AQSh prezıdenti Barak Obama óziniń Kýba respýblıkasyna saparyn «tarıhı oqıǵa jáne tarıhı múmkindik» dep baǵalady. Árıne, jurt onyń bul pikirin ózin ózi madaqtaǵandyq dep qabyldamaıtyny anyq. Áńgime buryn bir-birin jaý sanaıtyn elderdiń tabysýynda bolyp otyr.
Jaýlasý eki jaqqa da tıimsiz. Kýba sııaqty araldaǵy shaǵyn elge ǵana emes, álemge aıtqanyn istetip otyrǵan AQSh-taı alyp elge de tıimsiz. Búkil kommýnıstik júıe bul aral-memleketti óziniń bir áskerı bazasyna aınaldyrsa, AQSh oǵan qarsy biraz áskerı sharalardy júrgizýge májbúr boldy. Ol mıllıardtaǵan dollar qarjyny talap etti. KSRO-nyń basshysy bolǵan Nıkıta Hrýshevtiń urdajyq bir áreketi osy Kýba jerinde bolǵan. 1962 jyly osynda ıadrolyq soǵystyń bastala jazdaǵanyn da eshkim umytpaıdy. Sonda AQSh prezıdenti Djon Kennedıdiń ustamdylyǵy, Hrýshevti kelisimge shaqyrýy alapat soǵystyń aldyn alǵan.
Kýba alystaǵy aǵaıyndary KSRO-ǵa, Qytaıǵa, Varshava sharty elderine arqa súıedi. Olardan az da alǵan joq. Áskerı qorǵanysh bolǵany óz aldyna, kóp qarjylaı kómek berdi. Jaı berdi, qaryzǵa berdi. Tipti, bertinde, osy ótken jyly KSRO-nyń murageri Reseı Kýbadaǵy 32 mıllıard dollar qaryzyn da keshti. Az emes, biraq alyp kórshisimen jaýlasý Kýbaǵa budan da qymbatqa túsken. Kýba ekonomısteriniń esebine qaraǵanda, AQSh-tyń bul elge saýda embargosyn jarııalaýynan Kýba ekonomıkasyna 236 mıllıard dollar zııan kelipti. Bul dos elderiniń kómeginen áldeqaıda kóp.
AQSh-qa nege saýda embargosyn engizdiń dep ókpe aıtýdyń da jóni joqtaı. Kýba alystaǵy dostaryna arqa súıep, 1960 jyly óz aýmaǵyndaǵy AQSh múlkin ıemdenip aldy. Sonda Vashıngton embargo engizdi, 1961 jyly dıplomatııalyq qatynasyn úzdi. 1982 jyly bul eldi terrorızmdi qoldaıtyn elder tizimine kirgizdi. Osylaısha, Kýba aıtarlyqtaı ekonomıkalyq ta, saıası da shekteýge ushyrady. О́zine ózi jasady. Alystaǵy aǵaıynnyń óz kúıleri ketip, qaraılasa almaǵan. Sonda Kýba ótken isine ókingen de shyǵar. Biraq, ókpesi qatyp qalǵan AQSh prezıdentteriniń eshqaısysynyń Kýbaǵa ishi jylymady.
Bul tońdy buzǵan B.Obama boldy. Muny naǵyz qaıratkerlik qadam dep baǵalaǵan jón bolar. Bul kóp qaıratkerlerdiń qolynan kele bermeıtin qadam. Ásirese, men uly eldiń basshysymyn dep kókiregin kóteretin kerdeńderdiń qolynan kelmeıdi. Obama kishirek eldiń basshysyn (Raýl Kastrony) tómendetpeı, aldymen ózi qolyn usyndy. Tórt kezdesýge de ózi bastamashy boldy. Sonyń arqasynda jaýlyq tyıyldy, el tabysty, dıplomatııalyq qarym-qatynas ornady. Kýba terrordy qoldaýshy el tiziminen shyǵaryldy.
B.Obamanyń Kýbaǵa sapary jóninde ártúrli pikir aıtylyp jatyr. Amerıkalyqtardyń 60 paıyzy ony quptaıdy eken. Kórshi elderdiń tabysqanyn jón sanaıdy. Al el halqynyń 40 paıyzynyń qup kórmeıtinine, árıne, tańdanasyń. Bular prezıdenttiń saıası qarsylastaryn qoldaýshylar, syrt jaqtaǵy jalpy AQSh-qa qarsylar ekeni anyq. Prezıdenttikke respýblıkashylardyń bas úmitkeri Donald Tramp Kýba Obamany jóndep qarsy almady dep, AQSh abyroıyn oılaǵan bolady. Sondaǵysy qarsy alýǵa Raýl Kastro shyqpaǵan kórinedi. Shyn máninde, Kastronyń qarsy alýy aldyn ala qarastyrylmaǵan eken. Muny Barak Obamanyń kishipeıildiligi, 80-nen asqan qartty áýrelemegeni dese de bolar. Myqtylarǵa kishipeıildilik jarasady.
Kim ne dese de, B.Obamanyń Kýbaǵa sapary tarıhı oqıǵa bolyp tarıhqa enetini, basqa qaıratkerlerge ónege bolatyny daýsyz. Eki el arasynda áli de sheshilmegen másele kóp. Biraq eń bastysy – jaqsylyqqa, tabysýǵa, túsinistikke jol ashyldy. Ony ashqan bılik merzimi aıaqtalyp kele jatqan Barak Obama. Osyndaı isterimen de ol tarıhta qalady.
Shekara máselesi mıtıngimen sheshilmeıdi
Qyrǵyz ben ózbek aǵaıyndardyń shekarasynda janjal týdy. Zerdelep qaraǵanda, alyp bara jatqan da eshnárse joq sııaqty. Al aıqaı kúshti-aq. Nota da tapsyrylyp jatyr, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymyna resmı ótinish te jasalǵan.
Jaǵdaıdy dóp basyp aıtý da qıyn. Janjaldasqan eki jaq ony ózderinshe túsindiredi. Qyrǵyz jaǵy ózbekter shekaraǵa ásker men tehnıkasyn ákeldi (2 BTR jáne 2 Kamaz, 30-40 soldat), belgilenbegen aımaqqa kirdi deıdi. О́zbekter eshqandaı kelisimdi buzǵanymyz joq, kelisim sheginde áreket etip jatyrmyz deıdi. Tek Naýryz merekesi qarsańynda shekara kúzetin kúsheıtkenderin aıtady.
Bul janjalǵa, ásirese, qyrǵyz jaǵy qattyraq kóńil bólip otyr. El prezıdenti Almazbek Atambaev UQShU-ǵa ótinish aıtyp, janjaldy sheshýge kómek surasa, úkimet basshysy Temir Sarıev daýly aımaqqa, Jalalabad oblysyna baryp, halyqty sabyrǵa shaqyrdy. Máskeýde UQShU-nyń Turaqty keńesiniń otyrysy bolyp, alǵashqy kúni eshqandaı sheshim qabyldanǵan joq. Keıin qandaı sheshimge toqtary belgisiz. Al Qyrǵyzstan premer-mınıstriniń janjal aımaǵyna saparyna toqtalǵan jón-aq.
Áńgime bul aımaqqa Sarıevpen jarysyp, bálkim, ozyńqyrap, oppozısııa belsendileri, birqatar arandatýshylar da jetken. Olar 500-1000 adam qatysqan mıtıng ótkizip te úlgergen. Úkimet basshysy solarmen áńgimelesip, «shekara máselesin mıtıngimen sheshýge bolmaıdy, oǵan dıplomatııalyq jol kerektigin» túsindirdi.
Úkimet basshysynyń jón aıtyp otyrǵany daýsyz. Biraq onyń sózi sol halyqqa jete qoıǵany da kúmándileý. Oppozısııa tik kóterilip, myna jaǵdaıdy bılikti synaýǵa paıdalanyp otyr. Olar muny bıliktiń áreketsizdiginen deıdi. Sonyń saldarynan «jaý» kelip qaldy, qasıetti jerdiń ár súıemin qorǵaýǵa halyq kóterilýge tıis ekenin aıtady. Jer úshin qan qozady. Ony arandatýshylar jaqsy biledi.
Sol mıtıngte belgili oppozısııalyq qaıratker Ázimbek Beknazarov «Pýtınge, halyqaralyq qoǵamdastyqqa» araǵa júrýge usynys jasady. Taǵy bir jas Beknazarov (Rýslan) paıda bolyp, halyqty kúreske shaqyrdy.
Kóktemde qyrǵyz aǵaıyndardyń qany qozady desek, olardyń namysyna tıgendeı bolasyń, al arandatýshylardyń qaýyrt qımyldap jatqany da shyndyq. Olar buqaralyq aqparat quraldaryn paıdalanyp, jaǵdaıdy ýshyqtyrýǵa barynsha áreket jasaýda. Qyrǵyzstannyń biraz jeri kórshilerine ketken dep baıbalam salýda. Qytaı, О́zbekstan, Tájikstandy bylaı qoıǵanda, tipti, Qazaqstandy da aýyzǵa alady. Mundaı daýryǵýdyń maqsaty – qalaıda el ishin búldirý, jaǵdaıdy ýshyqtyrý. Bılik te solardyń arandatýynan asa almaı otyrǵan syńaıly.
Shekara – árıne, mańyzdy másele. Ony birden qolǵa alyp, sheship te tastaý kerek edi. Olaı etpegenniń aıaǵy búgingi daý-damaıǵa soqtyryp otyr. Endi, bul máseleni arandatýshylardyń jeteginde ketpeı, barynsha baıyppen sheshken jón. Aǵaıyndyqqa júginý arqyly sheshiletin máseleni álem talqysyna salý da qajetsiz-aq qoı deısiń. Aǵaıyndardyń óz qotyrlaryn ózderi qasyǵany tıimdi. Basqalar qasysa, qany shyǵady.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
