Kez kelgen dinniń joǵary maǵynasy adam men adamzatty joǵaltyp alǵan jetilý jolyna qaıtarý bolyp tabylady.
Dinniń tutastyǵy eldiń tutastyǵy: dinı alaýyzdyq ulttyq alaýyzdyqqa aparyp soqtyrady.
Nursultan NAZARBAEV
Shekara asyp, qarýly qaqtyǵystar júrip jatqan Taıaý Shyǵys elderine barǵysy kelip júrgen jastarǵa aıtar sóz
Kún saıyn qubylyp turǵan búgingi dúnıeniń ahýaly adamzatty túrli synaqtarǵa salyp jáne de sol adamzat balasynyń basyna túrli qaýip pen qaterin de tóndirip tur. Aqyly men parasaty bar jáne de ǵylymy men tehnıkasy sát saıyn jetildirilip jatqan dúnıe ǵalamynyń adamy áli de soǵys pen túrli qarýly qaqtyǵystardan kóz asha almaı kele jatqandyǵy, árıne, ókinishti-aq. Kelise almaı, kerisip jatqan búgingi dúnıeniń beıbit tynyshtyǵy qashan ornar eken degen alań kóńildiń ornyna túser kúni týar ma eken?!
Sonaý Afrıka qurlyǵy men Taıaý Shyǵys elderinen bir jandaryna tynyshtyq izdep, ashyq teńizben qoldaryna túsken qalt-qult etken qaıyqqa minip, shybyn jandaryn qaterge tigip, Eýropa qurlyǵyna lap qoıǵan bosqyndar endi sol Eýropa memleketteriniń ózderin saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq tyǵyryqqa tirep otyr. Bul jaǵdaıǵa, ıaǵnı halyqtyń bosyp ketýine Afrıka men Azııanyń jekelegen memleketterindegi jekelegen taıpaaralyq jáne dinı kózqarastardyń qarýly qaqtyǵystarynyń sozylmaly jaǵdaıy sebepker boldy.
XXI ǵasyr da adamzat balasynyń úmitin ekidaıly qylmaqshy ma? Alaıda, bul ǵasyrdyń da qaýpi men qateri az bolmaıtyndyǵyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev san márte aıtýmen bolǵan-dy. Elbasy 2015 jylǵy 30 qarashada «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Álem turaqsyz bola tústi. Jetekshi derjavalar bir-birine qarsy sanksııalar engizdi. Olardyń arasyndaǵy senim kúrt tómendep ketti. Taıaý jáne Orta Shyǵys, Soltústik jáne Ortalyq Afrıka óńirlerindegi turaqsyzdyq pen daý-janjaldar keń aýqymdy bosqyndar aǵynyna aparyp soqtyrdy. Árbir kún terrorlyq aktiler men ondaǵan adamdardyń qaza tapqandary týraly habarlar jetkizýde. Búginde halyqaralyq terrorızm álemge eleýli qater tóndirip tur», dep atap kórsetip, zamannyń búgingi sıpatyn dál anyqtap aıtqan-dy.
Qazirgi ýaqytta álemdi tolǵandyryp otyrǵan ekstremızm men dinı radıkalızm máselesi bizdiń elimizdi de shet aınalyp ótpesi anyq. О́ıtkeni, geosaıası ornalasý jaǵdaıy men álemdik qoǵamdastyqtaǵy, sonyń ishinde ekonomıkalyq ári strategııalyq jaǵynan alar mańyzdy orny bar elimizdiń kópetnostyq pen kópkonfessııalyq ereksheligin ózderiniń teris pıǵyldy áreketterine paıdalanyp qalǵysy keletin syrtqy da, ishki de kúshterdiń tabylmaı qalmasy anyq. Búgingi kúni óz Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵynyń kezeńinde turǵan Qazaqstandy álemdegi tynyshtyq pen beıbitshiliktiń araly dep aıtar bolsaq, bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ishki jáne syrtqy saıasatty adal da kóregendikpen, zamannyń tynysyn aldyn ala sezip, bolashaqty durys baǵdarlaı bilerlik alǵyr oıynyń jemisi dep sanaımyz. Kópdindi jáne kóptildi Qazaqstannyń búgingi álemdik abyroıyn saqtaý jáne júzdegen ulysqa qutty meken bolyp otyrǵan ózimizdiń týǵan elimizdiń tynyshtyǵy men bereke-birligin nyǵaıtý, Elbasy aldymyzǵa tartyp otyrǵan Ult Josparyn oryndaý máselesiniń de, mindetterdiń de eń mańyzdysy bolyp sanalady.
Zamannyń jelikpe jelimen jelpinip te jeligip te, aldy-artyn oılamastan azǵyryndy bir jolǵa túsip ketip jatqan óz otandastarymyzdyń keıbir áreketteri men qylyqtaryna nalısyń, tipti, soǵan janyńnyń da aýyratyny bar. Ásirese, jekelegen azamattarymyzdyń jalǵan «jıhadty» jeleýletken teris ıdeıanyń jetegine erip, adam qany sýdaı shashylyp jatqan Taıaý Shyǵystaǵy Sırııaǵa baryp jatqandyqtary alańdata túsedi. О́ıtkeni, qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń arnaıy qyzmet organdarynyń málimeti boıynsha bizdiń elimizden Taıaý Shyǵystaǵy qarýly qaqtyǵystar júrip jatqan soǵys oshaǵyna attanǵan azamattardyń sany 400-di qurap otyr, olardyń 250-i áıelder men balalar eken.
Al endi jalǵan «jıhad» jarııalap, ıslam atymen sol Sırııa jerinde lań salyp otyrǵan Qazaqstanda tyıym salynǵan DAISh uıymynyń (eskertý: DAISh uıymynyń IGIL-den («Islamskoe gosýdarstvo Iraka ı Levanta») eshbir aıyrmashylyǵy joq jáne arabshaǵa «ad-Dawla al-Islamiya lil-Iraq wa ash-Sham» (DAISh) bolyp aýdarylady.) ıslammen esh baılanysy joq ekendigin dinı qaıratkerler de, álem saıasatshylary da aıtyp ári dáleldep otyr. Rasynda, jekelegen toptar men jekelegen dinı ekstremısterdiń búgingi áreketterin, olardyń júrgizip otyrǵan saıasattary men adam balasyna qastandyq jasaýǵa negizdelgen amaldaryn ıslammen janastyrýǵa eshqandaı negiz joq. Muny «ıslam» sózin paıdalaný arqyly óz ıdeologııasyn taratyp, ózderiniń qataryna jaqtas adamdardy tartýdyń bir joly ǵana dep bilgen abzal.
Dinı ýaǵyzben eldiń sanasyna bılik jasaý ońaı bolsa kerek. Sondyqtan da, sanany jaýlaıtyn ádistiń biri – dinniń atyn jamylý arqyly, ásirese, áli oı-sanasy men kózqarasy tolyq qalyptasyp bolmaǵan jastardy týra joldan adastyryp, olardy ımanynan jańyldyrý elimizdegi ishki turaqtylyqqa qaýip tóndirerin de oılaǵanymyz abzal. Jalǵan «jıhadtyń» jeleýimen jazyǵy joq adam balasyn qyrýǵa jol beretin terrorlyq áreketterdiń eshqaısysy da eshqandaı bir dinge de, ıdeologııaǵa da qatysy joq. Tek olar din men ıdeologııany ózderiniń adam balasyna qarsy jasalyp jatqan jaýyzdyq áreketterin aqtap alý úshin ǵana paıdalanatyndyǵyn bilgenimiz jón.
DAISh sodyrlarynyń qanshama jazyqsyz jandardyń ómirlerin qıyp, nebir qanisherlik áreketterge baryp júrgendikteri jaıly derekti málimetterdi buqaralyq aqparat quraldary aıtyp ta, jazyp ta jatyr. Túrkııanyń astanasy Ankara qalasynda kúni keshe jankeshtilerdiń halyq kóp jınalatyn avtobýs aıaldamasynyń janynda jarylys jasaýy adam qanyn jazyqsyz shashý men adam balasynyń beıkúná ómirin jaýyzdyqpen qııý emes pe? Bul qaı dinge, qaı ımanǵa, qaı zańǵa syıady?! Árıne, Ankaradaǵy bul jarylysqa DAISh sodyrlarynyń qatysy da joq bolar. Degenmen, ıslam atyn jamylǵan DAISh sııaqty mundaı uıymdardyń jáne de kez kelgen «jıhadshyl» jankeshtilerdiń áreketteri men olardyń ustanymdaryn barsha adamzat balasyna, onyń túri men túsine de, tili men dinine de qaramastan, tek izgilik pen jaqsylyq qana tileıtin, álemde tek beıbitshilik bolýyn ǵana kózdeıtin ıslam dinimen janastyrýdyń esh qısyny joq qoı dep oılaımyz. Jalpy, ıslam dini men lańkestik áreketterdi bir satyǵa qoıyp, birge jikteý, bolmasa ıslam men lańkestik áreketter arasynda áldebir baılanys bar deýdiń ózi jańsaq pikir bolar edi.
Buǵan birden-bir dálel qasıetti Qurannyń «Máıda» súresiniń 32-aıatynda «Jazyqsyz adamdy óltirgen adam – barlyq adam balasyn óltirgenmen teń (kúnáhar) bolady», dep kórsetilgendigi bar. Al Muhammed paıǵambar bolsa, «Aqıqatynda senderdiń qandaryń, mal-múlikteriń bir-biriń úshin qasterli, qol suǵýǵa bolmaıdy. Myna qajylyq kúnindeı qasterli, qajylyq aıyndaı qasterli, Mekke qalasyndaı qasterli», dep ósıet qaldyrǵan joq pa edi? Osy eki ǵana dálelimizdiń ózi jalpy adamzattyq qundylyqtardy basshylyqqa alatyn ózge de dinder tárizdi ıslam dini de jazyqsyz adamǵa, onyń ómirine, jeke múlkine nemese ar-namysyna qatysty qandaı da bir basqynshylyq jasaýǵa ruqsat bermeıtindigin aıǵaqtap tur ǵoı dep oılaımyz. Islamnyń bul qaǵıdasy – barsha Adamzatqa ortaq qaǵıda bolarlyq qundylyq!
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda dinı nanym-senim bostandyǵy Konstıtýsııamen qamtamasyz etilip otyr. Soǵan oraı kóptegen ulttar, ulystar men konfessııalardyń ókilderi ózara kelisim men mámilegerlikte, yntymaqta ómir súrip jatyr. Qazaqstan aýmaǵynda zańdy túrde tirkelgen barlyq dinı birlestikter zań aıasynda erkin qyzmet etýde. Elimizde memleket quraýshy qazaq ultynyń jáne basqa da birqatar musylman ulttarynyń ata dini bolyp tabylatyn ıslam dinin ustanýǵa, ǵıbadattaryn oryndaýǵa, dinı merekelerin toılaýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mundaı jaǵdaı ózge de jetekshi dinderdi ustanýshylarda da bar. Jáne de Elbasynyń Jarlyǵymen musylmandardyń Qurban aıt jáne pravoslavıelik Rojdestvo meıramdarynyń alǵashqy kúnderiniń demalys kúni bolyp belgilenýiniń ózi elimizdegi ár dinge degen zor qurmetti kórsetse kerek.
Jalpy, Qazaqstanda barlyq dástúrli dinderge degen zor qurmet bar. Muny álem moıyndap otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen jáne uıymdastyrýymen Astana qalasynda 2003 jyldan bastap álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi ótkizilip keledi. Bul – XXI ǵasyrdyń asa aýqymdy oqıǵalarynyń biri!
Qazaq eli jáne onyń Prezıdenti adamzat damýynyń búgingi asa mańyzdy kezeńinde álemdik jáne dástúrli dinderdiń lıderleriniń basqosýlaryn bes ret ótkizýi buǵan deıin álemniń birde-bir memleketiniń jáne eshbir memleket basshylarynyń qolynan kelmegen is bolatyn. Elbasynyń konfessııaaralyq únqatysý men lańkestikke qarsy áreket jasaýdy udaıy jalǵastyrý jónindegi bastamasyn odan ári júzege asyrý maqsatynda qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi Hatshylyǵynyń basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen bıylǵy jyldyń 31 mamyry men 1 maýsymy kúnderi Astana qalasynda «Din – terrorızmge qarsy» taqyrybymen halyqaralyq konferensııa ótkizýge daıyndyq jumystary júrip jatyr. Álemniń dástúrli dinderiniń bedeldi degen ókilderi men ár eldiń parlamentarııleri bas qosady dep kútilip otyrǵan bul Astana sharasynyń dál qazirgi myna alasapyran zamanda lańkestik áreketter jasaýshylardyń dúnıeniń bar qurlyǵyn qaýip pen qaterde ustap, úreılendirip otyrǵan kezeńde sol lańkestikke toqtaý aıtardaǵy da, tosqaýyl bolardaǵy da mańyzdylyǵynyń arta túseri haq.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańynyń preambýlasynda hanafı baǵytyndaǵy ıslam dininiń eldiń rýhanı damýyndaǵy tarıhı róliniń tanylatyndyǵy da jáne orny da bar ekendigi atap kórsetilgendigin bilýimiz kerek. Bul qazaq memlekettiliginiń jáne onyń rýhanı-mádenı qundylyqtarynyń qalyptasýyna erteden negiz bolǵandyǵymen qatar, qazaq ultynyń jáne Qazaqstan jerindegi kóptegen etnostardyń ata dini bolyp tabylatyn ıslamnyń el halqynyń ómirindegi rýhanı-mádenı mańyzyn aıǵaqtaı túsedi.
Mine, óz elimizde, ózimizdiń ejelgi qazaq jerinde ıslam dininiń damýyna jasalyp otyrǵan osyndaı aýqymdy da jan-jaqty jaǵdaılardyń da, elimizdegi beıbit ómirdiń baǵasyn da bilmeı, sońǵy ýaqytta tym kóbeıip ketken túrli dinı jat aǵymdardyń yqpalyna erip, elikteýge beıim jastarymyzdyń qandy qyrǵynǵa oranǵan Sırııa jerine shekara asyp baryp jatqany, árıne, ókinishti jaǵdaı. Al endi jıhadshylardyń jalǵan jarnamasyna elikken de jańylǵan, áli jetkilikti bilimderi de az jastardyń arasynda óz bastaryn qaýip pen qaterge tikken qyzdarymyzdyń bolýy, onan da ókinishtisi jas balalarymyzdy da qasapty qyrǵynǵa alyp barý tipti de obal emes pe? Oılanaıyq!
Biz endigi arada tutas qoǵam bolyp, óz azamattarymyzdy, ásirese, sonyń ishinde jastarymyzdy, qyzdarymyz ben balalarymyzdy DAISh zulmatynyń apatynan, ózge de jat pıǵyldaǵy dinı aǵymdardyń yqpalynan arashalap qalýǵa jumylýymyz kerek. Ol úshin eń áýeli elimizde qolǵa alynyp, iske asyrylyp otyrǵan aqparattyq-túsindirý jumystaryna qarqyn bere túsip, aǵartý jumystaryn jandandyrýǵa tıistimiz. Biz jastarymyzdy jalǵan qundylyqtardan boıyn aýlaq ustaýǵa úıretip, olardy otansúıgishtikke, meıirimdilikke, adamgershilikke baýlyp, dástúr men ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirgen rýhy bıik, namysty azamattar etip tárbıeleýimiz qajet. Bul úshin qoǵam músheleriniń dinı jáne dintanýlyq saýattylyǵyn arttyryp qana qoımaı, azamattyq belsendiligin kúsheıtý, otansúıgishtik sezimderine oı salý, ǵasyrlar boıy qalyptasqan dinı tanym men rýhanı qundylyqtardy jańǵyrtý, mámileger, beıbitsúıgish minezderge qozǵaý salý qazirgi tańdaǵy ıdeologııalyq baǵdarymyzdyń negizgi ózegine aınalýy tıis.
Teris pıǵyldy ári jalǵan dinı aǵymdar men túrli sıpattaǵy ekstremıstik jáne terrorıstik uıymdardyń áreketine birlesip qarsy turatyn shep qurý bizdiń barlyǵymyzdyń ortaq mindetimiz bolýy tıis dep sanaımyn. О́ıtkeni, ekstremıstik ıdeıalar halyqty óziniń erteden kele jatqan baı rýhanı qundylyqtary men salt-dástúrinen bas tartqyza otyryp, azamattardyń ulttyq, tarıhı, mádenı, rýhanı sanasyn joıýdy kózdeıtindigi de jasyryn emes. Al tap mundaı ıdeologııa kez kelgen memleketke, sondaı-aq, Qazaqstan úshin de asa qaýipti ekeni kúmánsiz. Bir sózben aıtqanda, ózimizdi ózimizden bezindirý elimizdiń ishki turaqtylyǵyna da eleýli qater tóndiretindigin esimizde ustaıyq.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda «Búginde bizdiń halqymyz úshin dástúrli emes dinı jáne jalǵan dinı aǵymdar máselesi ótkir tur. Jastarymyzdyń bir bóligi ómirge osy jat, jalǵan dinı kózqarasty kózsiz qabyldaıdy, óıtkeni, bizdiń qoǵamnyń bir bóliginde shetten kelgen jalǵan dinı áserlerge ımmýnıtet álsiz», dep atap kórsetýi bizdiń qoǵamnyń saqtyq jumystaryn odan ári jandandyrý máselesin eshqashan nazardan qaǵys qaldyrmaýǵa mindettep turǵandyǵyn tereńirek zerdelegenimiz abzal.
О́ziniń táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen bastap ózin zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrǵan Qazaqstannyń Ata Zańy men din týraly zańnamalarynda ekstremızm men radıkalızmniń barlyq kórinisterine, azamattardyń quqyqtaryna qysym jasaýdy kózdeıtin áreketterge qarsy turý tolyqqandy qarastyrylǵanymen, biz endigi arada dinı ekstremızm órship turǵan qazirgi ýaqytta kóptegen ult ókilderi mekendep, kóptegen konfessııalar qyzmet atqaratyn el úshin ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyqty saqtaýdyń odan ári mańyzdy bola túserin aıtar edik.
Dinı ekstremızm belgileriniń aldyn alý jáne terrorızm qaýpine jol bermeý arqyly adamnyń, qoǵam jáne memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalyp, Memleket basshysynyń Jarlyǵymen bekitilgen «2013-2017 jyldarǵa arnalǵan dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl týraly» memlekettik baǵdarlamanyń eldiń birligi men yntymaǵyn jáne dinı ahýaldy qalypty ustap turýdaǵy mańyzy aıryqsha ekendigin ýaqyttyń ózi nyqtaı túsýde. Soǵan sáıkes, jumystar júrgizilýi tıis ekeni de aıtpasa da túsinikti. Osy oraıda din salasyna qatysy bar memlekettik organdardyń jumystary júıeli deńgeıdegi jolǵa qoıylsa, nur ústine nur bolmaq. Qysqasy, osy baǵyttaǵy jumystar áli de shıratylsa tússe, utarymyz kóp.
Álemdi alakóńil qylyp alańdatyp, qoǵamymyzǵa indet bolyp jabysa bastaǵan DAISh-ke qatysty jaǵdaı saıasatker jáne qalamger azamat retinde meni de beıjaı qaldyrmaǵany anyq. Jat pıǵyldaǵy dinı aǵymdardyń jymysqy áreketterin áshkereleý maqsatynda «Jan shyryly» atty dramalyq shyǵarma jazyp shyqtym. Bul pesamda el ishine dendep enip kele jatqan jat dinı aǵymdardyń jetegindilerdiń aıtqandaryna erip, shyndyq izdep shyrǵalańǵa túsken adamdardyń, óz ata-anasynan, óziniń salty men dástúrinen, aqyr sońynda óz týǵan jerinen bezgen jandardyń qaıǵy-qasiretteri, sheteldik sodyrlardyń qoldaryna túskennen keıingi aldanyp, arbalǵandardyń ózekterin órtegen ókinishteri, sansyz soqpaqtyń arasynan jol tappaı ańyrǵan, týǵan elderine jete almaı sanasy sansyrap, shyrqyraǵan jandardyń jan shyryly aıtylady. Bul drama eki jyldan beri Kókshetaýdaǵy Sh.Qusaıynov atyndaǵy qazaq drama teatrynda sátti júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta shyǵarmany elorda sahnasynda jáne elimizdiń ózge óńirlerinde qoıý josparlanyp otyr.
Osy dramany jazý barysynda kóptegen jaılardy zerttedim, mamandarmen pikir almasýdyń barysynda qazirgi jastardyń óz ata-analaryn, týǵan jerlerin tastap, «jıhadqa» baryp maǵynasyz ólimge bas tigýleriniń basty sebebi dinı saýatsyzdyqtan jáne fýndamentaldi bilimderiniń jetispeýshilikterinen bolyp jatqandyǵyn ańdadym. Al radıkaldy uıymdar bolsa, óz qatarlaryna jastarymyzdy tartý úshin olardyń osy bir osal tustaryn tıimdi paıdalanyp qalyp jatyr. Dinı radıkaldar bolsa «naǵyz ıslam memleketiniń» Sırııa jerinde ekenin aıtyp, jastarymyzdy eliktirip, «tamasha, adal da taza ómirdiń» sonda ekenine, ol jerde jan tapsyrǵan adamnyń jumaqqa baratynyna sendirip, shala saýatty jastardy sol jaqqa hıjra jasaýǵa jeliktirip júr.
Alaıda, dinı-ekstremıstik uıymdardyń negizgi maqsaty – el ishine lań salý, búlik týdyrý, dindes adamdardyń aralaryn arandatý, bir-birimen soǵystyrý, sol arqyly attóbelindeı az ǵana toptyń materıaldyq múddesin kózdeıtindikteri qazir aıdaı álemge belgili bolyp qaldy. Sondyqtan da qazirgi jastarǵa dinı ekstremızm men lańkestik áreketterdiń túpki máni men maqsattaryn tereńirek túsindirip, neniń burys, neniń durys ekenin ajyrata bilýlerine kúsh salýymyz kerek. Jastarymyzdyń izgi murattaǵy dinnen durys bilim alýlaryna aıryqsha kóńil bólingeni jón. Teris pıǵyldy jat aǵymdardyń óz múddeleri úshin ádeıi burmalap, ásire paıdalanyp júrgen keı uǵymdarynyń ıslamdaǵy shynaıy mánin tereńirek ashyp, uǵyndyrýǵa dinı qyzmetkerlerimiz men teolog ǵalymdarymyz belsendi atsalysýlary kerek.
Bul máselege osy turǵydan kele otyryp, biz eń áýeli jıhadtyń eń aldymen adamnyń óz nápsisin tárbıeleý ekendigin, ózin óltirýdiń jáne de jazyqsyz ózge jandardy óltirýdiń ıslamda úlken kúná sanalatynyn jastarymyzdyń jáne de búgingi ósip kele jatqan jas urpaqtyń sanalaryna kún saıyn sińirýge tıistimiz. Elimizdiń erteńi, bolashaǵymyzdyń tiregi sanalatyn jastarymyz aǵa býynnyń janashyrlyq tálimin durys qabyldap, týǵan elimizdiń ıgiligine qyzmet etýge kúsh salǵany abzal.
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty.
