Alash arystarynyń ómirine zer salsaq, qarańǵy qazaq kógine órmelep kún bolýdy maqsat tutqan ult zııalylarynyń kópshiligi birneshe salanyń tizginin qatar ustaǵan besaspap maman bolǵanyn kóremiz. Qoshke, tolyq aty Qoshmuhambet Kemeńgeruly da lıngvıstıka, dramatýrgııa, agronomııa, hımııa, tarıh, t.b. salalarda kóptegen eńbek jazǵan maıtalmannyń biri edi. Onyń jazýshylyǵy men jýrnalıstik qyzmetiniń ózi – bir tóbe. Aldymen «Balapan» jýrnalyn, keıin «Jas azamat» gazetin uıymdastyrýshylardyń biri boldy. Redaktor qyzmetin de atqardy. Bul Alash qozǵalysy jastarynyń úni derlik ult basylymy edi. Onyń betinde Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Smaǵul Sadýaqasuly, Ahmet Jantalın, Muhtar Áýezov, Bekmuhamed Serkebaev syndy qalam ıeleriniń maqalalary jarııalanyp turdy. Sondaı-aq Maǵjan Jumabaıulynyń «Men jastarǵa senemin» atty áıgili óleńi gazettiń úshinshi nómirinde tuńǵysh ret jaryq kórdi.
Bar-joǵy 41 jyl ǵana ómir súrgen Qoshke Kemeńgerulyn ult qaıratkeri retinde tarıhta qaldyrǵan zor eńbeginiń bári – onyń 34 jasqa deıin jasaǵan isteri. Al keıingi 7 jyl ómiri qýǵyn-súrginde ótti. 1930 jyly «keńes ókimetine qarsy áreket etti» degen aıyppen sottalyp, aldymen eki jyl Almaty abaqtysynda, keıin ishki Reseıdiń Valýıkı jerinde aıdaýda ótkizdi. Jaza merzimin tolyq ótep, týǵan jeri – qazirgi Reseıdiń Omby oblysyna qaıta oralǵan soń, 1937 jyldyń aıaǵynda ekinshi márte tutqyndalyp, atý jazasyna kesildi. Úkim sol jyly 21 qarashada oryndalǵan.
Ult qaıratkeriniń shóberesi, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Qazaq ádebıeti kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qaıyrbek Kemeńgerdiń aıtýynsha, atasy sońǵy ret tutqyndalǵan kezde Gúlsim Jámıqyzy 33 jasta ǵana bolǵan eken. Kámeletke tolmaǵan úsh balasyn ertip, ataqonysy Qarjas aýylyna barǵanda jerlesteri bul joly qushaq jaıyp qarsy almapty.
«Aǵaıyndary da Qoshke atamyzǵa taǵylǵan «halyq jaýy» degen aıyptan qorqyp, úılerine kirgizbeı qoıady. Iá, ol ýaqytta «Kemeńgerov» degen famılııasy bar adamdarmen aralasý asa qaýipti edi. Osyndaı qıyn kezde dalada qalǵan otbasyna janashyrlyq tanytqan bir adam boldy. Ol atamyzdyń nemere aǵasy Álmaǵambet Tashmaǵambetuly edi. Aýyldastary ony Áleń dep ataıtyn. О́zi de kámpeskeleý naýqanynda «aýqatty baısyń» degen jalamen 1929–1932 jyldary Sibirge aıdalyp kelgen kisi bolatyn. Sonysyna qaramaı: «Meniń basym Qoshkenikinen ardaqty emes», dep baýyrynyń dalada qalǵan otbasyn úıiniń bir bólmesine kirgizip alady», deıdi ol.
Sol kúnnen bastap G.Jámıqyzy úsh balasymen Áleńniń kópbalaly otbasymen birge ómir keshe bastaıdy. Degenmen «jut jeti aǵaıyndy» demekshi, 1942 jyly bul otbasynyń basyna taǵy da qara bult úıirilgen edi. Aýylda saban astyna jasyrylǵan jarty qapshyq bıdaı tabylady. Álgi qapshyqta «T. A.» degen jazý bar eken. Iаǵnı bul Álmaǵambetke tıesili qap edi. Biraq buǵan deıin bir ret aıdaýda bolyp kelgen Áleń ekinshi ret sotty bolsa, atylyp ketý qaýpi týyndaıdy. Sodan aýyldyń klýbynda uıymdastyrylǵan ashyq sotta Gúlsim Jámıqyzy kináni óz moınyna alyp, bes jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn arqalap, Sibirdegi lagerge aıdalyp kete barǵan.
«Men 90-jyldary sol sotqa qatysqan Turar Jumanbaıqyzy esimdi naǵashy apamyzben kezdestim. Qoshke atamyzdyń uly Narmanbet onyń qyzy Qapızaǵa úılengen. Sottyń qalaı ótkenin Turar apamyz bizge baıandap bergen edi. Aýyldyń qoly uzyn atqaminerleri Gúlsim ájeme: «Maǵan turmysqa shyqsań, isti sotqa jibermeımin», dep usynys ta tastapty. Taǵylǵan jalany moıyndasa da, moıyndamasa da kináli bolyp qalatynyn sezgen «halyq jaýynyń áıeli» bolyp júrgen qaıratty ana alǵan raıynan qaıtpaı, bıdaıdy ózi urlaǵanyn aıtady. Jarty qap bıdaı úshin bes jylǵa sottalyp, zaldan shyǵyp bara jatqanda qatty daýystap jylaǵan eken. Sol kezde jınalǵan jurttyń bári shydap tura almaı oǵan qosylyp jylaıdy. Áıelderdiń biri sary maıy men qurtyn, ekinshisi kıimin berip, amandyqpen kórisýge jazsyn dep qoshtasqan desedi. Al ájeme jastary eseıip qalsa da, balalarynan tirideı aıyrylý bárinen aýyr tıgen. Bul 1942 jyldyń yzǵarly 9 jeltoqsany edi», deıdi Qaıyrbek Kemeńger.
Gúlsim Jámıqyzy GÝLAG júıesine qarasty lagerlerdiń biri – Sverdlov oblysyndaǵy «Volchanstroıda» jazasyn ótegen. Sibir ormany arasynda aǵash kesip, kúni-túni eńbek etedi. Urpaqtarynyń qolynda onyń úlken qyzy Zaıra Qoshkeqyzynyń anasy tutqyndalǵan kúni óz qolymen jazǵan «Anaǵa arnaý» atty óleńi saqtalǵan. Ákesinen bes jyldan beri habar-osharsyz qalyp, onyń ústine anasynan aıyrylyp, taǵdyr taýqymetin tartqan qyz ishindegi saǵynyshy men qaıǵysyn aq qaǵaz betine túsirgen:
«Qulyptaýly qamaýda,
Jatyrsyń ba jabyǵyp.
Qaıǵymenen ótken soń,
О́mirińe qamyǵyp.
Keleshek, shirkin, belgisiz.
Buldyraısyń saǵymdaı.
Aq kóńiliń esh kirsiz,
Boldy ma ýly jalyndaı?
Keń jaılaýda ishken sý,
Qazy, qarta ol bolar.
Tas qamaýda ótken kún,
Qara túnge teń bolar».
«Zaıra apamyzdyń óleńderin jazyp otyrǵan eski dápteri qazir bizdiń qolymyzda. Anasy tutqyndalǵannan keıin týra bir jyl ótkende, 1943 jyldyń 9 jeltoqsan kúni «Bir jyl boldy» degen taqyryppen ekinshi óleń jazypty. 1944 jyly 9 jeltoqsanda «Eki jyl boldy» dep anasyna arnaǵan óleńin taǵy jazady. Oqyp otyrsań, jas qyzdyń anasy men ákesine degen saǵynyshy, qasiretti jyldardyń kórinisi kóz aldyńa keledi», deıdi Qaıyrbek Kemeńger.
Birde balalary Sibirdegi eńbek lagerinde júrgen analaryna aýyldyń qurt-maıyn salyp, sálemdeme jiberedi. Syrtynda balalarynyń aty jazylǵan sálemdemeni qolyna alǵan Gúlsim ana ony ashqansha qatty tolqıdy. Biraq ashady da abdyrap otyryp qalady. Ishi tolǵan túkke turǵysyz qum men saban ekenin kórgende sálemdemeniń jol-jónekeı tonalǵanyn túsinip, otyrǵan jerinde eńirep jylaıdy.
«Ájemiz óte qaıratty kisi bolatyn. Biz onyń sol lagerden qalaı tiri qaıtqanyna tańǵalamyz. Biraq ol barlyq qıyndyqty kótere bildi. Bizdiń otbasymyzda aıtylatyn mynadaı áńgime bar. Qoshke atamyz 1937 jyly ustalyp, túrmede jatqanda ájemizge: «Sen áli jassyń. Eger men olaı-bulaı bolyp ketsem, ózińniń teńińdi tap. Balalar óz kúnderin kóredi. Men seni qıdym. Bireýdiń eteginen ustaımyn deseń, qarsy emespin, rızashylyǵymdy berdim», degen eken. Biraq ájemiz qansha qýǵyn-súrgin kórse de, Sibirde aıdaýda bolsa da, Qoshke atamyzǵa degen adaldyǵyn ómir boıyna saqtap ótti. Odan keıin ekinshi ret turmysqa shyqqan joq. 1946 jyly lagerden qaıtyp kelgen soń, balalarymen qaıta qaýyshyp, ósirip-jetildirip, nemere, shóbere súıdi. Ájemiz 1988 jyly 84 jasynda ómirden ozdy», deıdi Q.Kemeńger.
Gúlsim Jámıqyzynyń kúıeýine degen adaldyǵy men mahabbatynyń taǵy bir belgisin myna jaıttan kóremiz. Qoshke Kemeńgeruly 1958 jyly aqtalǵannan keıin ol Almatyǵa baryp, M.Áýezov, Q.Sátbaev, Á.Marǵulan, F.Káripjanov, Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń qyzmetkerlerimen jolyǵyp, 1965 jyly joldasynyń kórkem shyǵarmalary toptastyrylǵan «Altyn saqına» atty shaǵyn kitapshasyn jaryqqa shyǵarady. Alaıda kitapsha shyǵa salysymen tárkilenip, satylymnan alynǵan. Onyń sebebi – Qoshke Kemeńgeruly azamattyq turǵydan aqtalǵanymen, Alash qozǵalysyna qatysty bolǵan soń, murasy shyǵarmashylyq turǵydan áli aqtalmaǵan edi.
«Gúlsim ájemiz 1988 jyly ómirden ozdy. Sol jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde ádebıet zertteýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Rázııa Rústembekovanyń «Qalamger Kemeńgerov» degen maqalasy jaryq kórdi. Maqala gazette basylmaı alty aı jatty. Onyń avtory Gúlsim ájemizdiń syrqat ekenin aıtty. Kózi tirisinde ol kisi maqalanyń shyqqanyn, jubaıynyń tolyq aqtalǵanyn kórip ketsin dep ótinish qyldy. Alaıda taǵdyr oǵan jazbady. Qoshke Kemeńgeruly murasyn zertteýge jol ashqan bul maqala qolymyzǵa tıgende biz aýylda Gúlsim ájemizdiń qyrqyn berip jattyq. Osylaısha ájemiz joldasynyń tolyq aqtalǵanyn kóre almaı ketti», deıdi shóberesi.
Aıta ketsek, bıyl Qoshke Kemeńgerulynyń týǵanyna 130 jyl tolady. Osyǵan oraı sáýir aıynda «ALJIR» mýzeıinde respýblıkalyq konferensııa ótti. 26 mamyrda Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıvinde dóńgelek ústel, Qaraǵandy oblysynyń Buqar jyraý aýdanyndaǵy Sofıevka aýylynda qaıratkerdiń urpaqtarymen kezdesý uıymdastyryldy. Astana qalasyndaǵy Q.Kemeńgeruly atyndaǵy №49 mektep-gımnazııa da mereıtoıdan tys qalǵan joq.
«Men 30-40 jyldarda qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq zııalylarynyń ózderi ǵana emes, olardyń aıaýly jarlarynyń da taǵdyry keıingi urpaqqa ónege ekenin únemi aıtyp júremin. Olar jubaılarynyń basyna túsken qıynshylyqqa da, talaı taǵdyrdy tálkek qylǵan taýqymetke de shydap, temirdeı tózimdilik tanytyp, shańyraqtaryn saqtap qaldy. Qazir, ókinishke qaraı, kishigirim kıkiljińge bola urys-keris shyǵaryp, ajyrasyp, otbasyn oıran qylyp jatatyndar az emes. Osyndaıda azaly jyldarda adaldyǵy men adamgershiliginen aınymaǵan analarymyzdyń qaısarlyǵy men ar-ojdanyn búgingi urpaqqa úlgi etkiń keledi. Olar áli de kóbirek nasıhattalýy kerek. Jastarymyzǵa sol analardyń bastan keshken taǵdyryn emes, ómirlik taǵylymyn bersin», deıdi Qaıyrbek Kemeńger.
«ALJIR» memorıaldy mýzeı kesheninde Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni qarsańynda ashylǵan kórmeden Gúlsim Jámıqyzynyń qolynyń taby qalǵan jeke zattaryn arnaıy baryp kórip qaıttyq. Jamalyn jyldardyń ájimi basqan ydystary, qara shálisi, qol sómkesi, dorbashasy men aınasy tereń tarıhty boıyna búkkeni baıqalady. Túrtip qalsań, til bitip saıraı jónelerdeı. Azapty jyldardyń aýyrpashylyǵyn tartsa da, ardaqty azamatyna, otbasyna degen adaldyǵy men ar-abyroıyn saqtaǵan qazaq qyzynyń jaraly taǵdyry kóz aldymyzdan kınolentadaı bolyp kólbeńdep ótip jatty...
