Foto: Keıipker muraǵatynan
«7,4 mıllıon azamatymyzdyń turmys-tirshiligi, ıaǵnı turǵyndardyń 36 paıyzy jáne elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi osy salanyń órkendeýine tikeleı baılanysty. Sońǵy jyldary bul salaǵa bólingen qarjy kólemi eselep artty. Atap aıtqanda, byltyr sharýalarǵa jeńildetilgen nesıe berý úshin 1 trıllıon teńgeden astam qarajat bólindi. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerine buryn-sońdy dál osyndaı orasan zor qoldaý kórsetilmegen. Muny sharýalardyń ózderi de aıtyp júr. Biraq óndiris kólemin ulǵaıtýmen shektelýge bolmaıdy. Biz zaman talabyna saı keletin, ozyq tehnologııaǵa negizdelgen agrarlyq-ındýstrııalyq ekonomıka qurýymyz kerek. Bul – asa mańyzdy mindet», dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń alǵa qoıǵan osy mindetin abyroımen oryndap kele jatqan sharýashylyqtardyń biri Soltústik Qazaqstan óńiriniń Aqqaıyń aýdanyndaǵy «Poltavka» JShS. Sharýashylyq uzaq jyldardan beri turaqty jetistikterge jetip, aýdan men oblystyń maqtanyshy bolyp keledi. Osy jetistikterdiń syry nede, mańaıyńyzdaǵy kóptegen sharýashylyqtar quldyrap, jekeshelendirý bastalǵan jyldardan shashyryp, tarap ketkende keńestik sharýashylyq qurylymyn qalaı saqtap qaldyńyz jáne ony qalaı órkendettińiz degen suraqty sharýashylyqtyń basshysy Eltaı Zikiriın aǵamyzǵa qoıyp, uzaq áńgimelestik.
«Atynan kórinip turǵandaı aýylymyzǵa 1895 jyldary stolypındik reformanyń kezinde Ýkraınanyń Poltava oblysynan kóshirilgen sharýalar alǵash qonystanyp, ornyqqan eken. Qazir solardyń besinshi urpaǵy ómir súrip jatyr. Ujymdastyrý jyldarynda osy mańaıdaǵy «О́rnek», «Úmitker», «Úlgi» aýyldarynyń turǵyndaryn da osynda qosyp, aýyldy úlkeıtken. Byltyr aýylymyzdyń 130 jyldyǵyn aýdan kóleminde atap óttik. «Tam gde nachınaetsıa Rodına» degen kitap ta shyǵardyq. Men ózim 1956 jyly osy jerdegi Shaǵalaly aýylyndaǵy «Tájirıbe stansasynda» ómirge keldim. Al ata-babamnyń týǵan jeri osy mańda buryn bolǵan «Baıandy» degen aýyl. Keıin ol «Rýblevka» keńsharynyń bir bólimshesi bolyp, artynan tarap ketti.
Men úsh jasta ákeden qalyp, ata-ájemniń qolynda óstim. Aldymen aýylsharýashylyǵy tehnıkýmyn bitirdim, sodan keıin GDR-de áskerı boryshymdy ótep kelip, Ombynyń aýylsharýashylyǵy ınstıtýtynyń agrofagyna tústim. Ol jyldarda ata-ájeler balasynyń orystanyp ketýinen qatty saqtanatyn edi. Meniń Ombyǵa oqýǵa túskenime orys bolyp ketesiń, orysqa úılenesiń, jaı da qalyń orystyń ortasynda otyrmyz dep ájem qatty qaıǵyratyn boldy. Sosyn Selıogradtyń aýylsharýashylyǵy ınstıtýtyna aýysýǵa týra keldi. 1985 jyly oqýdy bitirip, qazaq qyzyna úılenip, osynda agronom bolyp keldim. Sodan bergi ómirimiz osynda ótip jatyr. Balaly-shaǵaly boldyq, qazir ulym Erlan isimdi jalǵastyryp, meniń orynbasarym bolyp júr.
Jekeshelendirý jyldaryndaǵy daǵdarys
Úkimettiń ol kezdegi saıasaty sharýashylyqtardy kúshtep jekeshelendirýge saıdy. «Bárin paımen ózderińe bólip beremiz, birigip sharýashylyq qurasyńdar ma, álde jeke is qylasyńdar ma – óz erikteriń, biz senderdiń astyqtaryńdy, etteriń men sútterińdi burynǵydaı mindetti túrde qabyldamaımyz, ózderiń ótkizesińder, satatyn jer tabyńdar» degen solaqaı saıasat ustandy. Keshe ǵana keńshardyń aıdaýymen júretin sharýa ózdiginen is qyla almaı, daǵdaryp qaldy. Olardyń kóbiniń boıynda iskerlik belsendilik joq edi. Sondyqtan kóptegen aýyl turǵyndary birige almaı, aralarynan bas kóterer adam shyqpaı, kóldeneń pysyqaılardyń jemi boldy, maly men jerin sondaılar túrli quıtyrqylyqpen ıelenip ketken soń ózderi qańǵalaqtap, qalaly jerlerge kóshti.
«Poltavka» aýyly da sondaı kúıdi bastan keshedi. Mundaǵy turǵyndar bul kezde keńshardyń bas agronomy bolyp júrgen Eltaı Zikirınge qolqa salyp, aýyldy qolyna alýǵa shaqyrady. Aýyl halqynyń 80 paıyzy ýkraındar bolǵanymen olar qazaq azamatyna senim artady. Osynyń ózinen-aq jigittiń iskerligin, uıymdastyrýshylyq qabiletin, maman retindegi biliktiligin turǵyndardyń tanyǵany kórinip tur.
«Nihto nikýdı ne rozporoshıtsıa, davaıte vsi býdemo razom, davaıte prasıývatı razom» dep aýyldyń úlkenderi senim bildirip, otyryp alǵan soń bas tarta almadym. Áıtpese, ózim biraz jer alyp, sharýa qojalyǵyn quramyn ba dep oılap júrgen edim. Sóıtip, maǵan halyq 1400 paıyn berdi. Bul 7 myń gektar egis alqaby, mal jáne tehnıkalar degen sóz. Keıin kórshiles, «Lesnaıa polıana», «Borkı aýyldarynyń turǵyndary da bizge qosylyp, egis kólemin 15 myń gektarǵa jetkizdik. Árıne, basynda keńshardyń taraýynan olja kórip qalǵysy kelgen pysyqtar boldy. Biraq: «Meni saıladyńyzdar ǵoı, endeshe meniń shartyma baǵynasyzdar degen qatań talap qoıdym. Tuqymdy eshkimge taratpaımyn, tehnıkany bólmeımin. Tek maldy paımen taratyp bereıin, dedim. Oǵan aýyldyń úlkenderi «maldy taratsaq jumys oryny joıylady, malshylar aýyldan kóship, eldiń irgesi sógiledi» dep qarsy shyqty. Sosyn maldy da taratpaı, ustap qaldyq. Sol kezde meni qoldaǵan aqyldy úlkenderge, belsendi azamattarǵa rızamyn. Qazir olardyń birazy basqa jerlerde turady. Byltyrǵy, aýyldyń 130 jyldyq toıyna, bárin de elimizdiń árbir túkpirinen, sondaı-aq Germanııa men Reseıden shaqyryp, qonaq ettik», deıdi Eltaı Qaıyrbekuly.
Bir keńshardyń barlyq mal-múlki qoldaryna emin-erkin tıgen keıbir saılanǵan basshylar mol baılyqty jeke basyna ǵana jaratyp, qaladan úıler satyp alyp, sharýashylyqty shashyp, joq boldy. Kóptegen aýyldar sondaılardyń kesirinen tarap ketti. Al 1993 jyldyń 21 mamyrynda «Poltavskoe» JShS bolyp memlekettik tirkeýden ótken Eltaı Zikiriın basqaratyn sharýashylyq túrli qıyndyqtardy satylap eńserip, qanatyn keńge jaıǵan iri agrarlyq qurylymǵa aınaldy. «Birlik bar jerde tirlik bar» degen osy.
Búgingi tynys-tirshilik...
Sharýashylyq qazir egiske kirisip ketken. Barlyq eńbek etýshilerdiń sany 115 adam bolsa sonyń 60-70 paıyzy egis jumystaryna jumyldyrylǵan. 15 myń gektar jerge bıdaı, arpa, suly, mal azyǵynan basqa zyǵyr, raps, burshaq, jasymyq sııaqty maıly daqyldar da egiledi. Bıyl 1 myń gektarǵa kúnbaǵys, 2,5 myń gektarǵa jasymyq egetin bolypty. Sońǵy jyldary maıly daqyldardyń kólemin arttyrý kózdelgenimen olar jerdiń qunaryn soryp, egisti jutatatyn kórinedi. Sondyqtan olar egilgen jerdi 3-4 jyl tyńaıtý qajettigi de eskeriletin kórinedi.
«Qazir tehnıkamyzdyń bári jańa. Kileń «Djon Dır», «Keıs», «Klaas» sııaqty brendtik markalardan turatyn 10 sý jańa egý keshenderimiz bar. Mehanızatorlarymyz esh sharshamaı, appaq kóılekpen kondensıonerdi qosyp qoıyp, kóńildi otyryp, jumys isteıdi. Bıyl qosymsha 3 tuqymsepkish, 4 aýyr júk mashınalaryn aldyq. Toqtamaı júrip ketse, aýa-raıynyń kedergileri bolmasa 15-20 kúnde egis jumystaryn aıaqtaımyz. Tuqym ózimizdiki, kileń elıtalyq suryptan kútimin jasap, saqtap otyrdyq. Byltyrǵy egis jáne kúzdegi jıyn-terim jumystaryna qatysqan aldyńǵy qatarly mehanızatorlarymyz 16-17 mln teńgeden tabys tapty. Gektar berekeligi keıbir tanaptarda 42 sentnerge jetti. Bıyl da sol mejeden tómen bolmaspyz dep oılaımyz. Bizde mehanızatorlar jetispeıdi degen problema múlde joq, bári de ózimizdiń aýyldan tabylady. Kóship ketip jatqandar neken-saıaq, kerisinshe syrttan kelýshiler kóp. Tipti Astanadan kóship kelgender de bar. Biz syrttan keletinderge kem degende mektep jasyndaǵy eki balań bolsyn degen shart qoıamyz. О́ıtkeni, mekteptegi balalardyń azaıyp ketpeýin de eskeremiz. Kóship kelgenderdiń biri Taıynsha aýdanynan úsh jyl buryn kóship kelgen Petr Savıskııdiń otbasy. Qazir ol bizdiń ozat mehanızatorlarymyzdyń biri, áıeli saýynshy.
Úkimettiń sońǵy 3-4 jyldaǵy kómegine dán rızamyz. Sol kómektiń arqasynda mashına-traktor parkymyzdy tolyqtaı jańartyp aldyq. Mıneraldy tyńaıtqyshqa, gerbısıdke berip jatqan jeńildetilgen nesıesi qanshama. Janar-jaǵar maı da jeńildetilgen baǵamen ýaqytynda bólinip turady. Bankterdiń ósimi 18-20 paıyz bolǵanda Úkimet bizge nesıeniń ósimin 5-aq paıyz qylyp otyr, osyǵan qalaı razy bolmassyń. Buryn bergen kómekteri birine jetse, birine jetpeıtin. Qazir bárine de emin-erkin jetedi. Keıde osy kómekti buryn nege bermedi eken dep oılap qalasyń. Sonda kóptegen aýyldar tarap ketpes edi», deıdi maman.
«Qazir sharýashylyqtarǵa qoıma, astyq saqtaıtyn angarlar salý úshin de sýbsıdııa beredi. Biz de eki angar turǵyzyp aldyq. Kúzde astyǵymyzdy elevatorlarǵa syıǵyza almasaq ózimizde saqtaımyz. Ushyryp, keptirip otyratyn múmkinshilikterimiz de bar. Kúzde ótkize almasaq qysqa deıin saqtap, habarlandyrý bersek alýshylar qoımadan ózderi kelip alyp ketedi», deıdi Elekeń.
Sharýashylyqta bir myń tuıaq qara mal bar eken. Sonyń ishinde 400-i kúnine úsh mezgil saýylatyn saýyn sıyrlar. Sútin Petropavl qalasynyń «Maslo-Del» sút fabrıkasy óz kólikterimen kelip, alyp ketip otyrady. Al halyqtyń jeke aýlasyndaǵy sıyrynyń sútin eki jekemenshik kásipker jınaıdy. Sharýashylyq turǵyndardyń jeke aýlasyndaǵy malyna jem-shóbin berip otyrady.
Aýyl turǵyndarynyń mazasyn alyp, alańdaıtyn bir sharýasy paılaryna beriletin aqy. Kezinde óz qoldarymen berse de paılarynyń aqysyn ala almaı, daýlasyp júretin adamdar kóp. Al «Poltavskoe» JShS ondaıdy eshqandaı problemasyz, ýaqytynda berip turatyn kórinedi. Sóılesken turǵyndar da, sharýashylyq basshysy da sony aıtty. Byltyr bir paıǵa 180 myń teńge berilgen eken. Eger árbir úıde 5-6 paıdan bolsa, bul 1 mln teńgeniń tóńireginde qosymsha aqy degen sóz. Mundaı kóptegen aýyl turǵyndarynyń túsine de kirmeıdi. Máselen, byltyr bizdiń keıbir aýyldyń paıshylary ár paıǵa 45 myń teńgeden ǵana aldy...
Elmen bolsań kem bolmaısyń...
Aýyl ishi asfalt joldarynyń negizgi bóligi seriktestiktiń esebinen jóndeletin kórinedi. Jyl saıyn áleýmettik shyǵyndarǵa 150-200 mln teńge qarajat bólinip otyrady. Seriktestik kúrdeli jóndeýden ótkizgen mektep pen mádenıet úıleri jarqyrap tur. Byltyr 50 oryndyq balabaqsha salyp berip, ony aýdandyq bilim bóliminiń balansyna ótkizgen. Aldynda aýyl turǵyndarynyń alǵysyn alyp FAP ta turǵyzyp bergen eken. Aýylǵa sý tartý úshin jasalǵan jobalyq-smetalyq qujattamanyń shyǵynyn da seriktestik kótergen. Eski sportzaldy jóndetip, aýyldyń jabdyǵyn ótkizýge arnalǵan shaǵyn meıramhana da turǵyzyp qoıypty. Oǵan kórshi aýyldyń turǵyndary da kelip, túrli sharalaryn ótkizip jatady eken.
«Qonys aýdarýshylar kelmedi me?» degen suraqqa ǵana Elekeń kóńilsizdik bildirdi.
«Biz eńbek etkisi kelgen jandardy qushaq jaıa qarsy alamyz. Al «aýyrdyń ústi, jeńildiń astymen» júrgisi keletinder bizge sińe almaıdy. Astanadan, kórshi aýyldardan jumys izdep kelgen otbasyly azamattar jaqsy sińip, úı alyp, jumysqa kirip, turmystaryn túzep ketti. Al kelip alyp, «maǵan jumys kerek emes, taksıshilikpen aınalyssam boldy» deıtinder uzamaı kóship ketti. Bireýi tipti qystygúni qashyp ketkendeı bolyp, bergen úıimizdiń jylý júıesiniń sýyn da qatyryp ketti», deıdi ol.
«Áke kórgen oq jonar» demekshi Eltaı Qaıyrbekulynyń balasy Erlan da ákeniń orynbasary bolyp, aýylynda eńbek etip keledi. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń aýdıt jáne esep fakýltetin bitirgen soń álemniń qaı jerine barǵysy kelse de múmkinshiligi bolǵan jas azamat týǵan jerge oralyp, ákesiniń isin jalǵastyrýda. Qazir ol oblystyq máslıhattyń depýtaty, balaly-shaǵaly, týǵan jerine paıdasyn tıgizýdi tereńnen oılap, seriktestikke jańa bir serpin beretin jobalardy iske asyrýda. Byltyr seriktestik mektepti jóndeý jumysyna 100 mln teńge bólip, jarqyratyp qoıǵan eken. Bıylǵy oqý jylynda Erlan Eltaıulynyń bastamasymen mektepke 120 mln teńge aqsha bólip, bastaýysh, orta jáne joǵary synyptarǵa arnalǵan «Jas ǵalym» baǵdarlamasyn engizipti. Onda matematıka jáne jaratylastaný ǵylymdaryn tereńirek oqytý kózdelgen. Bul baǵdarlama – mektepte qosymsha sabaq túrinde júrgizilip, oqýshylardyń oılaý, zertteý qabiletin arttyrýǵa kómektesedi. Qajetti qural-jabdyqtar Germanııadan alynypty. Mektep dırektorynyń orynbasary Ásel Myrzahmetovanyń aıtýyna qaraǵanda osy baǵdarlama qolǵa alynǵaly mektepte STEM-bilim máseleleri boıynsha oblystyq semınarlar ótip turady eken. Bul máselege tipti oblys ákimi de nazar aýdaryp, oqýshylardyń zertteýleri men ózindik jobalaryn arnaıy kelip kóripti.
«Biz «Qyzyljar Abaı – ǵylym mektebi» jáne Petropavldaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebimen birlesip eńbek etemiz. Qazir keıbir oqýshylar ózderiniń jobalaryn iske asyrýda. Sonymen birge osy baǵdarlamanyń aıasynda balalardyń sheshendigin arttyrý, oılaryn jetkizý sheberligin shyńdaý maqsattary da eskerilgen», dedi ol.
Bizge STEM kabınetinde 8 synyp oqýshysy Egor Popov jasaǵan «Aqyldy jylyjaı» jobasy kórsetildi. Onda jas konstrýktor jylyjaıdyń barlyq qyrlaryn eskerýge tyrysqan eken. Qazir balalardyń bul baǵdarlamaǵa qyzyǵýshylyǵy óte jaqsy kórinedi.
Mine, alystaǵy bir aýyldyń tynys-tirshiligi osyndaı. Eger barlyq aýyldar osy Poltavka sııaqty bolashaqqa jarqyn júzben qarap, tıimdi eńbek etse – elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi de tolyq saqtalyp, agrarlyq máseleleri de tolyq sheshiler edi.
Soltústik Qazaqstan oblysy
Aqqaıyń aýdany
Poltavka aýyly
