Perýde sottalǵan otandastarymyz elge qaıtarylmaq
Senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasy men Perý Respýblıkasy arasyndaǵy qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly», sondaı-aq oǵan ilespe «Qazaqstan Respýblıkasy men Perý Respýblıkasy arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasy men Perý Respýblıkasy arasyndaǵy ustap berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zańdardy qarap, maquldady. Depýtattardyń aıtýynsha, bul sharttar qylmystyq isterdi tergeý kezinde keshendi tıimdi quqyqtyq kómek kórsetip, eki eldiń qylmysqa qarsy kúrestegi yntymaqtastyǵyn nyǵaıtady.
«Qaralǵan sharttar Qazaqstan men Perý arasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty damytýdy kózdeıdi. Olar eki eldiń arasynda ózara quqyqtyq kómek kórsetip, sottalǵan adamdardy ekstradısııalaýdyń tártibin retteıdi. Sondaı-aq eki el aýmaǵynda júrgen kúdikti adamdardy ustap berýdiń rásimderin aıqyndaıdy. Aldaǵy ýaqytta bul zańdar eki eldiń qylmysqa qarsy kúres jolyndaǵy is-sharalardyń tıimdiligin arttyrady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Sonymen qatar qujattar tutqyndalǵan nemese bas bostandyǵynan aıyrý túrinde jazasyn ótep jatqan adamdardy olardyń quqyqtarynyń saqtalýyna kepildik bere otyryp, ýaqytsha berý tártibin belgileıdi. Buǵan qosa zańdar shaqyrý qaǵazdaryn berý, tintý men tárkileý, múlikti alý sekildi ulttyq zańnamada ruqsat etilgen quqyqtyq kómek kórsetýge múmkindik beredi.
Senator Nurlan Beknazarovtyń aıtýynsha, eger atalǵan rásimder ulttyq qaýipsizdik pen egemendikke qaýip tóndiretin bolsa, sottalǵandardy berýden bas tartylýy múmkin. Sebepterdiń qatarynda eki eldiń zańdaryndaǵy jazalaý sharalarynyń sáıkes kelmeýi jáne berýshi taraptyń aýmaǵynda sottalǵan adamǵa qatysty qylmystyq qýdalaý júzege asyrylýy da bar.
«Sottalǵandardy berý sekildi kelisimdi ár eldiń quzyretti organdary ózderiniń ulttyq zańnamasyna sáıkes júrgizedi. Elimizde bul Qylmystyq-prosestik kodeks sheńberinde júzege asyrylady. Al eger suraý salýdy oryndaý egemendikke, qaýipsizdikke nemese qoǵamdyq tártipke nuqsan keltirse, ulttyq zańnamaǵa nemese halyqaralyq mindettemelerge qaıshy kelse, adamǵa qatysty onyń ultyna nemese saıası senimine baılanysty qylmystyq qýdalaý maqsatynda joldansa, suraý salynatyn tarapta tergelip jatqan qylmysqa qatysty bolsa, eki tarap ta quqyqtyq kómek kórsetýden tolyq nemese ishinara bas tartýǵa quqyly», dedi depýtat.
Aıta ketsek, búginge deıin elimiz osyndaı kelisimdi Qytaı, Ulybrıtanııa, Fransııa, AQSh sekildi 33 memleketpen jasaǵan.
Brakonerlerge tosqaýyl bolmaı tur
Budan soń senatorlar Úkimetke depýtattyq saýaldaryn joldady. Aldymen Andreı Lýkın sý sharýashylyǵy salasyndaǵy kúrdeli máseleni synǵa aldy. Onyń málimdeýinshe, balyq sharýashylyǵyna bólingen bıýdjet qarjysy tıimsiz jumsalyp jatyr. О́ıtkeni sý aıdyndarynyń edáýir bóligi áli de ıesin tappaǵan, birqatar óńirde sý nysandarynyń tizimi joq, onyń ústine ýákiletti organdar mundaı nysandardy baqylaýdan tys qalǵan. Saldarynan brakonerlik beleń alyp, resmı statıstıka men tekserý málimetteri sáıkes kelmeıdi, sondaı-aq kásiptik balyq túrleriniń qory azaıyp barady.
Budan bólek, depýtat ónim belgilengen kvotadan tys eksporttalyp, zańsyz aýlanǵan balyqty akvaósirý ónimi retinde zańdastyrylyp jatqanyn, qujattar qoldan jasalyp, ony qaıtalap paıdalaný jaǵdaıy kóbeıip bara jatqanyn aıtty.
«Komıtettiń 2022–2025 jyldardaǵy resmı derekterine sáıkes 84 myń tonna balyq zańsyz aınalymnan tárkilendi. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri óndiristik balyq túrleri qorlarynyń turaqty túrde tómendep bara jatqanyn kórsetedi. Mysaly, Jaısan kólinde kókserke kólemi 9,3-ten 4 myń tonnaǵa deıin qysqardy, tuqy tipti joǵalyp ketti. 2022–2024 jyldary 16 myń tonnaǵa belgilengen kvota kezinde 54,8 mlrd teńgeden asa somaǵa shamamen 32 myń tonna kókserke eksporttaldy, bul ruqsat etilgen aýlaý kóleminen eki ese kóp. Birqatar aımaqta brakonerlik áreketten kelgen zalal aıtarlyqtaı ósken. Sondaı-aq artemııa kıstasyn óndirý ruqsat etilgen kóleminen asyp ketken», dedi senator.
Máseleni tizbektegen senator sý aıdyndaryn tolyqtaı jaýapty tulǵalarǵa bekitip berýdi, baqylaýdy kúsheıtip, sıfrlyq monıtorıng engizýdi usyndy. Atap aıtqanda, «E-Fish» júıesin tolyqqandy iske qosyp, brakonerlik pen qujattardy qoldan jasaǵandarǵa jaýapkershilikti qatańdatýdy surady.
Ǵylymı zertteýler is júzinde qoldanylmaıdy
Aınur Arǵynbekova elimizde ǵylymı jańalyqtar is júzinde júzege aspaı jatqanyn aıtty. Senatordyń aıtýynsha, ǵylymdy damytyp, onyń nátıjelerin óndiriske engizý qajet. Ol halyqaralyq tájirıbede ónerkásip pen áleýmettik salaǵa ǵylymı nátıjelerdi engizý júıesin jasaýdyń arqasynda ekonomıkasy damyǵan elderde ǵylym, tehnologııa jáne ınnovasııanyń IJО́ ósýine qosqan úlesi 60–80 paıyzǵa jetetinin atap ótti.
Senator ıadrolyq medısına salasyn mysalǵa keltirip, onda jasalǵan irgeli zertteýlerdi klınıkalyq tájirıbege qoldanýǵa bolatynyn atap ótti. Sondaı-aq ol ǵylym men tehnologııany ıntegrasııalaý ortalyǵy retinde qurylǵan «Alatau City» bazalyq alań retinde qarastyrylǵanyn eske saldy.
Buǵan qosa depýtat maman máselesin de atap ótti. Máselen, elimizde áıelder ǵylymı qyzmetkerlerdiń jartysynan kóbin qurasa da, olar joǵary tehnologııalyq salalarǵa qatyspaı, tys qalyp jatyr.
«Ǵylymı zertteýler, óndiris pen praktıkany qoldana otyryp translıasııalyq ǵylymdy damytýǵa júıeli tásil qajet. Joǵary tehnologııalyq sheshimderdi engizýge baǵdarlanǵan «Alatau City» bazasynda ǵylymı-óndiristik ekojúıelerdi quryp, damytý kerek. Áıel ǵalymdardyń joǵary tehnologııalyq baǵyttarǵa qatysýyn keńeıtý jóninde sharalar qarastyrylsyn», dedi senator.
Al Amangeldi Nuǵmanov Úkimetke zeınetaqyny eńbek ótili boıynsha esepteý ádisin engizýdi usyndy. «О́ńir» depýtattyq tobynyń músheleri beıresmı jumyspen qamtý máselesin zerdeleı kele, osyndaı baılam jasap otyr. Senator bul reformany obektıvti túrde pysyqtaý úshin memlekettik organdardyń, kásipodaqtar men sarapshylardyń qatysýymen vedomstvoaralyq top qurý kerektigin aıtty.
«Bul reforma iske asqan jaǵdaıda jumyssyzdyq deńgeıi tómendep, azamattardyń masyldyq, enjarlyq sekildi qasıetterden arylyp, azamattardyń eńbekke jaýapkershilikpen qaraýyn qalyptastyrmaq. Sondaı-aq memlekettik bıýdjet pen Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýyrtpalyqty azaıtý esebinen zeınetaqy júıesinde aýqymdy qarjy teńgerimdiligi qamtamasyz etiledi», dedi A.Nuǵmanov.
Senator zeınetaqy zańnamasyndaǵy múgedektik belgilenbeı, densaýlyq jaǵdaıy boıynsha merziminen buryn zeınetke shyǵý tetiginiń bolmaýyn da atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazirgi júıe ústirt túrde múgedektikti tanýǵa baǵyttalǵan jáne sozylmaly, kásiptik, órship bara jatqan aýrýy bar azamattardy qamtymaıdy, al bul olardyń eńbekke qabilettiligin is júzinde shekteıdi.
Osyǵan baılanysty depýtat Áleýmettik kodekste densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ýákiletti organ bekitetin aýrýlar tizbesi negizinde medısınalyq aıǵaqtar boıynsha zeınetaqy taǵaıyndaý quqyǵyn bekitýdi usyndy.
Marat Qojaev aıyppuldar jol qozǵalysy erejelerin júıeli túrde buzatyndarǵa tosqaýyl bolmaı turǵanyn aıtyp, alańdaýshylyq bildirdi. Senator bul másele atalǵan júrgizýshilerge kólikti erejesiz júrgizgeni úshin tóleıtin aqyǵa aınalyp bara jatqanyn da atap ótti. Depýtattyń aıtýynsha, júrgizýshiler jyldamdyqty kameralar aldynda ǵana tómendetedi. Sondyqtan eldi mekenderde ortasha jyldamdyqty baqylaýdy engizip, JQE júıeli buzýshylyqtarǵa jaýapkershilik óse beretin, sondaı-aq sanksııany qatańdatý arqyly áreket etý júıesin jasaýdy usyndy.
«Jol qozǵalysy erejelerin júıeli túrde buzatyn adamdarǵa kólik quraldaryn basqarýǵa ruqsatty baǵalaýǵa túbegeıli jańa, qaterge baǵdarlanǵan tásil engizý qajet», dedi ol.
Senatordyń pikirinshe, jol qaýipsizdigi salasyndaǵy memlekettik saıasat jekelegen epızodtardy tirkeýmen shektelmeı, tártip buzýshylyqtyń júıeliligin eskerýge tıis. Áıtpese, onyń quny adam ómirimen ólshene bermek.
