábirlenýshiler óz quqyǵyn bile bermeıdi. Olardyń týystary alyp qashýdy dástúr retinde qaraıtyndaı jaǵdaı qalyptasty. Ony qylmys dep sanamaıdy. Aldyn alýǵa áreket jasamaıdy.

– О́tken jyly Úkimetke ásirese ońtústik óńirlerge túsindirý sharalaryn júrgizý qajet dep saýal joldadym. Sonda bizdi ońtústik aımaqtardan tek Qyzylorda oblysy ǵana shaqyrdy. О́ńir basshysy N.Nálibaev jeke ózi telefon arqyly shyǵyp, «osy zańdardy bizge túsindirip berińiz­shi, men halyqty jınaıyn» dep aıtty. Ońtústiktiń qalǵan ózge óńirleri bul máselege selt etpedi. Mysaly, marqum Nuraı ózine qatysty jaǵdaı boıynsha quqyqtyq múmkindikterdi tolyq túsinbegen. Eger stalkıngke nemese Qylmystyq kodekstiń 125-babynyń 1-bóligine qatysty normalar durys túsindirilip, qoldanylǵanda, jaǵdaı basqasha órbýi múmkin edi, – dep túsindirdi zańger.

Depýtattyń aıtýynsha, negizi elimizde qyz alyp qashýǵa qatysty bap 1959 jyly Qazaq KSR Qylmys­tyq kodeksinde bolǵan. 1997 jylǵa deıin kúshinde bolǵan norma osy jyly táýelsiz Qazaqstan óziniń alǵashqy Qylmystyq kodeksin qabyldaǵan kezde dekrımınalızasııa jasalyp, bul bap Qylmystyq kodeksten alynyp tastalǵan.

– 2015 jyly qabyldanǵan Kodekske de atalǵan bap engen joq. Biraq bul joly engizýdiń qajet­tiligi týyndady. О́ıtkeni qoǵam tarapynan kóp ótinish aıtyldy. Byltyr Quryltaıda Mem­le­ket basshysy da osyndaı usy­nys aıtqan edi. Sodan keıin depýtattar da usynys jasady, – dedi A.Quspan.

Sondaı-aq qyz alyp qashýdyń durys, burystyǵyn ıslamtanýshy Qabylbek Álipbaıuly: «Qazaqta alyp qashý degen bar, sol úshin qyzdy alyp qashý kerek degen túsinik qalyptasty. Alyp qashyp keldi deıik, biraq nekege turarda biz birinshi qyzdan suraımyz. «Myna jigitke turmysqa shyǵasyń ba?» degende, qyz «shyqpaımyn» dese barlyǵy zaıa bolady. Buǵan eshteńe isteı almaımyz. О́ıtkeni qyz óz erkimen turmys quramyn demeıinshe neke qıylmaıdy. Jigit­ten emes, birinshi qyzdan sura­lady. Eger qyz kelisip tursa, sodan soń kelisim jigitten sura­lady», degen pikirin bildirdi.

Osy oraıda ár er-azamat erki­nen tys qyz alyp qashý dástúr emes, qylmys ekenin túsinip, óziniń de, basqanyń da ómirine jaýap­ker­shilikpen qaraǵan jón.