О́rleý jyldarynyń órisi keń

Elimiz jaqsy dástúrlermen ómir súrip keledi. Sonyń bastysy — Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy joldaýlary. Bıylǵy jyldyń basty qujatynda aldymyzǵa asa mańyzdy mindetter qoıyldy. Munda óńirlik damýdyń serpindiligin qamtamasyz etý aıryqsha syn bolmaq. Osy oraıda Astrahan aýdanynyń ákimi Rashıt Ákimovti áńgimege tartqan edik. – Ár jyldyń óz beleń-belesi bolady. Sol beles aldyna maqsat qoıǵandar úshin bıikteı berýge tıisti. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, bıylǵy jyldyń qandaı ereksheligin sezinesiz? – Barlyq deńgeıdegi ákimderdiń bı­yl­­ǵy esepti jınalystary Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýymen tuspa-tus keldi. “Jańa onjyldyq – jańa eko­nomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindik­te­ri” atalatyn mańyzdy qujat el ómirine eleýli oń ózgerister ákeletini sózsiz. At­qarýshy jáne jergilikti bılik organdary qazirdiń ózinde Joldaý alǵa tartqan mindetterdi júzege asyrýǵa qatysty túsi­nik sharalaryn belgilep, nasıhattyq top­tar qyzý jumys júrgizip jatyr. Al byl­tyrǵy jyldyń atqa­rylǵan sharýalary men alar sabaqtary bar­shańyzǵa belgili. Elbasynyń tóraǵa­lyǵymen ótken keńeste Úkimettiń atqar­ǵan jumystaryna syn­dar­ly baǵa berildi. “О́tken jyl bárimiz úshin úlken synaq jyly bolǵany anyq, dedi N.Nazarbaev. Daǵdarysty jeńý úshin biz asa zor da aýqymdy sharalar atqardyq. Úki­met bas­shy­lyǵy, mınıstrler men ákim­der birigip istegen nátıjeli jumys­tardyń arqa­synda biz daǵdarystan abyroımen óttik”. Bul kóterip sóılegendik emes. Rasy sol. Biraq, Joldaýda atap kórsetil­genin­deı, elimizdiń erteńi eńseli bola túsýi úshin eselengen jigermen eńbek etýimiz kerek. Aldaǵy on jylymyzdyń asqaq mindetteri naqtylaı aıqyndaldy. Jyl ereksheligi — osy aıqyndyly­ǵynda. – Durys aıtasyz, jolyń aıqyn bolsa, júrisiń de ónimdi. Degenmen, jańa min­detteme qabyldaý úshin qýatty qarym-qaı­ratyń bolýǵa tıisti. El aldyndaǵy esepti eske saldyńyz, ózimiz oǵan qatys­qan­dyqtan, qol jetkendi mise tutpaıtyn halqyńyzdyń jańa talaptary kóńil aýdartqan. – Birlesip atqarǵan jumys, ıaǵnı jer­lesterimizdiń yntymaq-birligi, qym­bat dástúrimiz sanalatyn dostyq jáne ózara túsinistik qatynastary aýdan ty­nysyn keńitti. Kezdesken qıyndyqtar damý qar­qy­nyn toqtata almady. Elba­synyń daǵ­darysty eńserýge arnalǵan tapsyrma­larynda “Jol kartasy” jo­basynyń ma­ńyzy aıryqsha. Ol ekono­mıkanyń naqty sektoryn qoldaýda áleýmettik serpilis­terge baǵdarlandy. Bul alǵa qoıylǵan kóptegen baǵdarla­ma­lardyń júzege asýyn qamtamasyz etti. Jetekshi sala – aýyl sharýashylyǵy óndirisinde aýyz toltyrar jetistikter bar. Máselen, 2009 jyly 345,9 myń gek­tarǵa dándi daqyldar egilse, onyń 208 gek­ta­ry qunar saqtaý tehnologııasymen óń­deldi. Gektar túsimdiligi 10,7 sent­ner­den aınalyp, 2008 jylmen salystyr­ǵanda 150 myń tonna astyqtyń artyq alynýy eginshilik mádenıetin jaqsartýǵa betburys jasalǵandyǵyn kórsetedi. Taýar óndirýshilerdi janar-jaǵarmaımen, óngishtigi joǵary tuqymmen, mıneraldy tyńaıtqyshtarmen jáne basqa mate­rıal­dyq qundylyqtarmen qamtamasyz etý úshin memleket tarapynan 279,8 mıllıon teńge qarjy bólindi. Sondaı-aq jyl ishinde “Bolashaq” aýyldyq nesıe se­riktestigi 218,4 mıllıon teńge qarjy bo­satýy dıqandar qaýymynyń áleýettiligin ańǵartady. Tehnıkalyq parkti jańartýǵa 1 mıllıard 813 mıllıon teńge ınvestı­sııa quıa bildik. Bul bıylǵy naýqannyń da oıdaǵydaı ótetinine negiz bolady. Jańaǵy siz aıtqan jyl ereksheligi ózindik sabaqtaryn alǵa tartty. Joǵary ónim alǵanymyzben, ony ótkizýdegi qıyndyqtar saldarynan jaqsy oılary­myz júzege aspaı otyr. Onyń ústine aýdan Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrýda óziniń geografııalyq qo­laıly múmkindigin tolyq paıdalanbaýda. Aýyldyq jerlerde ındýstrııalyq baǵyt­taǵy kásiporyndar sany az. Mal basy­nyń ósimi baıqalǵanymen, qaıta óńdeý salasy suranysty qamtamasyz ete almaý­da. Osyǵan baılanysty birneshe ózekti máseleni alǵa tarttyq. Astyq rynogyn­daǵy táýeldilikti joıý úshin dándi daqyldar qurylymyn ózgertý qatań suralmaq. Aýdannyń jer qoryn túgendeý jaıylymdyq jerdiń 18 paıyzy ǵana paıdalanylatyndyǵyn kórsetken. Jeti aýyl bul máselege tipti moıyn burmaıdy eken. Sondyqtan, bos jatqan jaıy­lymdyq jáne mal azyǵyndyq jer aýdannyń arnaıy qoryna qaıtarylyp, mal sharýashylyǵymen shyndap aınaly­satyn ujymdarǵa bólip berilmek. – Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrý Elbasy alǵa qoıǵan aby­roıly mindet. Munda keń sheńberli másele bar. О́zgelerge úlgi kórseter tus ta osy emes pe? – Jaýapty ónege tutar bir mysaldan bastaıyn. Aýdandyq máslıhattyń depý­taty Buǵybaı Izbasarov basqaratyn “Izbasarov-K” JShS byltyr 400 mıl­lıon teńgeniń ónimin shyǵaryp, 100 mıl­lıon teńge paıda tapty. Sharýashylyqta ótken jyly 130 mıllıon teńgeniń aýylsharýashylyq tehnıkasy satyp alynsa, bıyldyń ózinde tórt “Nıva” kom­baıny sapqa qosyldy. Munda jumys­shylarǵa “on úshinshi” eńbekaqy tólenip, ótinish bildirgenderge nesıe qara­jaty beriledi, mádenıet úıi men meshit sharýa­shylyq esebinen ustalyp, turǵyndarǵa basqa da jeńildikter jasalady. “Kolýton-04” JShS óz qarajatyna 134 bas qazaqtyń aq bas sıyryn satyp alyp, tabyndy 700 basqa jetkizdi. “Ka­my­shenko” seriktestiginde 1000 bas iri qara bordaqyǵa qoıyldy. “Ostrogors­kıı” JShS 4000 iri qaraǵa arnalǵan ın­ves­tısııalyq jobany iske asyrýǵa kiristi. Arnaıy komıssııa men qarjy ınstıtýt­tarynyń súzgisinen ótken jáne qaralyp jatqan basqa da jobalar bar­shy­lyq. Bul aýdanymyzda zaman tala­byna saı agrar­lyq-ındýstrııalyq aýyl sharýashylyǵy óndirisin qalyptastyrar­lyq qarym barlyǵyn baıqatady. О́nerkásip salasy da damý ústinde. Jyl ishinde 1 mıllıard 800 mıllıon teńgeniń ónimi óndirilýi sózimizdiń dáleli bolmaq. Bir ǵana “Kolýton-95” JShS-de 41 myń tonna un tartylsa, “Zarıa-1” JShS, kirpish jáne qıyrshyq tas zaýyt­tary tuty­nýshylarǵa 64,5 mıllıon teńgeniń ónimin  jóneltti. “Jol kartasy” baǵ­dar­lamasy turǵyndar tirshiligin qam­ta­ma­syz etýde buryn-sońdy bolmaǵan ıgilikterdi ornyqtyrdy. Elordany azyq-túlikpen qamtamasyz etýde, ónerkásip ónimderin usynýda, qyzmet kórsetýdi jandandyrýda shaǵyn jáne orta bıznes qurylymdary serpilip jumys isteýi tıis. Bul eń aldymen ózde­rine qajet, ıaǵnı eńbek belsendiligin arttyrý arqyly turmysymyz da túzele túsedi. Bizde 1623 kásipkerlik nysan tirkelgen. Munda aýdan turǵyndarynyń 21 paıyzy eńbektenedi. Byltyr salada 532 jańa jumys oryndary quryldy. Osyǵan sáıkes salyq túsimderi de sal­maq­ty bolyp, 124 mıllıon teńgeni qura­dy. Soǵan qaramastan, jol boıy servısi, qyzmet kórsetýdiń basqa da túrleri, sút qabyldaý pýnktteri men qasaphanalar, shaǵyn sehtar tym az. “Bıznestiń jol kar­tasy-2020” baǵdarlamasy sheńberinde ar­naıy qurylǵan komıssııa qaıtarymy mol, tartymdy usynystar men jobalar­dy qarjylandyrý máselesimen aınalysýda. – Joldaýda “Jol kartasy-2009” jos­pary boıynsha bastalǵan turǵyn úı-kommýnaldyq nysandaryn kezeń-kezeńimen nyǵaıtyp, qaıta jańǵyrtý tapsyrmasy qoıyldy. Aýdanda bul jobalar qalaı júzege asýda? – Elbasy N.Nazarbaev alda turǵan onjyldyqtyń asa mańyzdy mindeti aza­mat­tarymyzdyń turmys jaǵdaıyn jaq­sartý, ómir súrý qabiletin arttyryp, áleý­mettik turaqtylyqty qamtamasyz etý ekendigin atap kórsetti. Aýdanymyzda sý jáne jylýmen qamtamasyz etý, jol­dardy jóndeý, áleýmettik nysandardyń kidirissiz jumysy erekshe baqylaýda tur. Aýdandyq bıýdjettiń kiris bóligin oıdaǵydaı oryndaý nátıjesinde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqtaǵy kezek kúttirmes problemalardy sheshýge, aýdan­dyq mádenıet úıin jóndeýge, Astra­han aýylyna 3 shaqyrymdyq jaryq júıesin ornatýǵa, aýlalardy tártipke keltirýge, aýyz sýmen qamtý júıeleriniń jobalyq qujattaryn daıyndaýǵa 70 mıllıon teńge jumsaldy. “Jol kartasy” baǵdar­lamasy boıynsha aýdan ortalyǵyndaǵy qazandyqty kúrdeli jóndeýge 73,9 mıllıon teńge, “Kamenka-Qaınar” jolyn jóndeýge 14,6 mıllıon teńge jumsalyp, Novocherkassk sý qubyrynyń qurylysynda 120 mıllıon teńgelik ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Keshendi jospar boıynsha 18 páterli turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, oǵan bıýdjettik sala mamandary qonystandy. – Atqarýshy bılikke júktelgen jumystyń nátıjeliligi turǵyndardy áleýmettik qorǵaýdyń standarttaryn jáne ómir súrý sapasyn arttyrýmen baǵalanady. Joldaýda bul máseleler aıryqsha atap kórsetildi. – Iá, eldi jańǵyrtý strategııasynyń tabystylyǵy osy jaılarǵa negizdelgen. Aýdan bıýdjetiniń 62,2 paıyzy bilim berý salasyna jumsalyp otyr.  Mektepterdiń materıaldyq bazasy jań­ǵyr­tylyp, jańa jabdyqtar satyp alyn­dy. Jańa oqý jylynda 37 jas muǵalim­niń eńbekke ornalastyrylyp, pátermen qamtamasyz etilýi osynyń arqasy. Aýdanda 187 balany qamtıtyn 9 shaǵyn ortalyq jumys isteıdi. Byltyr Jaltyr stansasynda 140 oryndyq “Altyn dán” balalar baqshasy, Pervo­maıka, Kamenka aýyldarynda shaǵyn ortalyqtar paıdalanýǵa berildi. “Jol kartasynyń” múmkindikteri óńirlik damýdyń serpindiliginen, ómir sa­pa­syn jaqsartý jáne áleýmettik qoldaý, densaýlyq saqtaý, mádenıet pen sport salalarynyń jandanýynan baıqalady. Aýdanymyzda ár naýqasty emdeýge jum­sa­latyn shyǵyn kólemi 30,4 myń teńgege ulǵaıýy qan aınalymy, demikpe, asqazan keselin 46 paıyzǵa, týberkýlezben aýyratyndar sanyn 8,1 paıyzǵa qysqar­typ otyr. Bala týý 8 paıyzǵa ósti. Jalpy alǵanda, Joldaýda belgilen­gen daǵdarystan keıingi damý, ekonomı­kanyń turaqty ósýi, básekege qabilet­tiliktiń qarymyn arttyrý, etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtý máseleleri basty us­tanymymyz retinde ilgeri jyljýymyzdy qamtamasyz etetindigine senimdimin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK. Aqmola oblysy, Astrahan aýdany.