Eýropa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr
Eki-úsh kún buryn aǵylshyn jýrnalısi, sarapshy Martın Benkstiń «Brussels Morning» gazetinde «Why Kazakhstan’s Referendum Matters Beyond Its Borders» («Nelikten Qazaqstandaǵy referendým onyń shekarasynan tys jerlerde mańyzdy?») saraptamalyq maqalasy jaryq kórdi.
Maqala avtory ádette Konstıtýsııalyq referendýmdar ony qabyldaıtyn elderde ǵana mańyzdy bolyp, ózge elder sırek nazar aýdaratynyn, al Qazaqstandaǵy referendýmnyń shekarasynan tys jerlerde salmaǵy baryn aıtady. О́ıtkeni Eýropa ekonomıkalyq seriktestik, kólik baılanysy, geosaıası turaqtylyqty saqtaý maqsatynda Ortalyq Azııaǵa kóbirek nazar aýdarǵan saıyn, aımaqtyń eń iri ekonomıkasynyń ınstıtýsıonaldyq baǵyty da ózekti bolyp otyr.
«Qazaqstannyń qazirgi konstıtýsııasy 1995 jyly, ortalyq basymdyq memlekettik ınstıtýttardy nyǵaıtyp, turaqtylyqty qamtamasyz etý qajet bolǵan kezde qabyldandy. Úsh onjyldyqtan keıin usynylǵan reformalar damyǵan saıası, ákimshilik landshaftty kórsetý maqsatynda ınstıtýsıonaldyq arhıtektýrany qaıta qurýǵa tyrysady. Konstıtýsııa jobasy ınstıtýttardyń ózara árekettesýin jetildirýge baǵyttalǵan. Bul atqarýshy, zań shyǵarýshy bılik pen baqylaý ınstıtýttary arasyndaǵy qarym-qatynasty qurylymdaýǵa arnalǵan rásimderdi engize otyryp, Qazaqstannyń prezıdenttik respýblıka retindegi modelin naqtylaıdy. Mysaly, Konstıtýsııalyq sot, Ortalyq saılaý komıssııasy men Joǵary aýdıtorlyq palatasy sııaqty birneshe negizgi organdarǵa taǵaıyndaýlar ulttyq parlamenttiń, Quryltaıdyń kelisimin talap etedi. Is júzinde bul ınstıtýttardyń basshylyǵyna qatysty sheshimderge prezıdent te, zań shyǵarýshy organ da qatysatynyn bildiredi», dep atap kórsetedi maqala avtory.
Sarapshynyń pikirinshe, reformalar konstıtýsııalyq baqylaý kezinde aıqyn kórinedi. Jańa Konstıtýsııa jobasy Konstıtýsııalyq sottyń rólin kúsheıtip, onyń sheshimderiniń quqyqtyq saldaryn naqtylaıdy. Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıtin dep sanalatyn zańdar nemese halyqaralyq sheshimder qoldanylmaıdy. Reformalar bul qaǵıdany Qazaqstannyń óz ınstıtýsıonaldyq konteksinde nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Usynylyp otyrǵan Konstıtýsııanyń taǵy bir bóligi negizgi quqyqtar men quqyqtyq qorǵaýdy jańartýǵa baǵyttalǵan. Jeke derekterdi qorǵaý, sıfrlyq kommýnıkasııalardaǵy qupııalylyq pen quqyq qorǵaý organdarymen ózara árekettesetin jeke tulǵalardyń prosedýralyq kepildikteri sııaqty máseleler naqtyraq qarastyrylady. Qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilik te konstıtýsııalyq turǵydan keńirek tanylyp, bul búkil álemdegi memlekettik saıasat pikirtalastarynda turaqty damýdyń mańyzdylyǵy artýyn kórsetedi.
«Bul erejeler – tehnıkalyq másele bolyp kóringenimen, búgingi kúni kóp eldiń aldynda turǵan ózekti másele. О́ıtkeni bastapqyda tehnologııalyq dáýirde jasalǵan quqyqtyq bazalardy HHI ǵasyrdyń jaǵdaılaryna beıimdeý kerek. Sıfrlyq tehnologııalar qoǵamnyń jumys isteý tásilin ózgertken saıyn, konstıtýsııalarda kórinis tabýyn talap etedi», deıdi M.Benks.
Aǵylshyn sarapshysy «Eýropalyq baqylaýshylar úshin bul oqıǵalar birneshe sebepke baılanysty mańyzdy bolýy múmkin» deıdi. Onyń biri Qazaqstan Eýropa men Azııa arasynda strategııalyq mańyzdy orynǵa ıe, energetıka men mańyzdy mıneraldardan bastap, Shyǵys pen Batysty baılanystyratyn kólik dálizderine deıingi salalarda serikteske aınalyp otyr. Bul salalardaǵy uzaqmerzimdi yntymaqtastyq tek ekonomıkalyq múmkindikterge ǵana emes, sonymen qatar saıası ınstıtýttardyń boljamdylyǵy men turaqtylyǵyna da baılanysty. Al konstıtýsııalyq sheshimder zańdar qabyldanatyn, saıasat júzege asyrylyp, daýlar sheshiletin orta qalyptastyrady.
«Keıingi jyldary eýropalyq úkimetter men bıznes Ortalyq Azııaǵa basa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, bul ishinara ózgermeli geosaıası dınamıka men ártaraptandyrylǵan ekonomıkalyq seriktestik ornatýǵa múmkindik beredi. Osy turǵyda aımaqtyń eń iri ekonomıkasyndaǵy ınstıtýsıonaldyq reformalar, árıne, nazar aýdartady. Instıtýsıonaldyq rólderdi naqtylaıtyn, baqylaý tetikterin kúsheıtip, quqyqtyq qorǵaýdy jańartatyn konstıtýsııalyq negiz halyqaralyq seriktester uzaqmerzimdi ózara árekettesýdi baǵalaý kezinde eskeretin keńirek basqarý ortasyna yqpal etedi», deıdi avtor.
M.Benkstiń pikirinshe, konstıtýsııalyq reforma uzaq úderistiń bastamasy ǵana. Kez kelgen konstıtýsııalyq júıeniń shynaıy synaǵy onyń erejeleriniń is júzinde qalaı júzege asyrylatynynda jatyr. Instıtýttar resmı erejelerdi kúndelikti basqarýǵa aınaldyrýy kerek, al quqyqtyq normalar ýaqyt óte kele únemi saqtalýy qajet. Osy turǵydan alǵanda, referendým saıası transformasııanyń aıaqtalýyn emes, jańa kezeńniń bastalýyn bildiredi.
Eýropa úshin bul úderistiń damýyn baqylaý Ortalyq Azııadaǵy negizgi seriktestiń óziniń ınstıtýsıonaldyq bolashaǵyn qalaı qalyptastyrýǵa tyrysatynyn túsinýge múmkindik beredi. Sondyqtan aımaqtar arasyndaǵy turaqtylyq, boljamdylyq pen yntymaqtastyq barǵan saıyn qundy bolyp kele jatqan dáýirde Eýrazııa dálizi boıyndaǵy elderdegi konstıtýsııalyq reformalar ózge elderge de mańyzdy bola túspek.
Shetel dıplomattary Ata zań jobasyn joǵary baǵalady
Elimizdiń Mysyrdaǵy Elshisi Asqar Jeńis arab áleminiń kórnekti saıasatkeri, Mysyrdyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri ári Arab memleketteri lıgasynyń eks-Bas hatshysy Ámir Musamen Konstıtýsııa jobasyn talqylady. Memlekettik qurylym salasyndaǵy mol tájirıbesine súıene otyryp, Á.Musa elimizdiń bir palataly parlamentke kóshýi men vıse-prezıdent laýazymyn engizý týraly sheshimin joǵary baǵalady. Onyń pikirinshe, «jahandyq qubylmalylyq» kezeńinde bılik ınstıtýttaryn nyǵaıtý elimizdiń saıası júıesin syrtqy syn-qaterlerge tózimdi ári syrtqy seriktester úshin senimdi ete túsedi.
Elimizdiń damý jolyna shynaıy qyzyǵýshylyq tanytqan mysyrlyq dıplomat aldaǵy ýaqytta elimizde ótetin halyqaralyq forýmdar men mańyzdy is-sharalarǵa qatysýǵa daıyn ekenin de jetkizdi. Ol dıplomatııa men quqyqtyq damý máseleleri boıynsha ekijaqty sarapshylyq dıalogti nyǵaıtýǵa nıetin bildirdi.
Ámir Musa – Mysyr men álemdik dıplomatııanyń ardageri. Ol 1991–2001 jyldary Mysyrdyń SIM basqaryp, Lıvandaǵy azamattyq soǵysty toqtatýda sheshýshi ról atqardy. 2001–2011 jyldary Arab memleketteri lıgasynyń Bas hatshysy boldy. 2013 jyly Mysyrdyń jańa Konstıtýsııasyn daıyndaǵan komıtetke jetekshilik etti.
Sondaı-aq Bernde «Shveısarııa-Qazaqstan» parlamentaralyq dostyq tobynyń músheleri elimizdegi reformalarǵa qoldaý bildirdi. Olar da júrgizilip jatqan konstıtýsııalyq reformalardy joǵary baǵalady. Máselen, Shveısarııa Parlamenti Kantondar keńesiniń (kishi palata) burynǵy prezıdenti Fılıppo Lombardı konstıtýsııalyq normalardy jańartý memlekettik basqarýdaǵy ashyqtyqty arttyrýǵa, quqyqtyq kepildikterdi nyǵaıtý men parlamentarızmdi damytýǵa yqpal etetinin atap ótti. Al Ulttyq keńestiń (úlken palata) burynǵy tóraǵasy, depýtat Erık Nýsbaýmer «Qazaqstan Halyq keńesin» qurý ıdeıasy Shveısarııa federalızmi qaǵıdattaryna sáıkes keletinin aıtty.
Bolgarııa sarapshylary da konstıtýsııalyq jańashyldyqtarǵa, onyń ishinde birpalataly parlamentke kóshý, joǵary konsýltatıvtik organ – «Qazaqstan Halyq keńesin» qurý, Vıse-prezıdent ınstıtýtyn engizý máselelerine pikir bildirdi.
«Qazaqstan Halyq keńesi azamattyq qoǵam men Prezıdent arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn retinde mańyzdy ról atqara alady. Sonymen qatar onyń ókilettikterinde tikeleı demokratııa belgileri aıqyn kórinis tabady», degen pikirde «Áýlıe Klıment Ohrıdskı» Sofııa ýnıversıteti Shyǵys tilderi men mádenıetteri ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Kamen Velıchkov.
Al Germanııanyń Qazaqstandaǵy burynǵy Elshisi Tılo Klınner jańa Konstıtýsııa jobasy bılik tarmaqtarynyń teńgerimin qamtamasyz etýge, parlamenttik tetikterdi kúsheıtip, qoǵamnyń memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimin arttyrýǵa baǵyttalǵanyn aıtady. Sonymen qatar Germanııa Syrtqy ister mınıstrliginiń burynǵy Stats-hatshysy, Elshi Hans-Frıdrıh fon Plıots 2022 jyly oryn alǵan reformalar neǵurlym teńgerimdi saıası júıe qalyptastyrǵanyn, al jańa Konstıtýsııa osy baǵytty qısyndy túrde jalǵastyryp otyrǵanyn atap ótti. Sondaı-aq ol Qazaqstannyń jańa jahandyq syn-qaterlerge beıimdelýge umtylyp, turaqtylyq pen sabaqtastyqty saqtap otyrǵanyn aıtty.
Helsınkı ýnıversıteti janyndaǵy Aleksandrov ınstıtýty dırektory Anna Heýsala da Fınlıandııada Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan reformalarǵa erekshe nazar aýdarylatynyn aıtyp, saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýlardyń aýqymy men júıeliligine joǵary baǵa berdi. Onyń pikirinshe, elimiz Ortalyq Azııa óńirinde turaqtylyq pen boljamdylyqty qamtamasyz etýge eleýli úles qosatyn, ornyqty ári serpindi damyp kele jatqan memleket retindegi ustanymyn nyǵaıtyp keledi.
