О́mirde bilim men tájirıbeniń mańyzy úlken. Tipti, búgingi kúni halyqtar men óńirlerdiń damýy naq osy máselege tirelip tur dep aıtýǵa bolady. Buǵan mysaldy damyǵan, órkenıetti batys elderinen molynan keltire alamyz. Jer betinde kapıtalıstik qatynastar ornaǵannan beri olar ózderiniń bilim men ǵylym, tehnıkalyq damý salasyndaǵy jınaǵan bilim men tájirıbesiniń negizinde adamzat damýynyń aldyńǵy legin bermeı keledi.
Batysta jınaqtalǵan eńbekti uıymdastyrý men jańa tehnologııalar shyǵaryp, paıdalanýdyń osy ozyq tájirıbesi qazirgi kúni jer betine keńinen taralyp otyr. Sonyń nátıjesinde jáne halyqaralyq kapıtaldyń belgili bir elder aýmaǵynan shyǵyp, tabıǵı resýrstardy izdestirý men óndirý baǵytyndaǵy belsendi qyzmetiniń nátıjesinde adamzat qaýymynda paıda bolǵan jaqsy tájirıbeler men ǵylymı-tehnıkalyq jetistikter endi búkil adamzattyń ortaq ıgiligine aınala bastady. Osy ıgilikke umtylǵan Azııanyń birqatar elderi damý jaǵynan Batys elderimen teńesip, al keıbir jaǵdaıda odan da asyp túsýge aınaldy.
Adamzat qaýymynda jınaqtalǵan osy bilim men tájirıbe jetistikteri bizdiń Qazaqstannyń jedel damýyna da aıtarlyqtaı yqpal etetindigi aqıqat. Tek ony jergilikti halyqtyń ıgiligine aınaldyra bilý kerek. Mine, osy baǵyttaǵy jumystardy Elbasynyń arnaıy tapsyrmasy boıynsha Qazaqstan Úkimeti belsendi túrde qolǵa alýda. Biz sonyń birin otandyq jáne sheteldik kompanııalar tapsyrysyndaǵy jumystar, taýarlar, qyzmetter boıynsha qazaqstandyq úlesti arttyrý baǵdarlamasynyń júzege asý barysynan baıqaımyz.
Bul baǵdarlama álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń sharyqtaý sátinde bastaý alǵan bolatyn. Sol kezde otandyq shaǵyn jáne orta kásipkerlik qurylymdar atqaratyn jumystardyń kólemi azaıyp ketti de, olardyń belsendi áreketterin shırata túsý qajet boldy. Olarǵa jańa tapsyrys kózderi qarastyryla bastady. Mine, osy tusta Qazaqstannyń tabıǵat baılyqtaryn óndirip otyrǵan sheteldik jáne otandyq iri kompanııalardyń ózderine qajetti qural-jabdyqtar men qyzmet túrlerin satyp alýǵa qaıda tapsyrys jasaıtyndyqtary keńinen zertteldi. Olardyń kóptegen taýarlar men qyzmetterdi shetel kompanııalarynan satyp alatyndyǵy belgili boldy. Endeshe, mundaı taýarlar men qyzmetter, jumystar túrlerin ózimizde nege óndirip kórmeske? Osylaısha jańa bir baǵdarlama ómirge keldi. Ony alǵa jyljytý úshin Qazkontrakt uıymy quryldy. Taýarlar men qyzmetterde qazaqstandyq úlesti arttyrýdyń quqyqtyq bazasy jasalyndy.
Atalǵan is otandyq shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin barynsha paıdaly bolyp shyqty. Mıllıardtaǵan teńgeniń zattary endi óz elimizde shyǵaryla bastady. Buryn sheteldik kompanııalar kórsetip kelgen qyzmetterdegi otandyq kompanııalardyń úlesi anaǵurlym artty. Sondyqtan bul isti odan ári damytý úshin burynǵy Qazkontrakt mekemesi endi Qazaqstandyq kelisim-shart agenttigi bolyp qaıta quryldy. Onyń ókilettiligi edáýir dárejede arttyryldy. Jýyqta Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstriniń orynbasary Berik Kamalıev, “Jergilikti qamtýdy damytýdyń ulttyq agenttigi” AQ basqarma tóraǵasy Jandarbek Kákishev, osy agenttik dırektorlar keńesiniń músheleri, táýelsiz dırektorlar Danıel Mıhalık, Ońalbek Sápıev jáne basqalar jýrnalıstermen baspasóz máslıhatyn uıymdastyryp, atqarylyp jatqan jumystyń barysymen tanystyrdy.
Olardyń aıtýynsha, burynǵy Qazkontrakt negizinen statıstıkalyq derekter jınastyrýmen shuǵyldanyp kelse, endigi qurylyp otyrǵan agenttik osy derekterdiń astarynda ne bar, qazaqstandyq úlesti qalaısha alǵa jyljytýǵa bolady degen máselelermen shuǵyldanady. Osy rette álemdik ozyq tájirıbeler jınastyrylyp, zerttelip, Qazaqstannyń ózine laıyqty tájirıbesi qorytylyp, jasalynady. Agenttik osyǵan oraı óz usynystaryn Úkimetke joldap otyratyn bolady. Sonymen qatar tapsyrystardy oryndaý isine qatysýǵa otandyq óndirýshilerdi tarta otyryp, jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operasııalardy júrgizý kezinde olardyń múddelerin qorǵaıdy. Qazaqstandyq kásiporyndar men uıymdarǵa ozyq tehnologııalardyń kelýine qolaıly yqpal etip, jańa óndiristerdi qurýǵa kómek kórsetedi. Atalǵan istegi monıtorıngti júrgizedi jáne osy iske qatysy bar memlekettik uıymdarǵa konsýltasııalyq qyzmet usynady.
Agenttik óziniń aqparattyq qyzmetin jetildirý baǵytynda “Qazaqstandyq qamtý” ınternet-portalynyń qyzmetin usynyp otyr. Bul portal qazaqstandyq óndirýshiler shyǵaratyn taýarlar, jumystar men qyzmetterdiń, olar shyǵaratyn ónimderdiń katalogtarynyń, rynoktaǵy suranysty bildiretin satyp alý josparlarynyń biregeı tizimin qurýǵa arnalǵan. Bul portal qazaqstandyq óndirýshilerdiń tirkelýine, shyǵaratyn ónimderi men olardyń kólemi týraly aqparattardy ornalastyrýǵa múmkindik beredi. Qazirgi kúni onda 17 myń tutynýshy kompanııa men qazaqstandyq 600 óndirýshi týraly aqparattar ornalastyrylǵan. Mundaǵy aqparattardy óńdeý tolyǵymen avtomattandyrylady. Iаǵnı, atalǵan iske adamnyń qatysýyn azaıta otyryp, búkil úderistiń ashyq jáne beıtarap júrgizilýine yqpal etedi.
Agenttik sonymen qatar atalǵan iste qazaqstandyq kompanııalardyń bilimdarlyǵyn jetildirý maqsatynda semınarlar uıymdastyryp otyratyn bolady. Máselen, sońǵy 6 aıdyń ishinde “QazMunaıGaz” BО́”, “Qazatomprom”, “Qaztransoıl”, “Lokomotıv”, “Qazsınk” aksıonerlik qoǵamdary, “Nýrıkon” JShS jáne basqa da kompanııalardyń qyzmetkerleri úshin 9 oqý semınary men trenıng ótkizgen eken. Oǵan jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen qatar olarǵa qyzmet isteıtin kompanııalar ókilder de qatysqan.
Árıne, osy aıtylǵandardyń barlyǵy tapsyrystardaǵy qazaqstandyq úlesti arttyrý, agenttik qyzmetin uıymdastyrý men tıimdi etý baǵytynda atqarylyp jatqan jalpy jumystar. Al endi atqarylǵan istiń nátıjesi qandaı degen máselege keletin bolsaq, ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qorytyndysy boıynsha tek memleket beretin tapsyrystardy oryndaý boıynsha 59 mılıard 392,6 mıllıon teńgeniń 297 520 kelisim-sharttary jasalynyp oryndalsa, sonyń 44 mıllıard 266,3 mıllıon teńgesi qazaqstandyq úlestiń enshisinde. Iаǵnı, memleket beretin tapsyrystyń 74,5 paıyzyn otandyq kompanııalar men óndirýshiler, qyzmet kórsetýshiler oryndaǵan.
Sonyń ishinde 29 mıllıard 447,7 mıllıon teńgeniń jalpy taýarlary satyp alynsa, munyń 16 mıllıard 225,3 mıllıon teńgesi nemese 55,1 paıyzy qazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń úlesinde. Árıne, sapaly, zamanǵa saı taýar shyǵarý degenimiz óte qıyn dúnıe. Al qazaqstandyq taýar óndirýshiler bolsa, óz qyzmetterin endi-endi jolǵa qoıyp keledi. Sondyqtan satyp alynǵan taýarlardyń arasynda sheteldik ónimderdiń kóp bolýyna túsinistikpen qaraýǵa bolady.
Esesine memleket tapsyratyn jumystardy oryndaý isindegi otandyq kompanııalardyń úlesi áldeqaıda basym tur. Máselen, birinshi jartyjyldyqta jalpy jıyny 6 mıllıard 667,1 mıllıon teńgeniń jumystaryna tapsyrystar jasalsa, sonyń 6 mıllıard 051,1 mıllıon teńgesin nemese 90,8 paıyzyn otandyq kompanııalar men kásipkerlik qurylymdar oryndaǵan bolyp shyqty.
Sondaı-aq, qyzmet kórsetý isine memleket tarapynan bolǵan 23 mıllıard 277,8 mıllıon teńgeniń tapsyrysynyń 21 mıllıard 989,9 mıllıon teńgesin nemese 94,5 paıyzyn otandyq qyzmet kórsetýshiler oryndaǵan eken.
Munyń syrtynda birinshi jartyjyldyqta “Samuryq-Qazyna” ál-aýqat qory jalpy jıyny 1 trıllıon 727,1 mıllıard teńgeniń tapsyrystaryn usynǵan. Onyń 1 trıllıon 084 mıllıard teńgesin otandyq kompanııalar oryndaǵan. Iаǵnı, atalǵan qor boıynsha qazaqstandyq úlestiń jalpy deńgeıi 63 paıyzǵa jetken.
Ádette memlekettik organdar men “Samuryq-Qazyna” qory otandyq kompanııalardyń, shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerdiń múddesin kózdeıtindigi belgili. Sondyqtan olardyń tapsyrystaryndaǵy qazaqstandyq úlestiń joǵary bolýy bir esepten alǵanda túsinikti jáıt. Al kóptegen sheteldik kompanııalardyń qyzmeti elimizdegi jer qoınaýlary men tabıǵat baılyqtaryn ıgerýge baǵyttalyp otyrǵandyǵy belgili. Osyndaı jer qoınaýlaryn paıdalanýshylar bergen tapsyrystardaǵy qazaqstandyq úlestiń deńgeıi, ásirese, taýarlar satyp alý isinde áli de kóp tómen bolyp otyr. Máselen, osy jer qoınaýyn paıdalanýshylar ústimizdegi jyldyń birinshi jartysynda jalpy jıyny 1 trıllıon 718,7 mıllıard teńgeniń taýarlaryn satyp alýǵa tapsyrystar berse, sonyń 2,1 paıyzy ǵana qazaqstandyq kompanııalardan satyp alynǵan. Esesine jumystardy oryndaýda jáne qyzmet kórsetýde qazaqstandyqtardyń úlesi joǵary eken. Olar mólsherleı alǵanda 76,1 paıyzdyń jumysyn atqaryp, 77,2 paıyzdyń qyzmetin kórsetken.
Mine, osy paıyzdardyń astarynda mıllıardtaǵan teńgeniń paıdasy turǵandyǵy belgili. Atalǵan iste qazaqstandyq úlestiń deńgeıi artqan saıyn osynshama qarjy elimizdiń ishinde qalatyn bolady. Bul qarjylar Qazaqstan ekonomıkasynyń nyǵaıýyna, osy arqyly árbir qazaqstandyqtyń turmys jaǵdaıynyń jaqsarýyna yqpal etedi. Demek, tapsyrystardaǵy qazaqstandyq úlesti arttyrý saıasaty elimiz úshin óte qolaıly saıasat dep túsinýimiz kerek. Degenmen, qaı máselede bolsyn taıaqtyń eki ushy bolatyndyǵyn eskergen de abzal. Iаǵnı, qazaqstandyq úlesti arttyrý isine memlekettiń mán berip, osyǵan qajetti qolaıly ahýaldy týdyrýy bir másele bolsa, qazaqstandyq kompanııalardyń sol talaptarǵa saı bolyp, sapaly taýarlar shyǵara alýy, sapaly da jan-jaqty qyzmet kórsetýi ekinshi másele. Aldaǵy ýaqytta qazaqstandyq taýar óndirýshiler men qyzmet kórsetýshiler mine, osy údeden kórinýge umtylys tanytýlary qajet. Sonda ǵana atalǵan saıasat elimiz úshin barynsha paıdaly da tıimdi bolyp shyqpaq.
Suńǵat ÁLIPBAI.
* * *
Oraldaǵy ońdy ister
Oral qalasynda turǵyn úı salý jumystary jalǵasýda. Qalalyq qurylys bóliminiń bastyǵy Qýanysh Muhametqalıulynyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda qalada memlekettik qarjy esebinen jalpy alańy 222,9 myń sharshy metr 35 kóp páterli úı boı kóterse, 2008-2009 jyldary 74,5 myń sharshy metr 10 kóp páterli úı paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Bıylǵy alty aıda qalanyń “Soltústik-shyǵys” shaǵyn aýdanynda jalpy aýmaǵy 15,1 myń sharshy metr toǵyz qabatty 240 páterli úı iske qosylsa, respýblıkalyq bıýdjet esebinen jyl aıaǵyna deıin taǵy 12,6 myń sharshy metr turǵyn úıdi salyp bitirý kózdelip otyr. Sonyń ishinde 4,4 myń sharshy metr jalgerlik, “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha 8,2 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilmek. Qurylyspen qatar abattandyrý jumystary da qolǵa alynýda. Máselen, “Jańa orda” shaǵyn aýdanynda 90 páterli (merdigeri “Tobı” JShS) jáne 72 páterli (“BatysJolQurylys” JShS) úı aýmaǵy abattandyrylsa, Krýgloozernyı kentindegi jańa úılerge elektr jaryǵy tartyldy. Sondaı-aq, “Jol kartasyna” sáıkes qalanyń soltústik-shyǵys bóliginde Samal kóshesi boıyndaǵy kóp qabatty úılerdi sýmen qamtý jumystary júrgizildi (merdigeri “MAERG Stroımontaj” JShS). “PMK-117” JShS atqaryp jatqan Derkól aýylyndaǵy káriz qurylysynyń birinshi kezeńi de bitý qarsańynda. “Egemen-aqparat”.
