Teriniń qaterli ósindilerinen abaı bolyńyz

Búkil álem boıynsha mamyr aıynda melanomamen kúres kúni atap ótilip keledi. Osyǵan baılanysty Astana jáne Almaty qalalarynda teriniń qaterli aýrýyn emdeý jáne aldyn alý týraly ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar ótti.

Erte dıagnoz qoıý jáne emdeý ádisteriniń únemi jetildirilip otyrylýyna jáne emdelýshilerdiń aman qalý múmkindikteriniń artýyna qaramastan, dúnıejúzinde bul aýrýdan jyl saıyn shamamen 55 000 adam kóz jumatyn kórinedi. Bul dertke shaldyqqandar deńgeıi boıynsha Avstralııa men Jańa Zelandııa kósh bastap keledi. Melanoma dertine shaldyǵý dúnıejúzinde tez taralýda. Melanoma teri isiginiń barlyq túriniń nebári 4 – 10%-yn quraǵanymen, onyń ólim-jitim dárejesi joǵary bolyp tabylady.

Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń arasynda melanoma dertine shaldyǵý boıynsha birinshi orynda tur. 2013 jylǵy derekter boıynsha, Qazaqstanda melanoma dertiniń aıtarlyqtaı joǵary kórsetkishteri Almatyda, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Pavlodar oblys­tarynda tirkelgen. Jyl saıyn Qazaqstanda melanomadan 150 adam kóz jumady eken.

2012 jyly 286 emdelýshige melanoma dıag­nozy qoıylǵan, 2013 jyly dertke shal­dyqqandar sany 326-ǵa deıin artqan, 2014 jyly emdelýshiler sany 340 adamdy quraǵan.

– Aýrýdy erte dıagnostıkalaýdyń jáne emdeýdiń túrli ádisteri jyl sanap artyp, jetildirilip kele jatqandyqtan, naýqas­tardy emdeý múmkindigi artyp otyrsa da, turǵyndardy aqparattandyrý jáne saqtandyrý deńgeıi tómen bolyp tur, – dep kórsetti Astana qalasy Onkologııa ortalyǵynyń dırektory Muhtar Tóleýtaev.

– Teride paıda bolatyn qaterli ósindi­lermen kúresý tek qana medısına qarasty­ratyn másele emes, ol – aýqymdy yqpaldy talap etetin túıtkil. Sondyqtan da, memlekettik ınstıtýt, kásibı táýelsiz assosıasııalar jáne bıznes sııaqty úsh jaqtyń birlesip kúsh jumyldyrýy – arnaıy mamandar daıyndap, turǵyndar arasynda onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alý týraly aqparat taratýda taptyrmaıtyn sheshim bolmaq.

Respýblıkada onkologııalyq aýrýlarmen kúreske úlken kóńil bólingen, qaterli isik­terdi erte kezeńderinde anyqtaýǵa múmkindik beretin birqatar skrınıngterdi qosqanda, arnaýly baǵdarlamalar jumys isteıdi. Qazaqstanda jáne búkil dúnıejúzinde teri melanomasyn anyqtaý boıynsha arnaýly skrınıngtik baǵdarlamalar joq. Erte dıagnoz qoıýdyń eń tıimdi ádisi teri qabattaryn únemi tekserýden ótkizý bolyp qalady.

Sondaı-aq, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń bas dermato­venerologi, «Qazaqstan dermatovenero­log­tary men dermatokosmetologtary assosııa­sııasynyń» prezıdenti Gúlnar Batpenova:

– Onkologqa ýaqtyly qaralyp, aýrýdy muqııat emdegen jaǵdaıda teride paıda bolatyn qaterli ósindilerge shaldyqqan naýqas­tardyń 95%-yn tolyqtaı emdeýge bolady. Osy jaıttardy eskere otyryp, eń mańyz­dysy – aýrýdy erte ańǵaryp, teridegi qater­siz aýrý­lardyń aldyn alyp, qaterli ósindilerge jol bermeý ekenin túsingen abzal, – deıdi.

Melanomanyń damýyn qozdyratyn basty faktor – ýltrakúlgin sáýlelerdiń uzaq áseri. Aıtpaqshy, kún sáýlesiniń ómir boıǵy áseri jınalyp, qosyla beretinin umytpaǵan da jón. Sonymen qatar, melanomanyń damýynda pıgmenttik daq jaraqattarynyń áseri úlken, atap aıtqanda, bul jerde áńgime kıimniń, aıaq kıimniń qajaýy, kesip alǵan jaralar týraly bolyp otyr.

Eger táýekel toptary týraly aıtatyn bolsaq, olarǵa terisi kúnge tez kúıetin aqquba terili, sekpili jáne meńderi bar adamdar jatady. Kóbinese kún sáýlesiniń áseri, ásirese, demalys ýaqyttarynda, melanoma dertine shaldyǵý táýekelin arttyrady. Sonymen qatar, joǵary qater faktorlaryna balalyq jáne jasóspirim shaqtaǵy kúnge kúıý jáne jaqyn týystardyń arasynda melanoma dertine shaldyǵý jaǵdaılary jatady.

Bul qaýipti dert tóńireginde sóz alǵan Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý joǵary mektebiniń onkologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń onkologııa kafedrasynyń dosenti Nurlan Baltabekov:

– Melanomany neǵurlym erte ańǵarsa, solǵurlym ony emdeý jeńilge tıedi. Qazirgi tańda búkil álem boıynsha targetti preparattan barynsha kómek ala alatyn naýqastardy aıqyndaıtyn mamandandyrylǵan medısınany damytý qarqyndy túrde qolǵa alynyp otyr, – dep atap ótti. – Aýrýdyń damý satysyna qaraı ony emdeýdiń túrli tásilderi paıdalanylady. Olardyń qataryna hırýrgııa, sáýle terapııasy, hımıoterapııa, ımmýnoterapııany jatqyzýǵa bolady. Búkil álem boıynsha eń tıimdi emdeý tásili bolyp sanalatyn targetti terapııa búgingi tańda Qazaqstanǵa da engizile bastady.

Teriniń qaterli óskinderine qarsy kúres máseleleriniń sheshimi tek qana medısınalyq mindet bolyp sanalmaıdy, ol keń aýqymdy turǵydan qaraýdy qajet etedi. Sol sebepti, úsh taraptyń – memlekettik ınstıtýttardyń, táýelsiz kásibı qaýymdastyqtar men bıznestiń kúshterin biriktirý Astana jáne Almaty qalalarynda Melanomaǵa qarsy kúres kúnderinde oqytý semınarlaryn ótkizýde asa mańyzdy bolyp tabylady.

– Bizdiń kompanııamyz eldiń densaýlyq saqtaý júıesimen seriktestikte jáne táýelsiz kásibı qaýymdastyqtarmen birlese otyryp, turǵyndardyń, kosmetolog jáne dermatolog dárigerlerdiń arasynda melanomaǵa qarsy kúreske arnalǵan oqý-aǵartý jumystaryn júrgizýdi óziniń áleýmettik boryshy dep sanaıdy, – dep atap ótti «Rosh Qazaqstan» bas dırektory Georgıı Ramıshvılı. – Mamandardy zamanaýı dıagnostıka ádisterine oqytý – adam ómirin uzartý jáne adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý boıynsha mindetterdi oryndaý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Melanoma qas-qaǵymda damýymen erekshelenedi, sondyqtan, durys ári zamanaýı dıagnostıka adamdardyń ómirin qutqarýda sheshýshi ról atqarady.

Qoǵamnyń keń aýqymyn aýrý týraly, onyń aldyn alý, qorǵanys sharalary týra­ly habardar bolýyn arttyrý úshin konfe­rensııaǵa qatysýshylar Qazaqstanda Mela­nomaǵa qarsy kúres kúnin jáne turǵyn­dar­dyń arasynda aýrýdyń júıeli dıagnostı­ka­syna baǵyttalǵan aksııalardy jyl saıyn ótkizý qajettigin quptaý úshin qarar qabyl­­dady. Osy sharalar aıasynda, sonymen qatar, dári­­gerlerdi daıarlaýdy jáne olardyń osy aýrý­dy anyq­taýyna jáne emdeýine baǵyt­­talǵan bilik­tilikterin jetildirýdi jalǵastyrý qajet.

Melanomany qalaı anyqtaýǵa bolady? Alǵash ret melanomany 1806 jyly stetoskopty oılap shyǵarǵan belgili fransýz ǵalymy Laennek jeke aýrý retinde bólip qarastyrǵan. Laennek qara isik dep ataǵan aýrý­dyń birneshe jaǵdaıyn sıpattaǵan jáne «les melanoses» termınin (grek tilinen melas, «qara» degendi bildiredi) engizgen. Búgingi kúni melanoma – kóbinese teride, sıregirek kózdiń tor qabyǵynda, shyryshty qabatynda taralatyn qaterli isik. Qatersiz melanomalar bolmaıdy, olardyń barlyǵy qaterli. Bul – kez kelgen jas­ta paıda bolatyn aýrý. Degenmen, ol aǵa býyn ókilderinde, 40-50 jas aralyǵynda jıirek kezdesedi. Melanoma «onkologııa sulýy» degen qasiretti ataýǵa da ıe. Ádemi kelgen qara meń aqquba teride áshekeı sııaqty kórinedi. Shyn mánisinde, meń qoıý bolǵan saıyn, onyń melanoma qaýiptiligi solǵurlym joǵary. Teriniń betine shyǵatyn asa qara pıgmenttik daqtardan saqtaný qajet. Sonymen qatar, eger meńniń nemese pıgmenttik daqtardyń sany artsa, ne bolmasa pishinin ózgertip, úlkeıse, saq bolǵan jón. Melanomanyń qaterliligi onyń tez kúsheıip, boljanbaıtyndyǵynda.

Melanomanyń aldyn alý sharalary qan­daı? Melanoma órshýiniń aldyn alý boıynsha medıkter kelesi keńester beredi: saǵat 11-den 15-ke deıingi aralyqta týra kún sáýlesiniń túsýinen saqtanyńyz, terini toly­ǵymen jaýyp turatyn jeńil kıim kıi­ńiz, jıegi jalpaq nemese kúnqaǵary bar bas kıim kıińiz, keń aýqymda áser etetin jáne koeffısıenti SPF > 15 bolatyn kúnnen qorǵaıtyn kremder paı­dalanyńyz, solıarııge barmańyz, oqtyn-oqtyn teri qabatyn óz betińizben tekserip qarap qoıyńyz, kúmán týdyratyn jaǵdaılar baıqasańyz, dárigerge kóringen jón. Teri mela­nomasy dıagnozyn tek qana dáriger qoıa alady.

Raýshan TÁÝIRHANQYZY, jýrnalıst.

ASTANA.