Ras, elimizde mal ónimderin óńdeý máselesi óte ózekti. Onyń ishinde malsaq qaýym zor eńbekpen ósirip otyrǵan malynyń terisi men júnin kádege jarata almaı otyr. Biz el gazeti «Egemende» bul taqyrypqa birneshe márte qalam tartqan bolatynbyz. Atalǵan zaýyt balamasy sırek, jańa bastama, qajet kásiporyn. Kádege aspaı jatqan qyrýar terini óńdeý arqyly mal sharýashylyǵyn damytýǵa úles qosýǵa bolady. Zaýyt mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, mal terisinen daıyndalǵan untaqty mal azyǵyna qossa, táýliktik salmaq qosýy 2–2,5 ese kóbeıedi eken. Áıtkenmen, jergilikti turǵyndar zaýyttan shyǵatyn kúlimsi ıisten ábden yǵyr bolǵanyn aıtady.
«Eń basty másele osy ıis bolyp otyr», deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Saıat Kenjetaı. – Zaýyt ıeleri 185 mln teńge shamasynda nesıe alyp, oǵan óz qarajatyn qosyp, sony isti bastap otyr. Mundaı zaýyt Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Beskól aýylynda, Oralda ǵana bar. Aıtary joq, jasampaz jańalyq. Joba avtory jańashyl ǵalym – Asylbek Aıkenov. Aqkóldegi zaýyt salynatyn jerdi joba avtorynyń ózi tańdaǵan. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ruqsaty bar. Bul arada túsinikti bolý úshin aıta ketetin jaıt, kásiporyn birinshi sanatta bolsa ruqsatty ekologııa departamenti beredi de, ekinshi-úshinshi sanattarǵa tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy beredi. Kásiporyndy iske qosýǵa turǵyndardyń pikirin bildiretin jıyn ótkizýdiń de qajeti joq. Onyń barlyǵy onlaın júzege asady.
Osy bir elge tıimdi jaqsy jańalyqtyń alǵa basýyna tusaý bolyp otyrǵan jaı qaısysy? Zaýyt tolyq qýatynda jumys istese, qandaı paıda berer edi? Qala turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, qolańsa ıis qolqany qaýyp tur. Tóńiregi qalyń qaraǵaı, qaıyńdy orman bolǵandyqtan, bul jerdiń aýasy buryn tap-taza edi. Aýa lastanǵaly turǵyndarmen qatar, dál irgesindegi mektep pen balabaqshadaǵy balalar dalaǵa shyǵýdan qalǵan.
– Bir ýaqyt bilim oshaǵynyń ishin jeldetip, aýasyn tazartyp alaıyq desek eshbir múmkindik joq», deıdi №4 mekteptiń dırektory Gúljan Seıitova. – Biz alǵashynda teri zaýyty týraly estip bilgen joqpyz. Kúlimsi ıis mekteptiń mańaıynan shyǵyp jatqan shyǵar dep oıladyq. Sóıtsek, teri zaýytynan kelip turǵan ıis eken. Qazir esik-terezemizdi tumshalap alyp otyrýǵa májbúrmiz.
Daý týdyrǵan teri zaýytyna arnaıy bardyq. Zaýyttyń tehnologi Asqar Amantaıulynyń aıtýynsha, daıyn ónimniń quramy 80% aqýyzdan turady. Mal sharýashylyǵyn damytýda asa qolaıly ónim ári ekologııaǵa da oń áserin tıgizedi.
Tehnologtiń pikiri de teris emes. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan malsaq qaýym malyn qajettiligine qaraı soıady. Terini tapsyratyn jeri bolmaǵandyqtan kúresinge tastaı salady. Ol qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta ıistenip, shirip, aýany bylǵap jatady. Al myna jańalyq ysyrap bolyp jatqan en baılyqty kádege asyrýǵa kómekteser edi. Tek bir áttegen-aıy, teri zaýytyn salar kezde barlyq ruqsat qaǵazdaryn tolyq
almaǵan.
– Buryn bul jerde qańqasy qalǵan garaj turatyn, – deıdi qala turǵyny Shorman Ysqaqov. – Zaýyt basshylary kommýnıkasııalyq júıe, sý qubyryn tartý shyǵyndarynan qashqan bolar, osy jerge ornatty. Zaýyt ishindegi qurylǵylar da qarapaıym. Nege ekeni belgisiz, mańaıy qorshalmaǵan. Shirigen teriler, ıistengen ónim, óndiris qaldyǵy shashylyp jatyr. Barlyq ekologııalyq mámilelerdi úılestirýge arnalǵan ulttyq ekologııalyq ortalyq qurǵan halyqaralyq sarapshy, sý resýrs-tary jáne klımattyń ózgerýin basqarý jónindegi Ortalyq Azııa platformasynyń úılestirýshisi Bolat Esekınmen birge baryp kórdik. Eshbir talapqa saı emes. Jaqyn mańda turǵandyqtan, zaýyt janynda beı-bereket shashylyp jatqan mal terisin qańǵyǵan ıtterdiń julmalap júrgenin san márte baıqadyq. Tipti beınetaspaǵa túsirip, fotosýretin áleýmettik jelige salyp dabyl qaqtyq. Áıtse de eshbir nátıje joq.
Osy jolǵy saparymyzda zaýyt janyndaǵy orlanyp qazylǵan shuńqyrda birneshe teriniń shirip jatqanyn biz de kórdik. Sh.Ysqaqov polısııa qyzmetkerlerin shaqyrdy. Olar hattama toltyrdy.
Aýdandyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq basqarmanyń basshysy Marına Semerenkomen jolyqtyq. Onyń aıtýynsha, olqylyq bolyp sanalatyn eki másele bar. Birinshisi, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qorǵaý aımaǵy belgilenbegen. Ekinshisi, zaýytta saraptama joq.
– Advokat Nurmanovtyń aryzyna baılanysty «Agaroproteın» seriktestigi zaýytynyń jumysyna tekseris júrgizdik. Tártip boıyn-sha mundaı kásiporyn eldi mekennen 1000 metr qashyqtyqta ornalasýy kerek. Zaýyt 280 metr qashyqtyqqa salynǵan, – deıdi Marına Semerenko. – Stepnogorsk qalasynan arnaıy mamandar shaqyryp, aýa synamasy alyndy. Hattama toltyryldy. Árıne, bul jerde sanıtarlyq-ekologııalyq talapty buzýshylyq kózge uryp tur.
Saıyp kelgende, teri zaýytynyń tóńiregindegi daý-damaı basylar emes. Negizi elge óte qajetti is, tek áýel basta zaýyt qurylysyn bastamaı turyp, barlyq talapty saqtasa, eshqandaı daý týmaıtyn edi. Qazir bul másele sotqa jóneltilgen. Sońǵy sheshim sonda shyǵady.
Aqmola oblysy
