Sońǵy ýaqytta Qasym-Jomart Toqaevtyń Máskeýge sapary, tarıhı jad máselesine qatysty málimdemeleri, gýmanıtarlyq jobalar men týrıstik baılanystardyń artýy sarapshylar nazaryn aýdardy. Sonymen qatar Vladımır Pýtınniń Qazaqstanǵa aldaǵy memlekettik sapary da qos memleket arasyndaǵy dıalogtyń jańa kezeńin aıqyndaýy múmkin degen pikirler aıtylyp jatyr.
Qazaqstan-Reseı qatynastarynyń qazirgi sıpaty, tarıhı jadtyń mańyzy, jeke dıplomatııa faktory jáne óńirlik qaýipsizdik máseleleri týraly ázerbaıjandyq saıasattanýshy Ilgar Velızademen suhbattastyq.
– Qasym-Jomart Toqaevtyń Jeńis kúni qarsańynda Máskeýge saparynyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz? Bul Qazaqstan men Reseı qarym-qatynasy konteksinde qandaı sıgnal beredi?
– Eń aldymen, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynastar dástúrli túrde boljamdy ári kóptegen baǵyttar boıynsha óte tyǵyz ekenin atap ótken jón. Tipti barlyq baǵyt boıynsha deýge bolady. Ekonomıkalyq jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqtan bastap gýmanıtarlyq salaǵa deıingi baılanystardy qamtıdy. Buǵan kóptegen negiz bar jáne bul qatynastardyń barlyǵy pragmatızm men eki eldiń uzaq merzimdi múddelerine negizdelgen. Sondyqtan kúrdeli geosaıası jaǵdaıǵa jáne túrli óńirlerde, sonyń ishinde Reseıdiń qatysýymen bolyp jatqan qaqtyǵystarǵa qaramastan, Qazaqstan qaqtyǵystyq quramdastan alshaqtap, eń aldymen uzaq tarıhy men tereń baılanystary bar ekijaqty qatynastarǵa basymdyq berýge tyrysady.
Qazaqstan Prezıdentiniń Jeńis kúni qarsańynda Máskeýge jasaǵan sapary Qazaqstannyń tarıhqa qurmet bildiretinin jáne ekijaqty qarym-qatynastardy bolashaqta da damytýǵa múddeli ekenin kórsetedi. Mundaǵy sımvolızm tarıhı baılanystardyń qazirgi jáne bolashaqtaǵy eki el arasyndaǵy qatynastar sıpatyn aıqyndaıtynynda jatyr.
– Qazaqstan Prezıdenti Jeńis kúnin «kóz jasymen keletin mereke» dep atap, tarıhı jadty saqtaýǵa erekshe nazar aýdardy. Bul taqyryp búgin Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas sıpatyna qanshalyqty áser etedi?
– Prezıdent Jeńis kúnin «kóz jasymen qarsy alynatyn mereke» dep atady. Bul shynymen de solaı. Máskeý túbinde nemis-fashıst áskerleriniń ilgerileýin toqtatqan panfılovshylardyń erligin eske alýdyń ózi jetkilikti. Myńdaǵan, ondaǵan myń, tipti júzdegen myń qazaqstandyq fashızmge qarsy kúreste, orys halqymen jáne burynǵy Keńes Odaǵy quramyndaǵy ózge respýblıkalardyń halyqtarymen birge shaıqasyp, ómirin qıdy. Sondyqtan Qazaqstan úshin bul shynymen de kóz jasymen qarsy alynatyn mereke. Qazaqstan jaralanǵandardy, bosqyndardy qabyldap, maıdandy bar múmkindigimen qamtamasyz etti. Onyń ústine soǵys bastalar aldynda el tarıhyndaǵy asa aýyr kezeńdi bastan ótkerdi. Soǵan qaramastan, qazaq halqy jaýdyń ortaq ekenin túsinip, ortaq Otandy jáne Qazaqstandy qorǵaý qajet ekenin jaqsy bildi. Sondyqtan Jeńis kúni áli kúnge deıin kóz jasymen eske alynatyn mereke bolyp qala beredi. Sonymen qatar Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy qazaqstandyqtardyń erligi fashızmge qarsy janqııarlyq kúrestiń úlgisine aınaldy.
– Qazaqstan Prezıdenti gýmanıtarlyq baılanystardy, sonyń ishinde «Sırıýs» mektepteri sııaqty bilim berý jobalaryn damytýǵa basymdyq berdi. Mundaı bastamalardyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz?
– Gýmanıtarlyq baılanystarǵa, sonyń ishinde «Sırıýs» mektebine kelsek, búgingi tańda gýmanıtarlyq dıalogtyń mańyzy erekshe. Dál osyndaı dıalog elder men halyqtardyń bir-birin jaqsyraq túsinýine, óz ustanymdaryn ashyq ári senimdi jaǵdaıda jetkizýine múmkindik beredi. Qazirgi tańda aqparattyq soǵystar men jalǵan aqparattardyń taralýy memleketaralyq qatynastar men gýmanıtarlyq baılanystarǵa aıtarlyqtaı teris áser etip otyrǵanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan osyndaı bilim berý jáne gýmanıtarlyq jobalar halyqtardyń ózara túsinistigin arttyryp, ortaq bolashaq pen yntymaqtastyq úshin senimdi dıalog qurýǵa kómektesedi.
– Reseı Qazaqstanǵa keletin týrıster sany boıynsha birinshi orynǵa shyqty. Sizdiń oıyńyzsha, bul dınamıka neni kórsetedi?
– Reseı rasynda da týrıstik aǵyn boıynsha birinshi orynǵa shyqty. Búginde Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystar, Ýkraınadaǵy jaǵdaı jáne Reseı men Batys arasyndaǵy qatynastardyń shıelenisýi aıasynda reseılikter jaqyn shetel elderine kóbirek nazar aýdara bastady. Bul rette Qazaqstan reseılikter úshin jaı ǵana kórshi memleket emes. Esh ásireleýsiz aıtýǵa bolady – bul olar úshin jaqyn ári túsinikti orta. Sebebi Qazaqstanda orys tili keń taralǵan, al qazaqstandyq týrıstik kompanııalar usynatyn qyzmet kórsetý deńgeıi óte joǵary. Qazaqstannyń kýrorttary tek aımaqta ǵana emes, odan tys jerlerde de tanymal. Qazaqstan álemdik týrıstik naryqtaǵy pozısııasyn kúsheıtip keledi jáne muny reseılikter de baıqap otyr. Olar eldiń tabıǵı sulýlyǵyna qyzyǵyp keledi, al zamanaýı ınfraqurylym Qazaqstannyń rekreasııalyq áleýetin tolyq paıdalanýǵa múmkindik beredi.
– Reseı Prezıdenti Toqaevtyń ekijaqty qatynastardy damytýdaǵy jeke úlesin atap ótti. Búginde jeke dıplomatııa faktory memleketaralyq dıalogtyń turaqtylyǵyna qanshalyqty áser etedi?
– Reseı Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ekijaqty qatynastardy damytýdaǵy jeke úlesin atap ótti. Bul rasynda da solaı, óıtkeni qazirgi tańda memleketaralyq qatynastar kóp jaǵdaıda el basshylarynyń jeke baılanystaryna táýeldi. Qazaqstan Prezıdenti – tájirıbeli saıasatker ári dıplomat. Ol álemniń kóptegen kóshbasshylarymen, tipti bir-birine qaıshy múddeleri bar elderdiń jetekshilerimen de jaqsy qarym-qatynas ornata bildi. Qazaqstan men Reseı prezıdentteri arasyndaǵy senimdi baılanys eki memleket arasyndaǵy ózara senim ahýalyn qalyptastyryp, týyndaıtyn kóptegen máselelerdi jedel sheshýge múmkindik beredi. Dál osy senim Qazaqstanǵa ulttyq múddelerge súıene otyryp, táýelsiz syrtqy saıasat júrgizýge jáne syrtqy táýekelderdi azaıtýǵa múmkindik beredi.
– Qazir Vladımır Pýtınniń Qazaqstanǵa memlekettik saparyna daıyndyq belsendi júrip jatyr. Sizdiń oıyńyzsha, bul sapardan ne kútýge bolady?
– Qazirgi geosaıası jaǵdaıda qorǵanys qabileti men ulttyq qaýipsizdik júıesin nyǵaıtý asa mańyzdy. Jahandyq turaqsyzdyq pen kúrdeli halyqaralyq úderisterge qaramastan, Qazaqstan túrli memlekettermen, sonyń ishinde Reseımen de, senim men dıalog negizinde qarym-qatynas ornatyp keledi. О́ıtkeni dál osy faktor el qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi mańyzdy tetik bolyp tabylady. Senim men dıalog bolmaǵan jaǵdaıda qaqtyǵystar men soǵys qaýpi arta túsedi. Sondyqtan aldaǵy sapar barysynda ekonomıkalyq, energetıkalyq, kólik-logıstıka, qaýipsizdik jáne gýmanıtarlyq baılanystarǵa qatysty birqatar mańyzdy máseleler talqylanady dep kútýge bolady.
– Qazaqstandaǵy ardagerlerge tólenetin tólemder kórshiles eldermen salystyrǵanda shamamen bes ese joǵary. Muny eldegi áleýmettik qoldaý men jeńimpaz urpaqqa qurmettiń jańa modeliniń qalyptasýy dep aıtýǵa bola ma?
– Ardagerlerdi áleýmettik qoldaý máselesine kelsek, eń aldymen sońǵy onjyldyqtarda Qazaqstannyń ekonomıkalyq turǵydan edáýir damyǵan memleketke aınalǵanyn atap ótken jón. Eldiń ishki jalpy ónimi 300 mıllıard dollardan asty, ınvestısııa kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıdy, ekonomıka ártaraptandyryldy. Munyń barlyǵy memleketke áleýmettik máselelerdi tıimdirek sheshýge múmkindik beredi. Ardagerlerge tólenetin joǵary tólemder Qazaqstan memleketiniń áleýetin jáne jeńimpaz urpaqqa degen qurmetin kórsetedi. Sonymen birge jyl ótken saıyn ardagerler sany, ókinishke qaraı, azaıyp keledi. Bul memleketke burynǵy áleýmettik qoldaý kólemin saqtap, ony qalǵan ardagerler arasynda qaıta bólýge múmkindik beredi. Alaıda másele tek materıaldyq kómek týraly ǵana emes. Bul – eldiń damýyna zor úles qosqan aǵa býyn ókilderine degen qurmettiń belgisi. Mundaı qoldaý ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqan qazaq halqynyń saıası, áleýmettik jáne mádenı dástúriniń bir bóligi bolyp sanalady. Memleket osy qundylyqtardy saqtap, nyǵaıtýǵa jáne jas urpaqqa dál osy gýmanıstik qaǵıdattardyń qazaqstandyq qoǵam men ulttyq bolmystyń negizi ekenin kórsetýge umtylady.
