Turǵyndardyń taýsylǵan tózimi
Áıteı aýyldyq okrýginiń quramyna bes aýyl, eki saıajaı jáne bir shaǵyn aýdan kiredi. Munda 19,5 myńnan asa adam turady. Alaıda turǵyndardyń tynysyn taryltyp turǵan basty másele – aýyl irgesindegi alyp qoqys taýy. Jyl on eki aı boıy múńkigen sasyq ıis halyqtyń turmysyn ábden tıtyqtatqan.
Ásirese jel turyp, jańbyr jaýǵan kúnderi qolqany qabatyn ıis kúsheıip, jurt esik-terezesin tars jaýyp otyrýǵa májbúr. Turǵyndar bul máseleni talaı jyldan beri kóterip keledi. Alaıda nátıje mardymsyz. Polıgon ulǵaıǵan saıyn halyqtyń alańdaýshylyǵy da kúsheıip barady.
Aýyl adamdary endi tek jaǵymsyz ıisten emes, densaýlyqqa tóngen qaýipten qorqady. О́ıtkeni qoqys úıindisinen taraıtyn tútin men ýly qaldyqtardyń aýaǵa áseri týraly naqty aqparat joq.
Áıteı aýyldyq okrýginiń ákimi Jarqyn Qatýbaevtyń aıtýynsha, polıgon máselesine baılanysty ákimdik birneshe márte oblystyq ekologııa basqarmasyna hat joldap, tekserýler júrgizilgen. Alaıda aýyl turǵyndary qaǵaz júzindegi tekserýden góri naqty sheshim kútedi.
Qaǵazda – «qanttaı», kóshede – qoqys: Úndeýge ún qospaǵan Úrjar
Máseleniń mánisin bilmekke Áıteıdiń irgesindegi áıgili polıgonǵa arnaıy bardyq. «KAZ Waste Conversion» JShS-nyń dırektory Nurlan Imanbekov qatty turmystyq qaldyqtar polıgonynda atqarylatyn jumys týraly tarqatyp aıtyp berdi.
«Bul – elimiz kólemindegi eń úlken polıgon. Kompanııa 1989 jyldan beri jumys istep keledi. Qatty turmystyq qaldyqtardy qabyldap, suryptaýmen aınalysamyz. Almaty qalasy men Qarasaı aýdanynan táýligine shamamen 2 myń tonnaǵa jýyq turmystyq qaldyq qabyldanady. Onyń kólemi jyldan-jylǵa ósip barady. Mysaly, 2019–2020 jyldary táýligine myń tonna keletin bolsa, byltyrdan beri 2 myńnan asty. Iаǵnı eki eselendi. Jyldyq kólemi – shamamen 600 myń tonna. Qoqystyń 90%-y Almaty qalasynan suryptalyp keletin turmystyq qatty qaldyqtar. Alataý aýdanynda qoqys suryptaıtyn zaýyt bar. Qoqys aldymen sol mekemede suryptalyp, qaldyǵy osy polıgonda kómiledi. Oblystan suryptalmaı keletin 20-25% qoqysty osynda arnaıy kelisimshartpen jumys isteıtin kompanııa jumysshylary qolmen atqarady. Sebebi ekologııalyq talapqa sáıkes turmystyq qatty qaldyqtar suryptalmaı jiberilmeıdi. Polıgonda shynjyr tabandy aýyr traktorlar, tıegishter táýlik boıy aýysymmen jumys isteıdi. Búginde kompanııada 40-tan astam adam eńbek etedi. Polıgondaǵy jumysqa arnaıy 20-ǵa jýyq tehnıka jumyldyrylǵan», degen N.Imanbekov osyǵan deıin týyndaǵan jol, jaryq máseleleri sheshim tapqanyn atap ótti.
«Túıindi máseleni tolyqqandy sheshýge memleket tarapynan sýbsıdııa bólinse jón bolar edi» degen oıyn da ortaǵa saldy. О́tken jyly aýdan bıýdjetine 250 mln teńge salyq tólengenin, keıingi on jyldyqta tarıf baǵasy da eki eselenip óskenin alǵa tartty. Keleshekte suryptalǵan plastıkalyq bótelkelerdi, shyny, temir, qaǵaz óńdeıtin, jalpy quny 10 mlrd 500 myń teńge bolatyn «Jańǵyrý plas» zaýytyn damytý josparlanyp otyr.
Almaty oblysyndaǵy tanymal týrıstik baǵyttar qoqystan tazartyldy
Jalpy aýmaǵy 209 gektar bolatyn polıgonnyń 12 ýcheskesiniń búginde úsheýi jumys istep tur, qalǵan toǵyzyna rekýltıvasııa jasalyp jatyr. Polıgonǵa kún saıyn qoqys tasymaldaıtyn 300-ge jýyq kólik kiredi. Qoqysty tókken soń kólikti jýyp-shaıatyn arnaıy oryn jasaqtalǵan.
«Polıgonnyń 1 jarym shaqyrymdyq sanıtarlyq qorǵaý aımaǵy bar. Osydan 10 jyl buryn bekitilgen aımaqqa jaqyn mańda úıler, zaýyttar bolmaǵan edi. Maýsym saıyn sý, aýa, topyraq beti arnaıy zerthanada tekserilip turady», deıdi N.Imanbekov.
Mamandar ne deıdi?
Almaty oblysy Ekologııa departamentiniń memlekettik ekologııalyq bóliminiń bas mamany Aıdar Quttybaı bul máselege qatysty tómendegideı túsinik berdi.
«KAZ Waste Conversion» JShS-nyń qatty turmystyq qaldyqtar polıgonynda júrgizilgen jospardan tys tekserý nátıjeleri elimizdegi qaldyqtardy basqarý júıesiniń naqty jaǵdaıyn jan-jaqty kórsetip otyr. Polıgon sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes qaýiptiliktiń I klasyna jatqyzylyp, sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵy 1000 metrdi quraıdy. Sonymen qatar Ekologııalyq kodekske sáıkes, nysan I sanattaǵy obektiler qataryna kiredi. Bul onyń qorshaǵan ortaǵa yqpaly joǵary strategııalyq nysan ekenin bildiredi.
Polıgonnyń ınfraqurylymy jetkilikti deńgeıde qalyptasqan. Munda ákimshilik-turmystyq korpýs, baqylaý-ótkizý pýnkti, tarazy júıesi, arnaıy tehnıkaǵa arnalǵan alańdar, gıdrotehnıkalyq qurylystar men sý jınaqtaýshy toǵandar qarastyrylǵan. Úzdiksiz jumys isteıtin polıgonda qyzmet eki aýysymda uıymdastyrylǵan, personal sany shamamen – 42 adam.
Qaldyqtardy qabyldaý úderisi belgili bir tártipke negizdelgen. Barlyq arnaıy kólikter mindetti túrde tarazydan ótkizilip, esepke alynady. Jyl saıyn shamamen 46 myń reıs tasymaldanady. Polıgonǵa táýligine 1 100-den 1 800 tonnaǵa deıin qaldyq qabyldanady. Qaldyqtar qabyldanǵannan keıin olardy ornalastyrý, tyǵyzdaý, oqshaýlaý jumystary júrgiziledi. Sonymen qatar kásiporynda óndiristik ekologııalyq baqylaý baǵdarlamasy bekitilip, tıisti eseptilikter ýaqtyly tapsyrylyp otyrady. Alaıda, tekserý nátıjeleri kórsetkendeı, júıeniń uıymdastyrylýyna qaramastan, birqatar mańyzdy ekologııalyq másele saqtalyp otyr. Ásirese qaldyq kóleminiń jyl saıyn artýy alańdatarlyq jaǵdaıǵa jetken. Aıtalyq, Almaty qalasynan polıgonǵa túsetin qaldyq kólemi jyl saıyn orta eseppen 50 myń tonnaǵa ósip otyr. Bul óz kezeginde polıgonǵa túsetin júktemeni arttyryp, ekologııalyq táýekeldi kúsheıtedi. Osyǵan oraı qaldyqtardy basqarýdyń dástúrli tásilderin qaıta qaraý qajet. Qazirgi talaptarǵa saı júıe tek jınaý, kómýge emes, qaldyqtardy suryptaý, qaıta óńdeý, azaıtý qaǵıdattaryna negizdelýge tıis. Bolmasa mundaı iri polıgondardyń bolashaqta ekologııalyq turǵydan turaqsyz nysanǵa aınalý qaýpi bar.
Bir sózben aıtqanda, «KAZ Waste Conversion» JShS polıgony – ınfraqurylymy qalyptasqanymen, ári qaraı jańǵyrtýdy qajet etedi. Zamanaýı tehnologııalardy engizý, ekologııalyq talaptardy qatań saqtaý, tıimdi basqarý sheshimderin qabyldaý – búgingi kúnniń basty talaby. Tabıǵatty qorǵaý – barshamyzǵa ortaq mindet. Al mundaı saraptamalar sol mindettiń mańyzyn tereńirek túsinýge múmkindik beredi.
Almaty oblysy Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti basshysynyń orynbasary Altynaı Raıymbekova málim etkendeı: «Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2022 jylǵy 11 qańtardaǵy «Adamnyń ómir súrý ortasy men densaýlyǵyna áser etý obektileri sanalatyn obektilerdiń sanıtarııalyq-qorǵanysh aımaqtaryna qoıylatyn sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq talaptar sanıtarııalyq qaǵıdalaryn bekitý týraly» №QR DSM-2 buıryǵyna sáıkes eldi mekenniń (ortalyq) qatty qoqystary men kúl-qoqystaryn komposterleý ýchaskeleriniń sanıtarııalyq qorǵaý aımaǵy I synypty, 1000 metrdi quraıdy. Sanıtarııalyq-qorǵaý aımaǵy saqtalǵan», deıdi A. Quttybaı.
Sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmeti tarapynan toqsan saıyn polıgon mańynda jaqyn ornalasqan selıtebti (turǵyn úı) aımaǵynan atmosferalyq aýany lastaýshy zattardy anyqtaýǵa sanıtarlyq-epıdemııalyq monıtorıng júrgiziledi. 2025–2026 jyldar aralyǵynda barlyǵy 75 synama úlgileri alynǵan. Atmosferalyq aýany lastaýshy zattardyń birjolǵy shekti konsentrasııasyna sáıkessizdik anyqtalmaǵan. Sonymen qatar 2025 jyly jospardan tys tekserý barysynda sanıtarlyq qorǵaý aımaǵynda, jaqyn ornalasqan turǵyn úı mańynda zerthanalyq zertteýler júrgizilgen, nátıjesinde – zertteýler gıgıenalyq talapqa saı. Atalǵan kórsetkishter talapqa saı bolmaǵan jaǵdaıda kóbine tynys alý, júıke júıesine, júrekke keri áser etedi, allergııalar týǵyzady.
Máseleniń sheshimi – zamanaýı zaýyt
Sáýir aıynda aýyl turǵyndaryn alańdatqan problemanyń túıinin tarqatý maqsatynda Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanynda qatty turmystyq qaldyqtardy suryptap, ony qaıta óńdeıtin zaýyt qurylysy bastalatyny týraly jaǵymdy jańalyq tarady. Jylyna 450 myń tonna qaldyq suryptap, 14 myń tonnadan astam shıkizatty qaıta óńdep shyǵarýǵa qaýqarly keshen óńirdiń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa oń yqpal etedi dep kútilip otyr. Sonymen qatar bul joba 300-ge jýyq turǵyndy jumyspen qamtýǵa múmkindik beredi.
Áıteı aýylyndaǵy «ONDEU» atty zaýyttyń ýaqyt kapsýlasyn salý rásimine oblys ákimi Marat Sultanǵazıev qatysyp, bul bastama uzaqmerzimdi memleket saıasatynyń mańyzdy quramdas bóligi ekenin aıtty.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ekologııalyq ahýaldy túbegeıli jaqsartý kezek kúttirmeıtin, strategııalyq mańyzy zor mindetterdiń biri ekenin únemi atap ótedi. Qoqysty óńdeý júıesin rettemeı, óńirdiń turaqty damýyn qamtamasyz etý múmkin emes. Áıteı aýyly mańyndaǵy bul polıgonda 40 jylǵa jýyq ýaqyt boıy qoqys jınalǵan. Qaldyq kólemi kúnnen- kúnge artyp barady. Ony jaı ǵana jınap qoıý – máseleni sheshý emes, ýaqytsha shegerý ǵana. Sondyqtan bizge qaldyqtardy qaıta óńdep, kádege jaratýǵa múmkindik beretin júıeli sheshim qajet. Biz óskeleń urpaqqa ekologııasy taza, óndirisi damyǵan, tabıǵaty baı memleketti amanattaýǵa mindettimiz», degen óńir basshysy jobanyń júzege asýyna atsalysyp jatqan ınvestorlarǵa, ınjenerler men qurylysshylarǵa rızashylyǵyn bildirdi.
Jobanyń jalpy quny – 15 mlrd teńge. Keshen 5 ga aýmaqty qamtıdy. Qatty turmystyq qaldyqtar «Suzhou JONO» kompanııasynyń 100% avtomattandyrylǵan tehnologııasy arqyly suryptalady. Nátıjesinde tórt túrli taza shıkizat – shyny, qaǵaz, plastık, metall bólinip alynady. Qaıta óńdeýge kelmeıtin qaldyqtardan RDF balama otyny daıyndalady.
Eko-klasterdiń ekinshi kezeńi plastık qaldyqtardan jańa ónim jasalatyn «Bottle to Bottle» jobasy bolmaqshy. Munda «ONDEU» kesheninen alynǵan 3 myń tonnadan astam plastık tereń óńdeledi. Keshenniń quny – 10,5 mlrd teńge. Qazirde qujattary rásimdelip jatyr. Zaýyt qurylysy 2027 jyldyń sońynda aıaqtalady. Osylaısha, joba ekologııalyq máselelerdi sheshýge septigin tıgizip, óńirdiń turaqty damýyna serpin beredi dep josparlanyp otyr.
Almaty oblysy
