Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Kókshetaýdaǵy sý tazartý nysanynyń tehnıkalyq dırektory, IT mamany Sergeı Mıakotın bul jobanyń úlken tehnologııalyq jetistik ekenin aıtady. Bul joly bes satyly sý tazartý júıesi engizildi. Eń basty ereksheligi de osy. Dástúrli dezınfeksııa, koagýlıasııa men súzgileý kezeńderinen bólek, alǵash ret flokýlıasııa, sedımentasııa úderisteri qoldanyldy. Súzgileý úderisi de túbegeıli jańartylyp, sý qum men antrasıt kómirinen ótkizilip, ottegimen baıytyldy.
Jobanyń jalpy quny – 6,3 mlrd teńge. Keshen táýligine 30 myń tekshe metr sýdy óńdep berýge qaýqarly. Aıta ketelik, qala aýmaǵy táýligine 20 myń tekshe metr sýdy qajet etedi. Demek, suranysty artyǵymen qamtamasyz etedi. Áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan da tıimdi. Budan bylaı Sergeev sý qoımasynan sý satyp alý toqtatylyp, jylyna 1 mlrd teńgege jýyq qarajat únemdelmekshi.
Bul jaqsy jańalyq bolǵanymen, áli de kúrmeýi qıyn másele bar. Nysannan taza sý bosatylǵanymen, lastanǵan qubyrlardan ótkennen keıin onyń sapasy buzylady. Osy másele jyldar boıy sheshilmeı kele jatyr. Osy olqylyqty túzeýge bıýdjetten qyrýar qarajat bólinse de jaǵdaı ońalmaı tur. 2011 jyly sý jelilerin tazartý qurylǵylaryn jańǵyrtyp, taza aýyzsý berýge umtylys jasalyp, 60 myń tekshe metr sý ótkizýge qaýqarly sý tazalaý qurylǵysynyń qurylysy bastaldy. Tapsyrys berýshi qalalyq ákimdiktiń qurylys bólimi boldy. Jumysty «AEGISinc» qolǵa alǵan. Memlekettik satyp alý kelisimsharty boıynsha 1,623 mlrd teńgeniń kelisimsharty da jasaldy. Alǵashqy jyly 538,1 mln teńgesi ıgerildi. Merdiger uıym sehtyń, sý sapasyn saraptaıtyn zerthananyń ǵımarattaryn jarym-jartylaı saldy. Kelesi jyly konkýrs jumysynan kinárat tabylyp, qalalyq sot bul taraptaǵy jumysty toqtatý týraly sheshim shyǵardy.
2012–2013 jyldary konkýrs qaıta ótkizildi. Bul joly «AP Impeks» jeńimpaz bolyp tanyldy. 2013 jyly 181,24 mln teńge áýpirimdep ıgerilgenimen, áý basta berekesi ketken sharýa kilt toqtady. Sóıtip, úmit úzile bastady. Bul másele oblystyq ákimdiktiń otyrysynda óńirdegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldar máselesi retinde talqylandy. Memlekettik aýdıtorlar qarjylyq tártiptiń kóp buzylǵanyn málim etti.
2021 jyldyń basynan bastap sońǵy merdiger kelisimshartty oryndamady. Kókshetaý qalalyq qurylys bólimi shartty buzý týraly tıisti sharalar qabyldaýǵa asyqqan joq. Osy ýaqyt aralyǵynda qala turǵyndary taza sý tapshylyǵyn qatty sezinip keldi. Jańa sý tazartý nysanynyń paıdalanýǵa berilýi sál ǵana yqshamdap aıtqanda 15 jylǵa sozyldy. «Kókshetaý sý arnasy» kásipornynyń bas dırektory Iýrıı Shengalstyń aıtýyna qaraǵanda, jańa sý tazartý nysanynda jumys áli tolyq aıaqtalmaǵanǵa uqsaıdy.
– Bul jumys óte kúrdeli. Onyń ústine kóktemgi qyzyl sý jaıylatyn ýaqyt ta taıap qaldy, – deıdi kásiporyn basshysy. – Ádette kóktem men kúzde sý quramy kúrt ózgerip, jumysty qıyndatyp jiberedi. Reagenttiń quramyn qaıta aýystyrýǵa týra keledi. Qazir jumys júrgizilip jatyr. Sodan keıin eskertýler bolmasa, tapsyrys berýshi qurylys bólimi bul nysandy bizge beredi. Degenmen taza sý birden berile qoımaıdy. Qala ishindegi qubyrlar tartylǵannan beri alpys jyl ýaqyt ótken. Magıstraldy, kópqabatty turǵyn úılerdiń arasyndaǵy qubyrlardyń eskirýi sýdyń sapasyna áser etedi.
Mamandardyń aıtýynsha, qazir qala ishindegi sý qubyrlarynyń 48,4%-nyń tozyǵy jetken. Sol sebepti ótken jyly sý qubyrlarynda 500 márte apatty jaǵdaı bolǵan. Oblystyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamentiniń málimetine qaraǵanda, Kókshetaýdaǵy mıkrobıologııalyq test nátıjesinde alynǵan synamanyń 11,8%-y talapqa saı kelmegen. Sý quramyndaǵy elementter synamasynyń 69%-y qalypqa saı emestigi anyqtalǵan.
О́ńirdiń ózge jerinde de kóńil aýdaratyn másele bar. О́tken jyly Egindikólde aýyzsýdan alynǵan synamanyń úshten biri, Jarqaıyńda – 23%, Birjan sal aýdanynda – 19,3% ǵana bolǵan. Býrabaı, Arshaly, Ereımentaý, Esil aýdandarynda da osyndaı jaǵdaı qalyptasyp otyr. Oblystyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti basshysynyń orynbasary Sáýle Sádýaqasovanyń pikirinshe, basty másele – baqylaýdyń joqtyǵynda. О́ńirdegi 619 sýmen jabdyqtaý nysanynyń 108-inde ǵana mindetti sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qorytyndy bar. О́zgeleri sanıtarlyq talaptarǵa saı emes nemese múlde ıesiz. Máselen, Zerendi aýdanynda balansqa engizilmegen sý qubyrlarynyń sany – 33, Bulandyda – 25. Ieleri bolmaǵannan keıin mundaı sý qubyrlaryna baqylaý jasaý múlde múmkin emes. Sanıtarlyq dári-gerler qanshalyqty kóńil aýdarǵanymen, tolyq quzyreti joq. Baqylaý júrgizilgen jerlerde talap buzýshylyq shashetekten. Departamenttiń málimetine qaraǵanda, nysandardyń 74%-ynda mindetti baqylaý uıymdastyrylmaǵan. Ýaqtyly sý jelilerine zalalsyzdandyrý júrgizilip, tazartylmaıdy.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, jerasty nemese ashyq sý kózderindegi sanıtarlyq kúzet pen qorshaýdyń joqtyǵy. Onsyz ashyq sý kózderin taza ustaý múmkin emes. Alysqa barmaı-aq oblys ortalyǵynyń irgesindegi Kókshetaý qalasy aýyzsý alatyn sýqoımasynyń jaǵdaıyn aıta ketelik. Jazdyń kúnderi bul jerde qala turǵyndary sýǵa túsedi. Tóńirektegi eldiń maly sý ishedi. Adam bylaı tursyn, ıtterin de shomyldyratyn mádenıetsizder jetip artylady. Sanıtarlyq dárigerlerdiń taýy shaǵylyp júr. Talapqa saı uıǵarymdar berilip, aıyppul salynyp, sotqa berilgenimen, nátıje kóńil kónshiterlik emes.
О́ńir turǵyndary ázirge aýyzsýdy ishinara satyp alyp, paıdalanyp júr. Oblys ortalyǵynda sý quıatyn bes lıtrlik ydysyn arqalap alyp, súzgiden ótken sýdy tasyp iship júrgenderden kóz súrinedi.
Aqmola oblysy
