Qaharmannyń qasterli joly

Sársenbiniń sátti kúni Aqordada ótken saltanatty jıynda batyr­dyń uly Mahambet Kenjebaıuly Memleket basshysy  qoly­n­an maıdanger ákesiniń osy aıryqsha marapatyn qabyldap aldy.

Saltanatty jıynda Memleket basshysy qazaq maıdanger­leriniń rýhy asqaq, namysy bıik bolǵanyn olardyń eren erligin dáleldep kelgenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, dańqty erler Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde qaıt­pas qaısarlyqtyń ozyq úlgisin kórsetip, 500-ge jýyq jerlesimiz Keńes Odaǵynyń batyry atanǵan. Sonymen qatar Prezıdent kóp­tegen maıdangerdiń erligi elen­beı qalǵanyn da jasyrmaı, el qorǵaǵan jaýyngerlerdiń esimin urpaq jadynda saqtaý – bar­shanyń perzenttik paryzy ekenin jetkizdi.

Sondaı-aq Prezıdent soǵys sońynda vzvod komandıri bolǵan Kenjebaı Mádenovtiń qan­dykóılek joldastarymen birge Berlındegi Ratýsha ǵımaratyna Jeńis týyn tikkenin aıta kelip, ol batyrdyń erlik joly týraly marshal Georgıı Jýkov bastaǵan qolbasshylar men jýrnalıster jazǵanyn, alaıda osy tarıhı mańyzy zor erlikke áli kúnge deıin laıyqty baǵa berilmeı kelgenine erekshe toqtaldy. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy Kenjebaı Mádenovke Ekinshi dúnıejúzilik  soǵystaǵy janqııarlyǵy men batyldyǵy úshin «Halyq qaharmany» ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoıǵanyn má­limdedi. Osylaısha, onyń sózinshe, el bolyp tarıhı ádildik qalpyna keltirildi.

Al elenbeı kelgen erlikke laıyqty baǵa berilgenin, aıbyndy áke esimi qaıta jańǵyrǵanyn tolǵanyspen jetkizgen batyrdyń uly Mahambet Kenjebaıuly: «Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, qadirli qazaq eli! Búgin tarıhı ádildik saltanat qur­ǵan aıryqsha kún. Nebári 20 ja­synda vzvod komandıri bolyp, Berlındi shabýyldaý kezinde batyrlyq kórsetken ákemiz Kenjebaı Mádenovtiń erligi laıyqty baǵasyn alyp otyr. Oǵan Sizge alǵysymyz sheksiz! Erliktiń dálelin taýyp, el basshylyǵyna baıandaǵan Ulttyq Qaýipsizdik komıtetine de alǵysymdy aıtamyn. Bul – tek bizdiń otbasymyz úshin ǵana emes, búkil el úshin ıdeologııalyq turǵyda mańyzdy sheshim. Elimiz aman, jurtymyz tynysh, birligimiz máńgi bolsyn!», dedi tolqyp turyp.

Marshal memýaryndaǵy Mádenov

Erekshe erligi 81 jyldan keıin baǵalanǵan Kenjebaı Mádenov kim edi?

Kenjebaı Mádenov 1925 jyly 19 aqpanda qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanyna qarasty Aqtaısaı aýylynda dúnıege kelgen. Kenjebaıdyń ákesi Máden, atasy Keresh Taısoıǵan óńirine belgili ónerpaz bolatyn. Jalpy, áıgili Mahambet О́temisulymen bir týǵan bul áýlet áýelden dom­byraǵa, án-kúıge jaqyn eken. Úlkenderdiń «Qyzylqoǵada Máden men Dalabaısyz toı ótpeıtin» deıtini sodan bolsa kerek. Qaharman Mahambettiń ózi de dáýlesker kúıshi bolǵany belgili, 1965–1977 jyldary Qaratóbe aýdandyq Mádenıet úıin bas­qarǵan Sáýlebaı Dalabaevtan «Botakóz», «Shatkóńil», «60 jas» atty shyǵarmalar qalǵan. Bizdiń keıipkerimiz Kenjebaı Mádenov te dombyra shertip, án salǵanda eldi aýzyna qaratqan. Alaıda bul tolqynnyń peshenesine óner qýyp, sahnaǵa shyǵýdy emes, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys atty qandy qasapta etigimen qan keshýdi jazǵan eken.

– Áıgili marshal G.Jýkov­tyń 700 betten turatyn «Vos­pomınanııa ı razmyshlenııa» atty derekti kitabynda qazaqtan jalǵyz leıtenant K.Mádenovtiń esimi atalǵan eken. 1970 jyly Ánes Sa­raev­tyń «Marshal maqtaǵan qazaq» degen maqalasyn kórip, bul batyr týraly jazýǵa qatty qumarttym, zertteı bastadym, – deıdi «Egemenniń» ardager jýrnalısi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janbolat Aýpbaev.

«Shaıqasta tankiler men óz­diginen júretin zeńbirekterdi iske qosýǵa týra keldi. Olardyń oqpandarynan zýyldaı ushqan snarıad Ratýshanyń zil batpan sho­ıyn qaqpasyn qaqyrata qulatyp, úı aldyndaǵy alańqaıdy tútindi perdemen tumshalap tastady. Osy sátti sheber paıdalanyp munda eń birinshi bolyp leıtenant K.Mádenovtiń vzvody basyp kirdi», dep jazǵan eken marshal Jýkov.

Janbolat Aýpbaev Oral pedınstıtýtynyń professory Mátjan Tileýjanovtan Kenjebaı Mádenov jaıynda qundy estelik derek, fotosýret alǵan. Keıin Oral qalasyna kelgen saparynda jergilikti áskerı komıssarıattan bolashaq keıipkeri týraly bir papka qujat kóshirmesin qolǵa túsirgen. Keıin bul derektiń bári «Marshal memýaryndaǵy Mádenov» atty maqala bolyp «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen bolatyn. Avtor maqalada bul keıipker týraly kóp izdenip, uzaq jazǵanyn atap ótken jón. Oǵan sebep – batyrdyń óte qarapaıym minezi, «Jýkov men týraly jazypty dep eldiń mazasyn alyp, daýryqpaı» ótken qaǵıdasy bolsa kerek.

«Batyr gvardııashylar»

«Qazaqstan kommýnısi» basy­lymnyń 1970 jylǵy №6 sanynda «Batyr gvardııashylar» atty maqala jarııalanǵan. Bul estelikte Kenjebaı Mádenov óziniń mekteptegi kezi, týǵan-týystary, áskerge attanyp, qaı maıdanda bolǵany jóninde tolyq jazǵan eken. ...1943 jyly Qaratóbeden maıdanǵa attanǵan K.Mádenov az-kem daıyndyqtan ótip, arnaıy kýrs­ta kishi komandır dárejesin ıelenedi. 3-Ýkraın maıdanynyń 57-gvardııalyq dıvızııasyndaǵy 170-polk jaýyngerlerimen birge Krıvoı Rog túbinde shabýylǵa kiredi. Kezekti bir shaıqasta aıaǵynan aýyr jaralanyp, gospıtalǵa túsedi. Odan shyqqan soń 5-tegeýrindi armııanyń quramynda Moldavııadaǵy Iаssy-Kıshınev urystaryna qatysady. Soǵys qımyldary saıabyr tartqan 1944 jyldyń qyrkúıeginde polk basshylyǵy ishinde K.Mádenov bar bir top jas jigitti kishi leıtenanttar daıarlaıtyn kýrs­qa oqýǵa jiberedi. Odan kelgen soń bulardy 1-Belarýs maı­danyndaǵy 266-dıvızııanyń 1008-polkine bóledi. Munda vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalǵan ol Vısla ózenin kókteı ótýdegi, sodan soń Varshavany azat etýdegi áskerı qımyldarǵa qatysyp, 1945 jyldyń qańtar aıynda Germanııa jerine kelip kiredi. Qys, kóktem boıy munda Oder, Sandomır plasdarmdary úshin jan alyp, jan berisken shaıqas júredi. Aqyry jaý bekinisiniń kóbesi sógilip, Kenjebaı Mádenov qyzmet etetin polk jaýyngerleri 23 sáýirde Berlın kósheleriniń shetine ilinedi. 29 sáýirde Korol alańy mańynda qııan-keski urys júrgizip jatqan Qyzyl armııa bólimderine qaıtkende de jaý ordasynyń tórindegi Úkimet úıleri – Ratýsha men Reıhstagty alý kerek degen pármen beriledi. Qorǵanysy óte kúshti Ratýsha ǵımaratyna shabýyl jasap basyp kirý, onyń ishin eses baskeserlerinen tazartyp, shatyryna qyzyl tý tigý óte qıyn tapsyrma bolatyn. Mádenov basqarǵan vzvod qııan-keski shaıqasta maqsatyna jetedi. «Úshinshi qabatqa kóterile bergendegi bir qorqynyshty oqıǵa esimnen ketpeıdi. Kolonna baǵanasynyń tasasynan shyǵa kelgen eńgezerdeı nemis óziniń tusynan ótip bara jatqan bizdiń jaýyngerdiń kók jelkesinen qanjar salmasy bar ma? Jas shamasy jıyrmalardaǵy jigittiń Jeńis saǵatynyń soǵýyna sanaý­ly sátter qalǵanda qaza tabýy ózegimdi órtep jibergendeı boldy. Ashý-yzamen endi men oǵan tap berdim. Ol da umtyldy, biraq kesh qaldy. Dáldep siltegen myltyq súńgimnen frıs kesken terekteı sulap tústi. Ratýsha ishindegi shaıqas birneshe saǵatqa sozyldy. Aqyrynda «Imperııa keńsesi» jaýdan túgel tazartylyp, onyń tóbesinde biz tikken qyzyl tý jelbirep turdy. Tapsyrmany abyroımen oryndaǵan vzvodymyz endi jańa buıryqtardy oryndaýǵa kóshti. Ol alǵa, tek qana alǵa umtylyp, Reıhstagqa qaraı jyljý bolatyn» dep jazǵan eken Kenjebaı Mádenov sol bir sát týraly. 

Saptan shyqpaǵan sarbaz

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­taǵy er­ligi úshin Kenjebaı Má­denov birneshe orden-medalmen ma­rapattalǵan. Atap aıtsaq, eki márte «Qyzyl Juldyz», I dá­re­jeli «Otan soǵysy» or­denderi jáne «Varshavany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin», «Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldary óńirine ta­ǵyldy. Joǵaryda aıtqandaı, ózeýrep alǵa shyqpaǵan, «ermin» dep keýde qaqpaǵan batyr qara­paıym qalpynda qala berdi. 1946 jyldan bastap Memlekettik Qaýipsizdik komıtetinde qyzmet etedi. 26 jyl ishinde jedel-iz­des­tirý jumysynan bastalǵan qu­pııa qyzmeti Gýrev oblysynyń Memlekettik Qaýipsizdik komıteti basqarmasynyń tóraǵalyǵyna deıin kóterilgen. Áriptesteri Kenjebaı Mádenovtiń jastarǵa kózqarasy erekshe bolǵanyn, so­ǵys ardageri, MQK qyzmetkeri re­tinde jınaǵan ómirlik tájirı­be­sin únemi ortaǵa salyp, bas­qarmanyń qoǵamdyq ómirine belsendi qatysatynyn eske alady.

«Kenjebaı aǵaı qupııa qyz­mette de jan aıamaı jumys istedi. Birde Oral qalasyndaǵy temirjol vokzalynan, perronnan kórip qaldym. Qarapaıym temirjolshynyń kıimin kıip alsa da aǵamdy tanyp, janyna jaqyndaǵan kezimde maǵan «tanymaǵan adam bolyp ketip qal!» dep belgi berdi. Sóıtsem, sol kezde de qupııa tapsyrmamen júrgen eken. Aǵamdy sońǵy kórýim sol boldy» dep eske al­ǵan eken batyrdyń nemere inisi Sáýlebaı Dalabaev.

Kenjebaı Mádenov soǵystan alǵan jaraqaty saldary bolar, keıingi qym-qýyt qyzmetiniń de zardaby tıgen shyǵar, ne­bári 49 jasynda, 1974 jyly 26 jeltoqsanda dúnıeden ótti. Atyraý qalasynda jerlendi.

K.Mádenov bastaǵan jaýyn­gerlerdiń erligi jaıynda marshal G.Jýkovtan bólek, 5-ekpindi armııa Áskerı keńesiniń múshesi, general-leıtenant F.Bokovtyń «Jeńis kóktemi», 1948 jyly KSRO Qarýly Kúshteri mınıstrliginiń baspasy shyǵarǵan «Berlınge shabýyl» kitaptarynda da sýrettelgen. Onyń esimi 1985, 1993 jáne 2004 jyldary jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵyna endi. 2001 jyldyń jeltoqsanynda Atyraý oblystyq Ulttyq qaýip­sizdik departamentiniń ǵıma­ratyna memorıaldyq taqta ornatyldy. 2005 jyly Atyraý qalasynda Kenjebaı Mádenovtiń atyna kóshe berildi.

Mine, Kenjebaı Mádenovtiń sonaý surapyl soǵystaǵy erligi 81 jyldan keıin laıyqty baǵa­lanyp, Otannyń eń joǵarǵy marapatyna ıe bolyp otyr. Otan qorǵaýshylar kúni jáne Jeńis kúni qarsańynda bolǵan bul oqıǵa – erlikke taǵzym, urpaqqa amanattyń laıyqty kórinisi.

Batys Qazaqstan oblysy