Sarǵaıǵan sýrettiń syry

Ol týraly Kókjelek aýy­lyn­daǵy eńbek ardageri Muqan Sartov aqsaqal aıtyp berdi. – О́zim ónerdi jaqsy kórgen soń óner adamdary týraly aıtylǵan áńgime, jazylǵan maqalalarǵa qulaq túrip júremin. «Egemen Qazaqstan» gazetinde Amangeldi Sembın týraly jazylǵan maqala oıyma osydan 54 jyl buryn bolǵan bir oqıǵany oraltyp otyr. Bizdiń Amangeldi atyndaǵy sov­hoz mal sharýashylyǵymen aına­lysty. Malǵa qajetti azyq re­tinde 2 myń gektarǵa deıin jú­geri ósirip júrdik. 1962 jyly qyr­­kúıek aıynda Jambyl máde­nı-aǵartý ýchılıshesinen bir top ­stýdentter júgeri jınaý naýqanyna kómekke keldi. Olardyń arasynda ánshi Amangeldi Sembın de bar edi. Aýylda feldsher bolyp jumys isteıtin maǵan sovhoz basshylary stýdentterdiń densaýlyǵyn kúndelikti baqylap turýdy tapsyrdy. Kúnde olar jumystan kelgennen soń jataqhanaǵa baryp, jaǵdaılaryn bilip turdym. Aýyl jastary stýdenttermen tez til tabysyp, klýbta bı keshin ótkize bastadyq. Men bul kezde sovhoz kórkemónerpazdar úıirmesiniń jetekshisi bolatynmyn. Aýyl jastarynyń basyn qosyp, kúnde keshkisin konsertke daıyndyq jasap júrdik. Stýdent jastardy da tarttyq. Sonda baıqaǵanym, Amangeldiniń ónerge degen qushtarlyǵy, ándi ásem oryndaıtyny maǵan erekshe áser etti. Bir kúni Amangeldige aýyl jastary men stýdentter birigip konsert qoıý týraly usynys aıttym. Ol oǵan qýana kelisti. Bir apta daıyndalyp, aýylǵa úlken konsert qoıdyq. Aýyl turǵyndary Amangeldi Sembınniń án oryndaý sheberligine, daýys dıapazonyna rıza bolyp, tańdaı qaǵysty. О́nerden habary barlar «Myna bala túbi bir jerden shyǵady» degen oılaryn da jasyrmady. Sovhoz basshylary konsertimizdi kórip, rızashylyqtaryn bildirdi. Kelesi aptada sovhozdyń №2 bólimshesine (qazirgi Kúshaman aýyly) baryp, konsert qoıdyq. Munda da ónerpazdarǵa alǵystar aıtylyp jatsa, solardyń ishinde Amangeldiniń shoqtyǵy bıik bolǵanyn moıyndaýymyz kerek. Stýdentterdi sovhozǵa bas­tap kelgen sazger Kúnsaıyn Qýat­baev edi. Konsertterde onyń da bir­neshe ánderi oryndaldy. Stýdent­ter aýyldaǵy mádenı is-shara­larǵa úzbeı qatysýmen birge, sovhoz­daǵy júgeri jınaý, tazalaý jumys­taryn da abyroıly atqaryp júrdi. Amangeldi kenetten jumysta júrip aıaǵyn jaraqattap alypty, ony eshkimge aıtpaǵan. Bir kúni Amangeldi aýyryp qaldy degendi estip barsam, aıaǵy kúp bolyp isip ketken. Baıqaýymsha, aýylda emdeýge bolmaıtyn tárizdi. Dereý ózimniń jeńil-jelpi kómegimdi kórsettim. Aldymen ózine, sodan soń sovhoz basshylaryna aıtyp, onyń Jambylda emdelýi kerektigin jetkizdim. Al ony qalaǵa jalǵyz jiberýge taǵy bolmaıdy. Sosyn basshylarǵa aıtyp, aýyldyq klýbtyń meńgerýshisi Shotynbaı Aıdarqulovty qasyna qosyp jiberdim. Oǵan Amangeldiniń aıaǵy táýir bolǵansha qasynda bolý­dy tabystadym. Sebebi, biz Aman­gel­dimen jaqyn aralasyp ketken edik. Eki-úsh aptadan keıin Shotyn­baı aýylǵa kelip maǵan bar jaı­dy málim etti. Jambylda dáriger­ler Amangeldiniń aıaǵyna ota ja­­sapty. Aıaǵy táýir bolǵan soń ekeýi sýretke túsip, keıin Aman­geldi sol sýrettiń syrtyna: «Eskert­kish Muqanǵa Amangeldi men Shotyn­baıdan. 21/HI-1962 j. Jambyl qalasy», dep jazyp, eskertkish retinde maǵan hatpen jibergen edi. (Sýrette Amangeldi sol jaqta). Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt saqtalyp, sarǵaıǵan sýrettiń syry osyndaı. Bul sýrettegi kúmis kómeı tenor ánshi Amangeldi Sembın de, aýyldaǵy klýbtyń meńgerýshisi bolǵan ónerli jan Shotynbaı Aıdarqulov ta búginde ómirden ótip ketti. Eki dosymnyń da jatqan jerleri jaıly bolsyn demekpin. Men Amangeldimen bir aıǵa jýyq birge bolǵanymda onyń adamgershilik qasıetiniń joǵary ekenin baıqadym. Sol kezde ol bar bolǵany 17 jasta eken. Soǵan qaramastan, úlkendi úlkendeı, kishini kishideı syılaı biletin, tárbıeli ortadan tálim alǵan ádepti jan ekeni kórinip turdy. Al óner dese ishken asyn jerge qoıatyn. О́ziniń kósilte shyrqaıtyn ásem daýysymen qosa, onyń boıynan uıymdastyrýshylyq qabiletti de baıqaǵanym bar. Gazet, jýrnal, kitapty kóp oqyp, óz bilimin kóterip otyrýdy ádetke aınaldyrǵan. Amangeldi týraly belgili qalam­gerler Beıbit Qoıshybaev, Qalı Sársenbaı, Janarbek Áshim­jannyń gazetterge jazǵan­daryn oqyp, ásem ánderin radıo, teledıdardan tyńdap júrdim. Ásirese, 1973-1981 jyldar araly­ǵynda onyń «Birjan-Sara» operasynda Birjan, «Qyz Jibek» operasynda Tólegen, «Abaı» operasynda Aıdar, «Aısulý» operasynda Áýbákir, al álemdik repertýardan «Evgenıı Onegın» operasynan Lenskıı, «Knıaz Igor» operasynan Vladımır Igorovıch, «Faýst» operasynan Faýst, «Bogema» operasynan Rýdolf, taǵy basqa operalardaǵy partııalardy jaqsy oryndaǵanyn da bilemin. Qaıtalanbas boıaýǵa qanyq ásem daýysy men bıik oryn­daýshylyq sheberligi ony opera súıer qaýymnyń, barsha jurtshy­lyqtyń súıispenshiligine bóledi. Aman­geldiniń «Aqbaqaı», «Bal­qýraı», «Aı­namkóz», «Qor­ǵan», «Shápıbaıaý», taǵy basqa qa­­zaqtyń halyq ánderin tógilte, sha­­bytpen, naqyshyna keltire shyr­­qaǵanyn estigenim bar. Mine, osyn­­daı úlken óner ıesi A.Sembın 1976 jyly «Qazaqstannyń eńbek sińir­­gen artısi» degen ataqqa qol jet­­­kizdi. Átteń, ómiri qysqa boldy. Shyndyǵynda da onyń daýysy erekshe, sırek kezdesetin daýys bolatyn. Alaıda, aýylymyzdaǵy kishkene sahnadan bastalǵan onyń ónerdegi joly úlken sahnaǵa ula­syp, Italııanyń ataqty «La Skalasynda» áýelete án shyr­qaıtynyn ol kezde bile qoıǵa­ny­myz joq. Mine, osyndaı ónerdiń shyńyna shyqqan, daýysy erekshe, sırek kezdesetin has talant Amangeldi Sembınniń izi bir kez­deri Amangeldi atyndaǵy sovhoz atanǵan búgingi bizdiń Kókjelek aýylynda da saırap jatyr. Eń ókinishtisi sol, onyń úlken sahnada nebári segiz jyl ǵana ter tógip, báısheshekteı erte solǵany. Tula toıy tunyp turǵan talant eger tiri bolǵanda talaı-talaı bıikterdi baǵyndyrar edi. Qazaqta: «Adam ólgen kúni ólmeıdi, umyt bolǵan kúni óledi», – degen sóz bar. Endeshe, ónerdiń shyńyna shyqqan shyn talant Amangeldi Sembın eshýaqytta umytylmaıdy. «Kezinde sondaı bir ánshi bolǵan, sondaı bir juldyz jarqyrap týǵan, sol juldyzdy jabylyp júrip óshirgenbiz», – degen edi birde belgili jazýshy, qoǵam qaıratkeri Sherhan Murtaza aǵamyz Amangeldi Sembın týraly. Al buǵan bizdiń alyp, qosarymyz joq. Tek ókingennen basqa. Áńgimeni jazyp alǵan Súndetýlla ÁBILOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Jambyl oblysy, Moıynqum aýdany