Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz

BAǴDARShAMǴA AINALÝǴA LAIYQ BAǴDARLAMA

Ultyn oılamaǵan adamnyń qamyn ulty da oılamas bolar. Rasýl GAMZATOV. Kúrmeýi qatty kúrdeli ómirde kún­delikti tirliktiń kúıbeńin ysyryp tastap, túndi qýǵan kúndeı bolyp jarq ete qalatyn jaqsy ja­ńalyqtar bolady. Jeke adamdy ǵana emes, búkil qoǵamdy eleń et­kizgen el ómirindegi eleýli oqıǵanyń biri – (bire­geı desek te artyq emes), til baǵ­darlamasynyń jańa jobasy. Bul joba aldymen Úkimette, Pre­mer-Mı­nıstr Kárim Másimovtiń tóraǵa­ly­ǵymen talqylanyp, Má­de­nıet mınıstri Muhtar Qul-Muha­mmed­tiń baıypty baıandamasy jaıly baısaldy pikir alysylǵan sátten bastap-aq memlekettik til jaıly sa­lıqaly áńgime as úı men kósheni, bu­ǵan deıin bolǵan kósheli jıyndardy kókteı ótip, beınelep aıtsaq, zańǵar kókke samǵap shyqty. El ómirindegi eleýli oqıǵany eń aldymen el gazeti – “Egemen Qazaqstan” ózine tán jedeldilikpen ilip áketti. Ras, buǵan deıin de ártúrli baǵ­darlamalar bolǵan. Áıtse de, “bul án burynǵy ánnen ózgeshe” dep Shákárim qajy aıtqandaı, myna “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­le­kettik baǵdarlamasy” budan bu­rynǵy 2000-2010 jylǵy baǵdarlama­dan áldeqaıda aýqymdy, astarynda asa qundy, qunarly oılar jatqan, jańalyǵy mol, jaqsy baǵdarlama. Biz bul sózimiz arqyly 2000-2010 jyl­darǵy baǵdarlamanyń básin kemit­keli otyrǵanymyz joq. Ol baǵdar­la­ma arqyly da kóp is tyndyryldy, aıtpaǵym buryn qalys qalǵan jaı­lardyń jańa qujatta elenip, eske­rilgeni, eldiń kókeıindegi kóptegen kórikti oılardy tamyrshydaı tap basyp, tapjyltpaı tanytqany. Til jaıly jańa qujatty qýana qabyldaı otyryp, kókeıdegi kóp túıtkildi de aıta ketý paryz. Kúni búginge deıin keıbireýler, ásirese orys tildi óz qandastarymyz qazaq ti­linde sóıleýdi qor, ózge tilderde sóı­leýdi zor sanaıdy. Bul – ke­ńes­tik ke­ńistikten beri kele jatqan dert. On­daılardyń qazaq tili kedeı til dep mensinbeıtinin qaıtersiń. Bul baryp turǵan bilmestik. Radlov búı deıdi: “Men dúnıejúzinde úsh uly tildi bilemin. Bireýi – fransýz tili, bireýi – orys tili, bireýi – qa­zaq tili”. Muny bir deńiz. Qazaq tili­niń baılyǵyna ekinshi dálel: ǵa­lym­dar Shekspırdiń búkil shyǵarma­synda 15 myńǵa jetpeıtin sóz, al Áýezovtiń bir ǵana “Abaı jolynda” 16983 sóz qoldanǵanyn aıtady. Taǵy da dep dálel, mysal keltire berýge maqala kólemi kótermeıdi. Osydan keıin de qazaq tilin kedeı dep aıtatyn ke­rezýler az emes. Al, endi osynsha baı, áýezdi, ásem tildiń óz elimizde bosaǵadan sy­ǵalap, áli kúnge deıin tórge oza al­maı júrýine qalaı tózýge bolady?! Keıbireýlerdiń qazaq tiliniń úlken janashyry, aıbarly aqyn Muhtar Shahanovtyń til úshin kúresin san saqqa júgirtýi jón emes. Til úshin shyr-pyr bolyp júrgen aıtýly tul­ǵa “qaýip etkennen” (Móńke aqyn sózi) aıtatyny anyq. Oǵan negiz de joq emes. Tarıh sabaǵynan ta­ǵy­lym: budan 150 jyl buryn álemde 15 myń til bolsa, búginde so­dan qal­ǵany 8 myń. HHI ǵasyrdyń aıaǵynda 800 til ǵana qalyp, sonyń bar bol­ǵany júzi memlekettik til bo­lady degen boljam bar. “Tilderdi qoldaný men damy­tý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn” qoldaı otyryp, onyń kemshin tustaryn tolt­yrýǵa septigi tıer usynysta­ry­myzdy da ortaǵa salalyq. Olar mynalar: 1. Ata Zańnyń 23 jáne 33-ba­bynda memlekettik qyzmetke tura­tyn azamattardyń memlekettik tilde meńgerýine qatysty zańdy turǵyda talaptar qoıý jańa baǵdarlamada joq. Al bul talaptar aýadaı qajet. 2. Orys tili osy kúıinde qalady deý de qate. Oralmandardyń 90 paıyzy orys tilin meńgerýin kózdeý de tapqyrlyq emes. Biz bul arqyly qazaq tiliniń órisin taryltyp otyr­myz. О́zińiz oılap qarańyzshy, Qa­zaq­standa orys tilin bilmeıtin qan­dastarymyz qanshama?! Bir shekten ekinshi shekke shyqpaıyq, orys tilin shettetýge saıatyn ásire ultshyl­dyq ta jón emes. Ol az ǵana top. Orys tilin qyspaqqa alyp otyrǵan memleket te, qoǵam da, jeke tulǵa da joq. BUU-daǵy alty tildiń biri bo­lyp otyrǵan bul tilge tóngen qaýip-qaterde joq. Orys, t.b. tilder Qa­zaqstanda damymaǵannyń ózinde óz elinde, óz jerinde damyp óse beredi. Al, qazaq tiliniń Qazaqstannan bó­ten eli, otany joq. Muny da eskerý kerek-aq. 3. Gollandyq dáriger Van Tıýlp: “Basqalarǵa jaryq túsire turyp ózim janyp ketemin” depti. Sol aıt­qandaı, ózge tilderdiń qamyn jeımiz dep júrip, óz tilimizge báseke­les­terdi kóbeıtip, óz tilimizdi ógeısite bermeıik. “Men qazaqtyń ǵana emes, elimizdegi barlyq halyqtardyń Prezıdentimin” deıtin oı kókeıinde turatyn Elbasy saıasattyń sara jolynan aınymaý úshin dıplomat ta bolatyn bolar, al ózgemizge ne joryq? Nege ózgeniń kóńilińe qarap, ózimizdi-ózimiz ógeısite beremiz? Elimizde turatyn ózge etnostardyń jer­gilikti ultqa ókpesi bolýy múm­kin emes. Dúnıe júzinde qazaqtaı keńpeıil, kónbis, kóńtórli halyq joq. Ony ózimiz ǵana emes, ózgeler de aı­typ júr. Endeshe, ana tilimizdi ózi­niń áldeqaıda múmkindigi mol orys, aǵylshyn syndy ózge tilder­men jarystyryp, onyń órisin ta­ryltpaıyq. Osyǵan oraı jáne bir jaı oıǵa oralyp otyr. BUU-nyń bıigine shyqqan, órisi keń, múmkin­digi mol fransýz tiline Fransııa jasap otyrǵan qamqorlyqtan úlgi-ónege alsaq aıyp pa? Olar jyl saıyn belgili bir kúndi, bir emes, birneshe kúndi fransýz tiliniń órisin keńeıtýge baǵyttap, Fransııada ǵana emes, búkil dúnıe júzinde fransýz ti­line arnalǵan keń aýqymda shara­lar men sharýalardy júzege tynbaı asyryp keledi. Olar sondaı maz­mun­dy, mándi isterin Qazaqstanda da júrgizip júr. Osy tusta Túrkistan maıdany­nyń qolbasshysy Mıhaıl Frýnzeniń ótken ǵasyrda aıtqan, BAQ-ta ja­rııalanǵan sózin eske sala keteıin: “Saıası qyzmetkerler men koman­dırlerdiń bári ózderi qyzmet etip júrgen jerlerdegi ulttyń tilin úı­renýge mindetti”. Qyzyl ımperııa­nyń kórnekti tulǵasy, qyp-qyzyl kommýnıst HH ǵasyr basynda osy­laı degende búgingiler nege búgejektep, buqpantaılaı beredi?! Osyǵan baılanysty ortaǵa salar oıymyz: barlyq jınalys, jıyndar Aqordadan bastap, mınıstrlikter men ákimdikterde, t.b. resmı oryn­darda memlekettik tilde – qazaq tilinde ótýi kerek. Osyǵan jalǵasa aı­týǵa suranyp turǵan usynys: jo­ǵarǵy oryndarǵa beriletin usynys­tar da ana tilinde berilýi kerek. 4. Ana tilimizdiń janashyry ǵana emes, qamqorshysy Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń Prezıdent saılaýyna dodaǵa túser aldynda ana tilinen synaq tapsyrǵanyn umytpaıyq. Elbasy tapsyrǵan sol synaqty mınıstr, ákimder, t.b. laýazymdy qyzmetkerler de tapsyrýy qajet-aq! 5. Qazaq tiliniń órisin keńeıtýdiń taǵy bir joly ­– ana tilimizdegi jar­namalarǵa jasyl jol ashý. Qazaq tilinde jarııalanatyn jarnamalarǵa jeńildik jasaý, qajet bolsa tegin ja­rııalaý. 6. Memlekettik til týraly zańdy qaıta qarap, tolyqtyrýlar men túzetýler engizý kerek. 7. Jergilikti til komıtetteri óz aldyna jeke otaý bolyp, shtaty úl­keı­mese, “Qazaq tili” qoǵamyndaǵy jalǵyz adam suranshaq jarlynyń kúıin keship júre bermek. 8. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryndaǵy jaqsy iske qaıta ora­lyp, Mádenıet mınıstrliginiń qu­ramyndaǵy Til komıtetin jeke mı­nıstrlik ne mınıstrlik dárejesin­degi agenttik etip, qaıta jasaqtasa, tildik ortanyń aıasyn keńeıtýge onyń qosar úlesi asa mol bolar edi. 9. Qalam ushyna suranyp turǵan taǵy bir usynys: “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama­syn” talqylaý merzimi tym qysqa. Memlekettik til – ult birliginiń basty faktory deı otyryp, mundaı asyǵystyqqa jol berý jón emes, mundaı asa qajet qujat jylda usynylyp, jylda talqylana bermeıtinin eskersek bolmas pa? 10. Baǵdarlamany júzege asyrý merzimi – uzaq, óte uzaq. Memleket­tik tilge degen qajettilik týdyra al­saq, til úırený qıyn emes. Máselen, 2005 jylǵa deıin qazaq tilin ıgermegender memlekettik qyzmetke qabyldanbaıdy degendeı naqty ta­laptar bolsa, ózgeni qoıyp óz tilin mensinbeı júrgen óz qandastarymyz da qazaqsha sóıleı bastar edi. Til jaıly aıtylar oılar men usynystar ishimizge syımaı, kóki­rek­ti kernep tur. Áıtse de bir maqa­lada onyń qaısybirin aıtyp taýysar­syń. Qadir Myrzalıev aıt­qandaı: “Qaısy birin aıtaıyn, qaı­sy birin”. Sóz sońynda qandastary­ma qarata aıtarym: “Eger ana tilin bilmeseń, sen ol ulttyń balasy emessiń” degen Ǵumar Qarash sózin esimizden eki eli shyǵarmaıyq. Sábıt DOSANOV, azýshy, QR eńbek sińirgen qaıratkeri.

* * *

QAZAQTYŃ SANASY OIаNBAI, BÁRI BEKER

Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­le­kettik baǵdarlamasyn talqylaýǵa arnalǵan keńeste Mádenıet mı­nıstri Muhtar Qul-Muhammed óziniń jasaǵan baıandamasynda memleket­tik til salasynda qordalanǵan bir­neshe problemalardy atap kór­setip­ti. Osylardyń ishinde ózektisi eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine memlekettik tildiń baıaý engizilýi men til mádenıetiniń tómendigi. Qoǵamdyq ómirdegi tildiń orny týraly kúrdeli másele aıta-aıta jaýyr bolǵan dú­nıe desek, qoǵamdaǵy til mádenıeti asa kóp kóterile bermeıtin dúnıe. Qa­zaqtyń sheshen tiliniń sıqyryn boıyna meńgergen qaıratkerler kósile sóılegende janyń kirippa shirkin!”, dep súısinip otyrasyń. Al qazaq tilinde shorqaq sóılegeni by­laı tursyn, bilgenniń jóni osy dep, ultymyzǵa ǵana tán á, i, ó, ń, q, ǵ, u, ú syndy dybystardy qalaı bol­sa solaı aıta berý daǵdyǵa aı­nalyp barady. Keıde tipti teleradıo jýrnalısteri de durys aıtpaı ja­ta­dy. Sondaı-aq, kópshilik, qoǵamdyq oryndarda habarlama jasaıtyn dıktorlar da ońyp turǵan joq. Vokzal, áýejaı, t.b. jerlerde de jaǵdaı tap osyndaı. Oǵan eskertý jasaıtyn ne basshy, ne memlekettik quzyrly organ joq. Kerek deseńiz, bul dybystar basqaǵa uqsamaıtyn bizdiń erekshelegimiz. Ulttyq, rýhanı qundylyǵymyz, al qundylyqty aıaq asty etsek, kim bolǵanymyz? Jasyryp-jabatyny joq, búgingi tańda tilin bilmeıtin qazaq­tar memlekettik qyzmette de, kásip­kerlik salasynda da jetip-artylady. Bıznestegi azamattar “Tiliń maǵan ne berdi? Men el ekonomıkasyna qar­jy kirgizip jatyrmyn”, – dep ker­gıdi. Al memlekettik, azamattyq qyz­mettegilerge ne joryq? Kópshi­ligi­niń úırenemin degen qulqy joq, úı­renýge umtylmaıdy da. Olaı deı­ti­nim, qaladaǵy orys tildi nemese aralas mektepterdi alyp qarasańyz, orys synyptaryndaǵy otyrǵan oqý­shylardyń seksen paıyzǵa jýyǵy ózimizdiń qarakózder. Eger tilge, ultqa jany ashysa, keleshekte qazaq tilin bilmeı qyzmet isteý múmkin emes­tigin sezinse, ata-analary bulaı istemegen bolar edi. Biz ózge ulttarǵa emes, ózimizdiń qazaqtarǵa talapty kúsheıtýimiz qajet. “Memlekettik baǵdarlamanyń basty strategııalyq maqsaty  – Qa­zaqstanda turatyn barlyq etnostar­dyń tilin saqtaı otyryp, ult bir­ligin nyǵaıtýdyń mańyzdy faktory retinde sanalatyn memlekettik tildi balabaqsha, mektep, joǵary oqý oryn­dary, memlekettik qyzmet jáne qoǵamdyq-saıası, áleýmettik kásip­kerlik salasynyń barlyǵynda ba­tyl qoldanysqa engizip, qazaqstan­dyqtyń ómirlik qajetine aınal­dyrý”, – delingen. Maqsat aıqyn, mindet túsinikti. Biraq osylardy iske asyrý qalaı bolar eken degen kúdik te joq emes. Kúdik týdyratyn máse­le “Til týraly” Zańnyń qabyldan­ǵa­nyna tabany kúrekteı jıyrma jyl boldy. Zańnyń oryndalý ba­rysy qandaı deńgeıde, qalaı júzege asy­rylýda? Qaǵaz júzinde bári keremet. Al oryndalýy qojyrap, syn kóter­meı qalady. Ne sebepti? Kim jaýapty, kimdi izdeımiz? О́mirlik suraq – kim kináli? Oıyma keńes zamanyndaǵy bir oqıǵa túsedi. 1990 jyly Semeı oblysy Taskesken aýdandyq partııa komıtetiniń kezekti plenýmy ótti. Plenýmda til týraly másele qa­ral­dy. Negizgi baıandama orys tilinde ja­saldy, jaryssózge shyqqan on úsh adamnyń bireýi ǵana (“Ovsevod” keńsharynyń partkomy) qazaq ti­linde sóıledi. Jınalysta  qurylǵan “Qazaq tili” qoǵamdary, olardyń at­qarǵan jumystary týraly  aıty­lyp, qaýly qabyldandy. Kórip, tyń­dap otyryp, mazaq qylǵan ke­leń­sizdikke shydamaı, sóz surap, búgingi kún tártibinde talqylanyp, qaýly qabyldanǵan máseleniń tek kózboıaýshylyq, esep úshin ekendigin aıttym. Toqsan paıyzdan astam qazaqtar turatyn aýdanda nege ana tilimizde baıandama jasamasqa, is qaǵazdaryn ne sebepti qazaq tilinde júrgizbeımiz, nege ózimizdi ózimiz aldaımyz dedim.  Ár adam ózinen bas­taý kerek degen oılardy ashyna jetkizdim. Qoldaǵandary qol soqty. Eń sumdyǵy, erteńinde tekserip, “ultshyldyq kózqaras” baryn anyq­taǵandar da boldy. Aıtaıyn dege­nim, sol kezeńdegiden óte qatty óz­gerip ketken eshteńe joq. Jınalys­ta ózge etnostyń birdi-ekili ókili otyrsa, bir-eki aýyz sózin qazaq tilinde bastap, “barlyǵyna túsinikti tilde sóıleıin”, – dep resmı tilge túsip, jorǵalap ketemiz. Osyndaıda narkom Temirbek Júrgenovtiń qylyshynan qan tamyp turǵan keńestik ımperııa zamanynda tilge degen qurmeti men súıispenshiligi jáne ony oryndaýdaǵy erligi eriksiz eske túsedi. Istegen isi men aıtqan sózine aıyzyń qanady. Birde T.Júrgenov májilis ótkizip jatady. Otyz shaqty adamnyń ekeýi ǵana ózge ulttan bolady. Bireýi áıgili mýzykant E.Brýsılovskıı, ekinshisi qaraǵandylyq B.Orlov. Álgi Orlov eshteńe túsinbedim, jınalysty orys tilinde júrgiz dese kerek. Sony aıtýy muń eken, T.Júrgenov: “Siz qaıda otyrsyz, Orlov joldas?”, “Siz Qazaqstanǵa keldińiz eken, eger de munda jumys istegińiz kelse, respýblıkanyń memlekettik tilin bilýge mindettisiz! ... Siz qazaq ánderin orys tilinde zerttemekshisiz be”, – dep qazaq tilin syılaýdyń úlgisin kórsetken. Bul týraly E.Brýsılovskıı óziniń “Dúıim dúldúlder” atty memýarlyq kitabynda jazady. Qazir de ár mekemege tilge jany ashıtyn, ultty júregimen túsinetin, osyndaı basshy qajet. “Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel”, – degen Abaı sózin “zaman túzeldi, qazaq balasy, sen de túzel”, – dep aıtsaq bolar edi. О́mirge optımıstik kózqaraspen qaraǵan durys. HH ǵasyrdyń ózinde 33-tiń ashtyǵy men qyrǵynyn, 37-niń repressııasyn, II dúnıejúzilik soǵysty bastan keshken, tyńdy ıgerý kezinde óz elinde “nasmenge” aınalǵan, 1986 jyldyń yzǵaryn basynan ótkizip, mıllıon halqy bar astanasynda bir ǵana qazaq mektebi qalǵan zamanda kúıremegen qazaq ultynyń tili endi joǵalmaq emes. Tek baǵdarlamanyń iske asýy baısaldy bolǵaı! Erbol IRGEBAI, lkeı Marǵulan atyndaǵy № 40 orta mekteptiń dırektory. ASTANA.