DÚBIRGE TOLY DÚNIE

JAPONIIаNY О́ZGE EMES, О́ZI ǴANA QUTQARADY Japonııa parlamentiniń joǵarǵy palatasynyń saılaýynda Lıberal-demokratııalyq partııa jetekshilik etetin oppozısııalyq partııalar jeńiske jetti. Bul qazirgi bıliktegi Demokratııalyq partııa men Halyqtyq jańa partııa koalısııasyna úlken soqqy bolyp tıdi. Endi tómengi palatada kóp­shilik daýysqa ıe bolý arqasynda úkimet tizginin ustap otyrǵan demokratııalyq koalısııa qa­byldaǵan sheshim­di joǵarǵy pa­latada kópshilik orny bar oppozısııa ótkizbeı tastap otyrýy ábden múmkin. Bul degenińiz úkimettiń qolyn baılaıdy, onyń reformalyq áreketterine tosqaýyl qoıady. Bul eldegi saılaý júıesi boıynsha joǵarǵy palatadaǵy 242 orynǵa eki kezekte saılaý ótedi. Ár úsh jyl saıyn 121 depýtat alty jylǵa saılanady. Tómengi palatadaǵydaı oǵan kezekten tys saılaý belgilenbeıdi. Mundaǵy partııalardyń orny turaqty. Qajetine qaraı túrli jaǵdaılarǵa baılanysty partııalardyń jańa koalısııalary qurylyp jatady. Endi Demokratııalyq partııa eki palatada da kópshilik oryn alý úshin jańa odaqtastar izdeıdi. Biraq tabylýy qıyn-aý. Jańa saılaýdan keıin oppo­zısııanyń joǵarǵy palatada 132 orny bar. Burynǵy quramda 62 orny bar bıliktegi koalısııa jańa saılaýdan keıin taǵy da bar-joǵy 47 orynǵa ǵana ıe boldy. Joǵarǵy palatanyń saılaýyn japondar osydan on aı buryn ǵana bılikke kelgen demokrattar úkimetine senim jónindegi referendýmdaı kórgen. Onyń nátıjesi úkimettiń halyq senimin aqtamaǵanyn ańǵartty. Biraq el úkimetiniń basshysy Naoto Kan qyzmetinen ketetin de jáne úkimet quramyn ózgertetin de oıy joqtyǵyn málimdedi. Ony da túsinýge bolar. Onyń úkimet tizginin ustaǵanyna bar-joǵy eki-aq aı. Bul merzimde kóp nárse tyndyra almaıtyny da belgili. Tipti demokrattar bılikke kelgen on aı da uzaq merzim emes. Al eldi ekonomıkalyq daǵdarystan alyp shyǵý úshin biraz ýaqyt ta kerek. Iá, Japonııa aıryqsha el, sýperderjava. Ony syrttan eshkim qutqara almaıdy, ózin tek ózi ǵana qutqarady. Muny premer-mınıstr N.Kan da atap kórsetti. “Japonııa eko­nomıkasy grek­ter­diń eko­no­mı­ka­synan 20-30 ese úlken, bizdiń qa­ry­zymyz da orasan. Álemdegi eshbir el Ja­po­nııany qutqara al­maı­dy” degende, ol tek óz kúshine senýdi aıtty. Búkil Eýropa birigip, shaǵyn ǵana Grekııany qutqara almaı otyrǵany belgili. Al Japonııanyń qıyn­dyǵymen qatar, áleýeti de ushan-teńiz. Sony paıdalanyp, ony qıyndyqtan shyǵarý úkimet­tiń moınynda. Sol úkimetke de dál qazir qoldaý kerek. Qıyndyqtan shyǵýǵa baǵyttalǵan úkimettiń túrli sharalaryn júzege asyrý jolyn­daǵy áreketterge oppozısııa tara­pynan aıaqtan shalý etek alar bolsa, iste bereke bolmasy anyq. Parlamenttiń joǵarǵy palata­synda qazirgi bıliktegi koalı­sııa­nyń jeńilis tabýy sondaı kúdikti oıǵa jeteleıdi. Bul tek kúdik qana. Al Japonııa sııaqty órkenıettiń bıigine kóterilgen eldegi saıası kúreste basqa jerdegideı orynsyz aıaqtan shalýdyń bolmaýy da múmkin. Eldiń múddesi birinshi kezekke qoıylatyn japon qoǵamy ádette mundaı jaǵdaıda uıymshyldyq, birlik kórsetedi. Biraq, bılik úshin kúres bul elde sirá tolastamas. Ásirese, byltyr qapyda jeńilgendeı bolǵan lıberal-demokrattar óz qarsylastarynyń shalys basqan jerin jiti qadaǵalap, synap ta otyrady. Keshegi saılaýdyń nátıjesi sonyń bir kórinisindeı. Sondaı-aq, halyqtyń bıliktegi partııalarǵa kóńili tolmaı júrgeni de shyndyq. LDP jáne DP-dan kóńili qalǵandardan quralǵan jańa Barshanyń partııasynyń joǵarǵy palatadan 10 oryn alýy da oǵan bir mysal. Japonııa deıtin uly el qazir aıtarlyqtaı qıyn kezeńdi bastan keship otyr. Biraq sol qıyn­dyqtan bul eldiń óz kúshimen shyǵatynyna eshkimniń kúmáni joq. Qaısar japon halqy budan da qıyn kezeńdi bastan keshken. ARADA JANSYZDAR JÚRGENI JAQSY EMES О́tken juma kúni AQSh úkimeti on “orys jansyzyn” óz elinen shyǵaryp, Reseıge aıdap jiberdi. Resmı oryndardyń málimdeýine qaraǵanda, olar Reseıde burynyraqta ustalǵan tórt “AQSh jansyzyna”, dálirek aıtqanda, syrt elge qyzmet etken orys satqyndarǵa aıyrbastalǵan. Bul áreket­ter­den osy elderdiń prezıdentteri tek habardar ǵana emes, oǵan tikeleı arala­syp ta otyr. Aı­talyq, basqa elde qyzmet etken óz sat­qyndaryna Re­seı prezıdenti Dmıtrıı Medvedev arnaıy jarlyǵymen keshirim jasaǵan. Demek, álemdegi osynaý qarý-jaraǵy, áskerı áleýeti jaǵynan eń alyp eki derjavanyń bir-birine jansyzdar jiberetini kúmánsiz. Ár eldiń, óziniń múmkindigine oraı, syrtqy barlaý qyzmeti bolatyny belgili. Ásirese, ol dushpan sanalatyn elderge qarsy baǵyttalady. Qalaı degende de, bir eldiń ekinshi elge jansyz jiberýi, nemese ekinshi eldiń adamdaryn málimet alýǵa, búldirý áreketterine tartý – dushpandyqtyń belgisi. Dostyqqa, shynaıy qarym-qatynasqa bel býǵan elder ondaı áreketterge barmasa kerek. Jansyzdyq qyzmet ońaı sharýa emes. Jaý arasynda júrip, áreket jasaǵan barlaýshylardyń erlik­terin jurt ańyz etedi. Ásirese, keshegi soǵys kezinde jaý jaqqa baryp, áreket jasaǵan barlaý­shylardyń erligi jastarǵa ónegedeı kórinetin. Árıne, ony óz otanyńa qyzmet etýdiń bir joly retinde qaraǵanda, qasıetti is ekeninde daý joq. Biraq, el men eldiń arasynda jansyzdyń júrgeni olardyń qarym-qatynasyna salqynyn tıgizetini de anyq. AQSh pen Reseıdiń bir-biriniń jansyzdaryn topyrlatyp ustaǵan­darynan olardyń araqatynas­taryndaǵy adaldyqtyń azdyǵyn ańǵarǵandaısyń. Qazir bul jáıt eki elde de kóp aıtylyp jatyr. Ásirese, bul áńgimeni eki derja­vanyń arasyndaǵy kelisim áre­ketterine qarsylar qozdyra túsýde. Jansyzdaryn jiberip otyrǵan elmen qalaı kelisimge barýǵa bolady, deıdi olar. Kelisimder qa­zir jasalyp jatyr, burynǵy jan­syz­dardy ásh­ke­re­lesek, aldaǵy ýa­qyt­ta mundaıǵa jol berilmeıdi degen qısyndy da alǵa tosqanǵa bolǵandaı. Sóıtip, bıylǵy maýsymda birden orystyń on jansyzy ustalyp, endi olar AQSh-tan qýylsa, oǵan Reseıde ustalǵan AQSh-qa qyzmet etken tórt adam qaıtarylmaq. Bul jerde olardyń atyn atap, túrin tústep jatýdyń qajeti joq sııaqty. Áńgimeni nege on adamdy tórt adamǵa aıyr­bastaıdy degen tóńirekte qozǵaýdyń jany bar. Qısynǵa júgingende, AQSh-tyń jansyzdary baǵalylaý kórinedi. Ásirese, AQSh-qa atom súńgýir qaıyqtary, zymyrandyq habar­landyrý júıesi týraly málimetter bergen ǵalym-satqyn Igor Sýtıagın qymba­tyraq bolsa kerek. Ol 1999 jyly 15 jylǵa sot­talsa, Reseı syrtqy barlaýynyń polkovnıgi Aleksandr Zaporoj­skıı 2003 jyly 18 jylǵa sot­talǵan edi. Bas barlaý basqar­ma­synyń polkovnıgi Sergeı Skrı­ pal men ardager shpıon Gennadıı Vasılenkonyń da baǵasy kem soqpaıtyndaı. Al AQSh-ta ustalǵandardyń quny tómenirek ekenin Reseı aqparat quraldary da shýlap aıtyp jatyr. Tipti, olardyń jansyz bolatyndaı da jóni joq, olardy májbúrlep, jansyz etken degendi de aıtady. Biraq olardyń barlyǵy da ózderiniń jansyz bolǵanyn moıyndaǵan. Kópshiligi jasyryn atpen júrgen. Taǵy aıtatyn bir jáıt: basqa elge baryp jansyzdyq áreket etken de, óz jerinde elin satyp, syrtqa málimet bergen de – orystar. Bul namysqa tıetin-aq nárse. Sirá, AQSh osyny da eskerip, bul oqıǵany kóbirek dabyra etýge qushtar-aý deısiń. El men eldiń arasynda jansyzdardyń júrmegeni jón. Dos nıetti elderde olaı bolmaıdy. Mamadııar JAQYP.