Eýroodaqty jemqorlyq jaılapty
Rand Europe konsaltıngtik-zertteý uıymynyń jaqynda jaryq kórgen baıandamasy Eýroparlament depýtattaryn esinen tandyrdy. Bul uıymnyń jaryqqa shyǵarǵan zertteýleri boıynsha birikken Eýropa sybaılas jemqorlyq saldarynan jyl saıyn 1,11 trıllıon dollar shyǵyn shegedi eken.
Londondyq Independent-tiń jazýy boıynsha, bul kórsetkish Eýroodaq IJО́-niń 6,3 paıyzyna teń kórinedi. Bul burynǵy zertteýler kórsetip júrgen sannan 8 ese asyp túsken kórsetkish bolyp otyr. «Rand Europe uıymynyń zertteýleri kórsetken jemqorlyqtyń shyǵyny bizdiń kókeıimizde júrgen kúdikti rastaıdy. Jemqorlyq eýropalyq ekonomıkanyń damýyn tejep, júregin tesken qara qurtqa aınaldy», deıdi Transparency International EU dırektory Karl Dolan.
Eýropalyq odaq memleketteri jemqorlyqtan jyl saıyn 1,11 trıllıon dollar shyǵyn shegedi. Bul jaısyz habar Eýroparlament depýtattaryn qatty oılandyrýda. Olar qazirdiń ózinde basty maqsaty – jemqorlyqpen kúresetin eýropalyq prokýratýra qurýdy usynyp otyr. Sonymen birge, depýtattar osy zertteýlerdiń nátıjesinde Eýropalyq odaqtyń jemqorlyq eń kóp taraǵan óńirlerin de anyqtady. Sybaılas jemqorlyq erekshe beleń alǵan Rýmynııa, Bolgarııa jáne Horvatııa memleketteri eken. Jalpy alǵanda, Shyǵys Eýropa elderinde jemqorlyq deńgeıi jalpy eýropalyq kórsetkishten joǵary. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Lıýksembýrg, Nıderland, Shvesııa, Fınlıandııa jáne Danııa memleketterinde jemqorlyq deńgeıi birshama tómen.
Eýroparlament negizge alyp júrgen burynǵy derekterge qaraǵanda, Eýropanyń jemqorlyq deńgeıi birden 8 ese artyp shyǵa keldi. Endi depýtattar bul keselmen kúresýdiń jańa tıimdi sharalaryn oılastyrýdy kún tártibine qoıyp otyr. Tıimdi kelisimsharttar jasaý kezinde memlekettik sheneýnikterdiń para alýy jemqorlyqtyń eń keń taraǵan túrine aınalǵan. «Jemqorlyq Eýropalyq odaq elderiniń áleýmettik-saıası jáne ekonomıkalyq salalaryna orasan zor zııan shektirýde», deıdi zertteý tobynyń jetekshisi Marko Hafner. Jemqorlyqtan keletin zııan tek ekonomıkalyq jáne qarjy salasynda ǵana emes, sonymen birge, ol áleýmettik teńsizdikti órshitip, qylmystyń beleń alýyna ákep soqtyrady. Sonymen qatar, sybaılas jemqorlyq zań ústemdigine orasan zor nuqsan keltiredi. Taǵy bir qorqynyshty másele, sybaılas jemqorlyq halyqaralyq terrorızmge qarjylaı kómek kórsetýge beıimdelýde. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta kári qurlyqta sybaılas jemqorlyqpen kúrestiń jańa tıimdi de batyl sharalaryn shuǵyl júzege asyrý Eýropalyq odaq memleketteriniń úkimettik, qoǵamdyq jáne quqyq qorǵaý organdarynyń basty mindeti bolmaq.
Tabys kózi – qajylyq ındýstrııasy
Er-Rııad qajylyq ındýstrııasyn ekonomıkadaǵy eń basty tabys kózine aınaldyrmaq. Qazirgi tańda, ol Saýd Arabııasy ekonomıkasyndaǵy munaı sektorynan keıingi ekinshi oryndy alady.
Saýd Arabııasy munaı baǵasynyń kúrt tómendeýine baılanysty qajylyq ındýstrııasyn qaıta qurý máselesin jıi qozǵaı bastady. Eldiń bedeldi ekonomısteriniń aıtýynsha, qajylyq koroldik ekonomıkasyndaǵy áleýeti óte joǵary salalardyń birinen sanalady. Ony damytý eldegi jastardyń jumyspen tolyq qamtamasyz etilýine qosymsha múmkindikter ashady. Ulttyq týrızm komıtetiniń múshesi Abdýl Ganı al-Ansarıdiń málimdeýinshe, qajylyq ındýstrııasyn qaıta qurý búgingi tańdaǵy eń sheshýshi mindetterdiń biri bolyp otyr.
Týrıstik sala eldiń bıýdjetine jyl saıyn 85 mıllıard saýd realy (20 mıllıard AQSh dollarynan astam) tabys ákeledi. Onyń 45 mıllıard realy tek qana qajylyq maýsymynan túsetin kiris bolyp tabylady. Jyl saıyn Saýd Arabııasy qajylyqqa kelgen 2 mıllıonnan astam pirádarlardy qabyldaıdy. Bul kezeńde elde 100 myńnan astam qosymsha jumys orny ashylady.
Qazirgi kezde Mekkede meshitterdi kúrdeli jóndeýden ótkizý jumystary júrip jatyr. Koroldik úkimetiniń paıymdaýynsha, meshitterdegi qaıta jańǵyrtý jumystary aıaqtalǵannan keıin, qajylyqtan túsetin kiris kólemi 57 mıllıard realǵa deıin ósetin kórinedi. Jalpy alǵanda, jaqyn bolashaqta bul eldegi týrıstik salanyń ósimi 37 mıllıard realdy quraıdy dep kútilýde.
Alaıda, Saýd Arabııasy qajylyqqa kelgen pirádarlardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasynda sheshýshi jumystardy júrgizý máselesin kesheýildetip otyr. Osynyń saldarynan jyl saıyn qajylyqqa kelgen adamdar arasynda apatqa ushyraýshylar sany ósip keledi. Máselen, ótken jyly 24 qyrkúıekte Mekkege jaqyn Mına jazyǵynda 800-ge jýyq qajylyqqa kelgen adamdar qaza tapty. Shaıtanǵa tas laqtyrý rásimi kezinde paıda bolǵan keptelis saldarynan 769 adam birden kóz jumsa, 900-ge tarta adam zardap shekti.
Ashyq shekara qaýipti kúsheıtedi
Brıýsselde bolǵan tragedııalyq apattyń saldary Eýropalyq odaq úshin úlken qıyndyqtar ákelýi múmkin. Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, Belgııanyń astanasynda bolǵan lańkestik Eýropa memleketteri arasyndaǵy ashyq shekara saldarynan bolyp otyr. Ashyq shekara jaǵdaıynda azamattardyń toqtaýsyz júrip-turýy kezinde ulttyq memleketterdiń qaýipsizdigin saqtaý múmkin emes.
Bul týraly Brıtan baspasózinde oryn alǵan pikirtalas barǵan saıyn ýshyǵyp barady. Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýyn jaqtaýshylar «otqa maı quıǵandaı» bul pikirtalasty qyzdyra túsýde. Birikken Koroldiktiń táýelsizdigi partııasynyń (UKIP) kósemi Naıdjela Faraja Brıýssel qalasynda oryn alǵan lańkestik oqıǵalardy Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaq quramynan shyǵýy jónindegi naýqannyń basty ıdeologııasyna aınaldyryp otyr.
Búgingi tańda Eýropalyq odaqqa kiretin árbir memlekettiń basty maqsaty – óz azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolsa, ashyq shekara jaǵdaıynda bul mindetti júzege asyrý barynsha kúrdeli bolyp otyr. Onyń ústine sońǵy jyldary kári qurlyqqa jan-jaqtan qaptaǵan bosqyndar legi de bul qaýipti asqyndyra túsýde. Tek ótken jyly ǵana Eýropaǵa mıllıonnan astam bosqyndar taban tiregen eken. Europol polısııalyq agenttiginiń derekteri boıynsha, qazir Eýropaǵa bosqyn atyn jamylǵan 5 myńnan astam jıhadshylar kirip ketken kórinedi.
Naıdjela Farajdyń aıtýynsha, Eýropaǵa kirgen bosqyndar tasqyny kúnnen-kúnge artyp otyrǵan qazirgi jaǵdaıda Brıtanııanyń qaýipsizdigi týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Osyǵan baılanysty UKIP kósemi koroleva Elızavetanyń qol astyndaǵy halyqty qorǵap qalýdyń bir ǵana joly bar deıdi. Ol – Eýropalyq odaq quramynan shyǵý.
Eýropalyq odaq quramyndaǵy barlyq memleketterdiń turǵyndary búginde eýropalyq, onyń ishinde, belgııalyq quqyq qorǵaý organdarynyń qabiletsizdigin alǵa tartady. Brıýssel búginde Belgııanyń, onyń ishinde, birikken Eýropanyń ǵana astanasy emes, sonymen birge, lańkesterdiń daıyndyq ortalyǵyna da aınalyp otyr. Parıj qalasynda lańkestik apat jasaǵan Salah Abdelslamnyń uzaq ýaqyt boıy Brıýsselde boı jasyryp júrýi bul eldiń quqyq qorǵaý organdarynyń sheberligi joǵary dárejede emes ekendigin ashyq dáleldedi. Jalpy, búginde mamandardyń aıtýynsha, eýropalyq quqyq qorǵaý organdarynyń halyqaralyq lańkestikke qarsy kúresi eshqandaı syn kótermeıdi.
Bosqyndardy panalatýda birizdilik joq
Oxfam kedeıshilikke qarsy halyqaralyq uıymdar birlestigi damyǵan memleketterdiń tarapyna úlken kiná artyp otyr. Olardyń pikirinshe, baı ári damyǵan memleketter Sırııa bosqyndaryn qabyldaýda belsendilik tanytqan joq.
Birlestik sarapshylary jaryqqa shyǵarǵan baıandamada álemniń damyǵan memleketteri 2013 jyldan beri Sırııadaǵy soǵystan qashqan 67,1 myń bosqyndy ǵana qabyldaǵan kórinedi. Al Sırııadaǵy soǵys saldarynan týǵan jerin tastap qashqan bosqyndar sany 4,8 mıllıon adamdy qurap otyr. Sóıtip, Oxfam birlestigi mamandarynyń zertteýi boıynsha, álemniń baı memleketteri bar bolǵany bosqyndaryń 1,39 paıyzyn ǵana panalatýǵa múmkindik jasaǵan.
Halyqaralyq Oxfam birlestigi mamandarynyń deregi boıynsha, Fransııa bar bolǵany 1 myń sırııalyqtardy qabyldaǵan. Al olardyń qabyldaýǵa tıis «múmkindigi» 20 myń adam bolýy kerek edi. AQSh 10 myń sırııalyq bosqyndardy qabyldamaq bolyp dúnıejúzine jar salǵanymen, is júzinde 1812 sırııalyqty qabyldaǵan. Al Oxfam birlestiginiń aıtýynsha, halyqaralyq tapsyrys boıynsha olardyń qabyldaýǵa tıis «múmkindigi» 170 myń adam bolýy kerek edi.
Taǵdyr talaıymen týǵan jerlerin tastap shyqqan bosqyndarǵa kómek qolyn sozýda Kanada, Germanııa jáne Norvegııa memleketteri birshama adamgershilik tanytty. Olar ózderine bólingen mejege sáıkes bosqyndardy panalatýda joǵary nátıjelerge qol jetkizdi. Al Avstralııa, Fınlıandııa, Islandııa, Shvesııa jáne Jańa Zelandııa ózderine bólingen bosqyndardyń jartysyn ǵana qabyldady. Halyqaralyq birlestiktiń mamandary keltirgen derekter boıynsha, Eýropanyń baı ári damyǵan elderi basyna is túsken bosqyndardy qabyldaýda kereǵarlyq tanytyp otyr. Máselen, Nıderland memleketi ózderine bólingen bosqyndardyń 7 paıyzyn, Danııa 15 paıyzyn ǵana qabyldasa, Ulybrıtanııa bosqyndardyń 22 paıyzyn qabyldaǵandy mise tutyp otyr. Búgin Jeneva qalasynda BUU-nyń jetekshiligimen Sırııadaǵy soǵystan qashqan beıbit turǵyndardy qabyldaý máselesine baılanysty halyqaralyq konferensııa ótkiziledi. Oǵan BUU-nyń bas hatshysy Pan Gı Mýn qatysyp, sóz sóıleıdi.
Toptamany daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
