Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Ár teńge esepke alynady
Alaıda qoıylǵan ár shekteý jurtty jańa qarjy kózin izdeýge ıtermeleıdi. Bir múmkindik shektelse, onyń ornyn basatyn basqa jol tabylady. Sarapshylar munyń sebebin tek qarjy tapshylyǵymen baılanystyrmaıdy. Olardyń aıtýynsha, qaryz máselesiniń túp-tórkini tutyný daǵdysy men adam psıhologııasyna da qatysty. О́ıtkeni nesıe alý kóbine esep-qısaptan buryn búgingi qajettilik pen erteńgi jaýapkershiliktiń arasyndaǵy tańdaýdan bastalady.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń birinshi orynbasary Azamat Ámrınniń málimetinshe, bıylǵy qańtarda halyqtyń barlyq qarjy uıymdary aldyndaǵy jıyntyq bereshegi 27,5 trln teńgege jetken. Bul kórsetkishke jeke kásipkerlerdiń nesıesi kirmeıdi.
Sondaı-aq esepten shyǵarylǵan bereshekter de eskerilmegen. Eń nazar aýdararlyq jaıt – qaryz alýshylardyń sany men rásimdelgen nesıeler kólemi. Jyl basyndaǵy derekke sáıkes elde 8,95 mln qaryz alýshynyń moınynda 39,4 mln nesıe bolǵan. Demek, orta eseppen árbir qaryz alýshyda 4,4 nesıeden bar.
Qaryz kóleminiń ulǵaıýy men bir adamnyń moınynda birneshe nesıeniń qatar júrýi qarjy retteýshilerin jańa sheshimder qabyldaýǵa ıtermelep otyr. Solardyń biri – 2027 jyldan bastap engizilýi múmkin qaryzdyń tabysqa shaqqandaǵy shekti koeffısıenti. Ulttyq bank usynyp otyrǵan jańa tetik azamattyń nesıe alý múmkindigin aı saıynǵy tólemine qarap emes, jalpy bereshegine qarap baǵalaýdy kózdeıdi. Iаǵnı adamnyń barlyq bank pen mıkroqarjy uıymdaryndaǵy qaryzy onyń jyldyq tabysymen salys-tyrylady.
«Qazaq Expert Club» sarapshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Áıgerim Ilııasovanyń aıtýynsha, jańa júıe qoldanysqa engen jaǵdaıda azamattyń barlyq nesıesi men mıkrokredıtiniń jıyntyq somasy jyldyq tabysynan 8 ese artyq bolmaýǵa tıis. Qazir qaryzdyq júkteme koeffısıenti (QJK) 0,5 deńgeıinde qoldanylady. Bul barlyq nesıe boıynsha aı saıynǵy tólemder qaryz alýshynyń aı saıynǵy tabysynyń 50%-ynan aspaýy kerek degendi bildiredi. Al jańa QTK aı saıynǵy tólem kólemin emes, barlyq bank pen mıkroqarjy uıymyndaǵy qaryzdardyń jalpy somasyn baǵalaıdy. Bas bank ıpotekaǵa, avtonesıege jáne tutynýshylyq qaryzdarǵa ortaq shek belgileýdi qarastyryp jatyr. Alaıda A.Ilııasova mundaı tásildiń kemshiligi bolýy múmkin ekenin aıtady.
«Meniń oıymsha, saralanǵan shekter engizý qısyndyraq bolar edi. Ipoteka tutynýshylyq nesıeden aıtarlyqtaı erekshelenedi: ol uzaq merzimge, keıde 25 jylǵa deıin rásimdeledi jáne jyljymaıtyn múlik kepilimen qamtamasyz etiledi. Sondyqtan ıpotekalyq qaryzdar úshin ruqsat etiletin QTK deńgeıi kepilsiz tutynýshylyq nesıelerge qaraǵanda joǵary bolýy múmkin. Eger shartty túrde aı saıynǵy jalaqyny 400 myń teńgeden sál joǵary dep alsaq, jyldyq tabys shamamen 5 mln teńgeni quraıdy. QTK jyldyq tabystyń segiz esesine teń bolǵan jaǵdaıda, ruqsat etiletin eń joǵary qaryz somasy 40 mln teńge bolady. Tutynýshylyq nesıeleý úshin bul jetkilikti joǵary lımıt bolǵanymen, qazirgi turǵyn úı baǵalaryn eskersek, ıpoteka úshin eleýli shekteýge aınalýy múmkin. Eń aldymen, jańa erejeler birneshe qoldanystaǵy nesıesi bar jáne jańa qaryz alýdy jos-parlap otyrǵan azamattarǵa áser etedi. Ásirese tabysynyń bir bóligi resmı túrde rastalmaıtyn adamdar úshin ózgerister sezimtal bolýy múmkin», deıdi sarapshy.
О́zgerister munymen bitpeıdi. Bıylǵy 1 shildeden bastap nesıe men bólip tóleýdi resimdeý tártibine jańa talaptar engiziledi. Endi bank-ter azamattardyń tólem qabiletin baǵalaý kezinde tek memlekettik aqparattyq júıelerde tirkelgen resmı tabysqa súıenedi. Baǵalaý barysynda jalaqy týraly resmı málimetter, zeınetaqy jarnalary, Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesine aýdarymdar, zańdy túrde tirkelgen kásipkerlik tabys pen memlekettik bazalarda kórinetin ózge de kiris kózderi esepke alynady. Al qolma-qol alynatyn jalaqy, jeke tulǵalar arasyndaǵy aýdarymdar nemese resmı tirkelmegen tabys tólem qabiletin anyqtaıtyn kórsetkish retinde qarastyrylmaıdy. Jańa talaptar beıresmı jumyspen aınalysatyn azamattarǵa, kirisin salyq organdaryna kórsetpeıtin kásipkerlerge ári tabysyn negizinen jeke aýdarymdar arqyly alyp júrgen adamdarǵa áser etýi múmkin. Eger keıingi aılardaǵy turaqty resmı tabys týraly málimet bolmasa, júıe mundaı azamattardy tólem qabileti rastalmaǵan sanatqa jatqyzady. О́zgerister bólip tóleý qyzmetterine de qatysty. Buǵan deıin bank kartasyndaǵy aınalym men jeke tulǵalar arasyndaǵy aýdarymdar eskerilse, endi mundaı túsimder resmı tabys retinde tanylmaıdy. Sonyń saldarynan turmystyq tehnıka, smartfon nemese ózge taýarlardy bólip tóleýdi rásimdeý qıyndaýy yqtımal.
Lombardqa suranys artyp tur
Halyqty qaryz qaqpanynan qutqarý úshin qandaı tyıym salynsa da, ahýal ońalmaı tur. Keıingi ýaqytta lombardtar naryǵyndaǵy ózgerister osy úrdisti aıqyn kórsetip otyr. Bir kezderi lombardtar qarjy naryǵynyń shetinde qalǵan qyzmet túri sanaldy. Kópshilik ony tek shuǵyl aqsha qajet bolǵanda júginetin oryn retinde qabyldaıtyn. Qazir bári ózgerdi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń málimetine sáıkes keıingi 15 aıda lombardtardyń aktıvteri 400 mlrd teńgeden 700 mlrd teńgege deıin ulǵaıǵan. Sonyń nátıjesinde mıkroqarjylyq qyzmet kórsetetin uıymdar júıesindegi úlesi 13,1 paıyzdan 18,6 paıyzǵa deıin ósti.
Qarjyger Rasýl Rysmambetov muny qarjy naryǵyndaǵy tabıǵı beıimdelý úderisi dep baǵalaıdy.
«Menińshe, lombardtardyń ósimi keıingi jyldary engizilgen retteýshi ózgeristerdiń saldary deýge bolady. Sondyqtan dál lombardtardyń naryqtaǵy úlesin jyldam ulǵaıta bastaýy tańǵalarlyq jaǵdaı emes. Eger adamǵa bank arqyly qarajat alý qıyndaı tússe nemese mıkroqarjy uıymdarynyń keı ónimderi burynǵydaı qoljetimdi bolmasa, suranys tabıǵı túrde kepilge múlik qoıý arqyly nesıe alýǵa bolatyn qarapaıym ári túsinikti baǵyttarǵa aýysady. Budan bólek, halyqtyń naqty tabysyna qatysty jaǵdaı da ońaı emes. Resmı túrde jalaqy ósip jatyr. Alaıda ınflıasııa satyp alý qabiletine qysym jasaýdy jalǵastyryp otyr. Qazir makroekonomıkalyq saıasattyń basty mindetteriniń biri – ınflıasııany tómendetý. Osyndaı jaǵdaıda kóptegen otbasy úshin lombardtar qysqa merzimde qarjy tapshylyǵyn sheshýdiń quralyna aınalyp otyr. Ásirese aqsha shuǵyl qajet bolǵan kezde oǵan suranys artady. Aldaǵy jyldary lombardtardyń naryqtaǵy úlesi odan ári ósýi múmkin dep oılaımyn. Ásirese bankter men mıkroqarjy uıymdaryna qoıylatyn talaptar qatań kúıinde saqtalsa, al halyq jyldam ári qoljetimdi qarjylandyrý kózderin izdeýdi jalǵastyrsa, bul úrdis kúsheıe túsýi de kádik», deıdi qarjyger.
Qaltany emes, sanany ózgertý kerek
Demek, qaryz máselesin statıs-tıkamen ǵana túsindirý jetkiliksiz. Nelikten mıllıondaǵan adam nesıe rásimdeıdi? Nege azamattar bolashaqtaǵy tólem júktemesin bile tura qaryz alýǵa kelisedi? Bul suraqtarǵa jaýap qarjy salasynan góri adamnyń minez-qulqy men psıhologııasyna jaqynyraq. Esepshi Gúlnaz Serikqyzynyń aıtýynsha, qaryz máselesi eń aldymen adamnyń qarjylyq sheshim qabyldaý ereksheligine baılanys-ty. Máselen, amerıkalyq ekonomıster Rıchard Taler men Denıel Kanemannyń minez-qulyq ekonomıkasy salasyndaǵy eńbekteri adamdardyń bolashaqtaǵy táýekeldi júıeli túrde tómen baǵalaıtynyn dáleldedi. Al Garvard ýnıversıteti men Prınston ýnıversıteti ǵalymdarynyń zertteýlerinde qarjylyq qysym men kúızelis adamnyń uzaqmerzimdi oılaý qabiletin álsiretetini aıtylǵan.
«Ǵylymda «gıperbolalyq dıskonttaý» degen uǵym bar. Onyń máni – adam bolashaqtaǵy paıdany nemese shyǵyndy búgingi jaǵdaımen salystyrǵanda áldeqaıda tómen baǵalaıdy. Sondyqtan kópshilik nesıe rásimdegen kezde bes jyldan keıingi qarjylyq júktemeni emes, dál qazirgi sáttegi qajettiligin oılaıdy. Búgin telefon alý, jóndeý jasaý nemese demalysqa shyǵý qajettiligi erteńgi tólemnen mańyzdyraq bolyp kórinedi. Sondyqtan halyqtyń borysh júktemesin azaıtý tek nesıeleýdi shekteýmen sheshilmeıdi. Bul jerde qarjylyq saýattylyqpen qatar qarjylyq psıhologııaǵa da nazar aýdarý qajet. Azamat tabysynan buryn tutyný deńgeıin ósirse, kez kelgen retteý sharasynyń áseri shekteýli bolady. Qaryz máselesi bank pen qaryz alýshy arasyndaǵy qatynas qana emes, qoǵamdaǵy tutyný mádenıetiniń aınasy deýge bolady», deıdi maman.
