Kókbóri

«Bórili meniń baıraǵym!» Súıinbaı. «Qazaq eli» atty kompozısııam­nyń eń bıik shyńyna Kókbóriniń beınesin somdadym. О́ıtkeni, bu­ryn Túrki qaǵanaty kezinde bizdiń baıraǵymyzda Kókbóri, ıaǵnı, qas­qyr beınelengen. Kókbóri – batyrlyqtyń, ójettiliktiń sımvoly. Halqymyz boıynda oty bar, erjúrek, batyr jigitterdi Kók­bórige teńegen. Ań patshasy – Arys­tan, júrekti jolbarys, aıbarly aıý da konfet úshin sırk arenasynda bıleıdi. Al qasqyr – óte tekti janýar. Ol eshkimge baǵynbaıdy. Eshkimniń yqpalyna kónbeıdi. Kompozısııada Kókbóriden tó­men tusta halyq aq kıizge kóterip saılaǵan, el basqarǵan handy kóremiz. Odan keıin adamzatty ımandylyqqa baýlyǵan ǵulama, eń alǵash ıslam dinin taratýshy ǵalym Qoja Ahmet Iаsaýı beınesi. Kúsh atasy Qajymuqannyń ıy­ǵynda Fransııadaǵy eń bıik Eıfel munarasy tur. Bul – palýannyń Fransııada ótken jarysta álem chempıony bolyp, qazaq halqynyń abyroıyn asqaqtatyp, ózin dúnıe­júzine moıyndatqanyn kórsetedi. Oń jaǵynan qaraǵanda, adamǵa dos, janashyr bolyp júretin kıeli qus – qarlyǵashty kóremiz. Qarlyǵash qonǵan jerde baq-bereke ornap, qut keledi degen yrym bar. Úsh úı – úsh júzdiń otaýyn bil­diredi. Onyń astynda turǵan bı qamshysyn kóterip, eldi birlikke, yntymaqqa shaqyryp tur. Sol jaǵynan qaraǵanda, tastaǵy tańbalardy (pet­roglıfti) kóremiz. Ejelgi adamdardyń tańbalaǵan tastary olardyń ómirinen ózindik syr sher­tedi. Onyń astynda – babalar jasaǵan balbal tastar músini. Qorqyt ata – ańyz bo­ıyn­sha alǵashqy qobyzdy jasap, kúı tartqan jyraý. О́lmeýdiń amalyn óner­­den, ómirden ómirbaqı izdegen qobyzshy. Aldyńǵy jaǵynan qara­ǵanda, ata-babamyz ań­saǵan egemendiktiń bel­gisi, kók Týymyzǵa rýh be­rip turǵan qyran qus beı­nesi kórinedi. Qyran búrkit – qaısarlyqtyń, erkin­diktiń, táýelsizdiktiń, myqtylyqtyń belgisi. «Alyp anadan týady» degendeı, batyr da, ǵulama da anadan týǵan. Ananyń birinshi turýy osy uǵym­dy bildiredi. Al bala – bolashaǵymyz, ómi­ri­mizdiń jalǵasy. Onyń astynda álemge áı­gili oıshyl, fılosof ál-Farabı beınelengen. Munda batyr obrazynda Sultan Beıbarystyń beınesi tur. Ol – búkil Mysyrdy bılegen qa­zaqtan shyqqan qyp­shaq batyry. Pıramıda dese, birden álemge áıgili My­syr eske túsedi. Qasqyrdy Qudaı shóp emes, et jeıtin etip jaratqan. Onyń jazyǵy ne? Qazir, ókinishke qaraı, jer betinde tabıǵatpen tabıǵı tepe-teńdik joǵalyp barady. Qarny toıyp qampıǵan, baqaıshaǵyna deıin qarýlanyp sheteldiń neshe túrli qarýlaryn asynǵan, tabanynda shańǵysy bar motosıkl men djıp mingen qaskóıler as tappaı júrgen ash qasqyrlarǵa qorlyq kórsetýde. Men birde teledıdardan bir qazaq jigitiniń mashınasymen qasqyrdyń quıryǵyn myjyp, ekinshisi basynan teýip jatqanyn kórip, tóbe shashym tik turdy. Odan keıin taǵy, qasqyrdyń jańa týǵan bóltirikterin qylqyndyryp, jerge uryp jatqan jastardy kórip, jaǵamdy ustadym. Bul ne degen sumdyq?! Munymen qoımaı, ersi is-áreketterin uıaly telefondaryna túsirip, ony áleý­mettik jelilerge jarııalap, ózderin batyr etip kórsetip júr, kórgensizder. Eger shynymen batyr bolsa, qasqyrmen qarýsyz aıqaspaı ma? Onyń batyl ekenin sol kezde kórer edim, qarýyna sengen qorqaqtyń. Bizdiń senim artyp júrgen jastarymyzdyń osyndaı qylyqtaryn kórip, olardan keleshekte qandaı úmit kútemiz?! Keńes Odaǵy kezinde «Ný, pogodı» degen mýltfılmde qoıanǵa qasqyrdy kúlki qylyp, aqyldy qasqyrdy aqymaq etip kórsetken. Ony keıbir teksizder rahattana tamashalaıtyn. Muny bizdiń rýhymyzdy tómendetý úshin shyǵarylǵan saıası saıqymazaqtyń bir túri ekenin olar qaıdan bilsin?! Muny biz kesh túsindik. Álemge damyǵan ónerimen, mádenıe­timen tanys Rım qalasynda qasqyrdyń adam balasyn anasyndaı asyrap, emizip turǵan eskertkishi sonaý H ǵasyrlarda qoıylǵan. Sol qalanyń sımvolyna aınalǵan, Kókjal janýar men adamzattyń bir-birine degen meıirimdiligin osy eskert­kishten sezesiz. Álemniń túkpir-túkpirinen aǵylǵan týrıster osy beıneni kórýge, janynda sýretke túsýge asyq. Bala kezimde bir aqsaqaldyń qasqyr týra­ly aıtqan áńgimesi áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi. Syr ózeniniń bir jaǵynda toǵaı, al ekinshi jaǵy mal baǵýǵa qolaıly, jazyq jaıylym. Sol jerde Syrbaı ańshy men áıeli Aısha ekeýi turypty. Ań­shynyń jary Aısha talaı jyldar boıy júkti bola almaı, bir sábıge zar bolyp júrgende túsine marqum batyr babasy Qasqyrbaı kirip, aıan berip: «Qyzym, Syrdyń arǵy betinen bergi jaǵasyna arlan azyq izdep júzip keletin bolady. Sen odan qoryqpa. Oǵan jeıtin qoregin aparyp, jerge kómip tur. Ol azyǵyn ózi alyp ketedi. Ańshy kúıeýiń muny bilmesin, atyp qoıar. Aıtqanymdy oryndasań, ómir­ge ul bala ákelesiń» deıdi. Aısha ishteı júreksingenmen, batyr babasynyń aıtqanyn oryndaıdy. Kúıeýine bildirtpeýge tyrysyp, mal soıylǵanda ıtke bergensip qoıdyń ishek-qarnyn jasyryp alyp ketip, arlan keletin jerge kómip turady. Kómgen boıda arlan azyǵyn áketip turady. Arada biraz kún ótken soń, Aısha óziniń aıaǵy aýyrlaǵanyn baıqaıdy. Aıy-kúni jetip, bosanatyn ýaqyty da jaqyndaıdy. Bul kezde arlan ádettegishe kómýli turatyn qoregin iz­deı bastaıdy. Sábı kútip, tolǵatyp otyrǵan áıel oǵan azyq aparyp bere almaı, úıden shyǵa almaı qınalady. Ertesine toǵaıdan shyqqan qasqyr ózennen júzip ótip, qoregin izdep, ańshynyń kózine túsedi. Qasqyrdyń bul áreketin ańdyp júrip, baıqaǵan mergen ashýǵa minip, dereý ony myltyǵymen atyp túsiredi. Terisin sypyryp alyp, tórine ilip qoıyp, kelgen qonaqtarǵa «Mine, men atyp alǵan arlan, qarańdar!» dep maqtanyshpen aıtyp otyrady eken. Aısha aman-esen bosanyp, ómirge shekesi torsyqtaı ul ákeledi. Úıiniń tórinde ilýli turǵan qasqyrdyń terisin kózimen kórip, óz kózine ózi senbeı, mán-jaıdy túsinip, kúıeýiniń bul isine kúıinip, oǵan ishtegi syryn, narazylyǵyn aıta almaı, qatty qynjylady. Sábıli bolýyna sebebi bol­ǵan kıeli arlannan ishteı keshirim surap, aıanyshyn bildiredi. Endi ulymnyń atyn Arlan qoıamyn dep úmittenip, bul sheshimin kúıeýine aıtady. Al kúıeýi kenetten: «Úıdiń qojaıyny men emes pe, ulymnyń esimin ózim qoıamyn», dep ashýlanady. Sol kezde aqyldy Aısha: «Sen týra men bosanǵan ýaqytta arlandy atyp, terisin tórimizge tumardaı ilip qoıdyń. Buǵan sebepshi óziń bolǵasyn aıtyp otyrǵanym ǵoı, otaǵasy» deıdi. Kúıeýi sol kezde baryp oılanyp, amalsyzdan: «E-e, onda munyń jón eken. Arlan bolsa, Arlan bolsyn» dep kelisedi. Arada kóp kúnder, aılar ótip, Aısha taǵy da júkti bolady. Sóıtip, balyqtyń etine jerik bolady. Kıik, qoıan, qyrǵaýyl syndy ańdardyń etin jep júrgen ańshy amalsyzdan balasy ekeýi balyq aýlaýǵa barady. Kenet balasy aǵysy qatty Syrdarııa ózenine qulap, aǵyp ketedi. Sýda júze bilmeıtin ańshy jar degende jalǵyz balasyn qutqarýǵa qaýqary jetpeı, sharasyz kúıge túsedi. Osy kezde ózi atyp óltirgen qasqyrdyń serigi (qanshyǵy) arǵy bettegi toǵaıdan atyp shyǵyp, ózenge sekiredi. Júzip kelip, ózenge aǵyp bara jatqan balany tistep alyp, toǵaıǵa enip ketedi. Elge kelip jar salǵan ańshy «Qasqyr balamdy jeýge alyp ketti, qasqyrdyń azyǵy bolǵan balamnyń eń bolmasa súıegin alyp keleıik», dep qaıyqshyǵa jalynady. Qaıyqpen arǵy betke ótedi. Toǵaıdyń eteginde, Syrdyń jaǵasynda tiri jatqan balasyn kórip, ań-tań bolady. О́zi jalǵyz jaýyzym, dushpanym dep júrgen kókjal qasqyrdyń jaqsylyǵyna tańǵalady. Osydan keıin ol ańshylyq kásibin tas­tap, budan bylaı myltyq ustamaýǵa sert beredi. Úıine kelip, tórinde ilýli turǵan kókjaldyń terisin jerge kómip, Kók bórige duǵa baǵyshtaıdy. Osylaısha balanyń ákesi jyl saıyn týǵan kúnine oraı qasqyr qaldyryp ketken jaǵaǵa baryp, qoı soıyp, qurbandyq shalady eken. Sodan keıin qasqyrlar kózden ǵaıyp bolady. Jer aýystyrdy ma, álde bireýler atyp aldy ma, ol jaǵy belgisiz, jumbaq kúıinde qaldy. Ekinshi sábıin kútip júrgen Aı­sha ýaqyty kelip, ómirge qyz ba­la alyp keledi. Áıel bul joly sábı­diń esimin qoıýdy kúıeýine tap­­sy­rady. Ańshy Syrbaı oılanbas­tan: «Qyzdyń atyn «Bórikúl» dep qoısaq, qalaı bolady?» deıdi. Ańsaǵan armany oryndalǵan Aısha kúıeýiniń bul sózin qýana quptaıdy. Arada syrǵyp aılar, jyljyp jyldar ótedi. Arlan erjetip, Bó­rikúl boıjetedi. Osy ýaqytta áke-sheshesi olarǵa barlyq syrdy baıan etedi. Bolǵan oqıǵany túsingen qos bala Kókbóriniń basyna baryp, kók tas qoıady. Sóıtip, Kók tasqa mynadaı jazýdy oıyp jazady: «Babamyzdyń baıraǵy bolǵan, balalyq shaǵymyzdyń qorǵany bolǵan Kókjal qasqyrǵa máńgilik bas ıemiz». Kim biledi, múmkin, qasqyr bop kóringen Qydyr bolar, bálkim... Ol tek Allaǵa ǵana aıan. Shirkin-aı, adamzat ta arlan sııaq­ty tekti bolsa eken! Qazirgi tańda Uly Dalanyń arlany atanǵan qasqyrlardyń jeıtin azyqtaryn qarýlanǵan qaskóı jaýyzdar qyryp joıýda. Keń daladaǵy jeıtin azyǵy qalmaǵan soń, amalsyzdan qoramyzdaǵy tórt túligimizge shabýǵa májbúr. Qaıtsin endi?! Tekti Kókbórini beıshara halge túsirip jiberdik qoı, adamzat! Qasqyrǵa qııanat kórsetpeıik, qazaqy qaýym! Bizdiń baba baıraǵymyzdyń sımvoly bolǵan Kókbórini, kók­jaldy aıalaıyq, aǵaıyn. Qaltaly azamattar qoldasa nemese qaltama qomaqty qarjy tússe, Qazaqstanda qasqyrǵa eskertkish qoıar edim. Tileýberdi BINAShEV, músinshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ALMATY.