Sábıt ORAZBAEV, Qazaqstannyń halyq ártisi.
* * *
EShQAShAN KEÝDE QAQQAN EMES
О́ner tarıhynda Sháken Aımanov pen Hadısha Bókeeva oınaǵan Shekspırdiń «Asaýǵa tusaý» shyǵarmasy úlken jańalyq boldy. Stýdent kezimde teatrǵa sol ekeýin kórýge baratynmyn. Ekeýi de jalyndap oınaıtyn. Olar ózderin Shekspır zamanynyń adamdary sekildi sezinetin. Ol ekeýi shyqqan bıikke keıingi býyn jetti me, jete almady ma, bul úlken suraq. Keıin ózim de dramatýrg bolyp, alǵashqy dramatýrgııalyq shyǵarmam 1967 jyly Muhtar Áýezov atyndaǵy ákemteatr sahnasyna shyqqanda apaımen tanystym. О́te bııazy, adam syılaı biletin, tárbıeli jan edi. «Men talanttymyn, maǵan ataq berińder» dep keýde qaqpaıtyn. Tipti ataq-dańq ol kisini ózi izdep keletin. «Kúlmeıtin komedııada» Hadısha degen keıipkerdi Hadısha apaı oınady. Qoıylymnyń negizgi uıytqysy ózi bolyp, qalaı oınaý kerektigin, jas avtorlardy qalaı syılaý kerektigin basqalarǵa úıretip júretin. M.Begalın qoıǵan meniń alǵashqy fılmim «Tulpardyń izinde» tórt uly akter oınaıtyn. Farıda Sháripova, Hadısha Bókeeva, Káýken Kenjetaev jáne Asanáli Áshimov. Sol tórteýi ólmes mura qaldyrdy. Hadısha apaı qapysyz uzaq ómir súrdi. Biraq ol kisiniń ishinde jarasy bitpeıtin arman ketti. Sońǵy on-on bes jylda serigi, muńdasy, syrlasy Jalǵyzdyq degen qatygez shyndyq qana boldy. Endi ol kisiniń jany jánnatta bolady dep oılaımyn. О́zi dúnıeden ótkenimen ol kisi jasaǵan obrazdar erteńgi jas urpaqpen ylǵı da syrlasyp júretinine senimdimin. Ámın!Ákim TARAZI, jazýshy.
* * *
OL ULY AKTRISA EDI
Hadısha Bókeevanyń qazasy jalpy qazaq óneri, onyń ishinde M.Áýezov atyndaǵy teatr úshin úlken qaıǵy. О́ıtkeni, qazaq teatr óneriniń negizin salýshylardyń biri dúnıe saldy. Ol qazaq aktrısalarynyń ishinde parasaty, mádenıeti joǵary, bolmysy erekshe tulǵa boldy. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, ol Oralda, tarıhy tereń, mádenıeti joǵary ortada ósti. Ekinshiden, Lenıngradtaǵy Teatr-kıno, mýzyka ınstıtýtynda bilim aldy, V.Meıerholdtiń shákirti V.Merkýrev syndy sheberdiń dárisin tyńdady, tálimin kórdi. Úshinshiden, sonaý jas kezinde ulylar: Qalıbek, Elýbaı, Serke, Sháken, Nurmuhan, Ydyrystardyń ortasyna tústi, olarmen sahnada seriktes boldy, qazaq teatr ónerin órge súıredi. Aktrısanyń tabıǵı talant, erekshe zerektigi, eńbekqorlyǵy, ózine degen talapshyldyǵymen ushtala tústi. Akterdiń sahnada sonshalyqty kóp ról oryndaýy shart ta emes bolýy kerek. Al, solardyń ishinen úsh-tórteýi sahna óneriniń búkilálemdik deńgeıine jetse – naǵyz baqyt. Osyndaı bıikke jetken rólderiniń qatarynda Shekspırdiń «Asaýǵa tusaýyndaǵy» Katarına, A.Ostrovskııdiń «Naızaǵaıyndaǵy» Katerına, N.Hıkmettiń «Farhad-Shyrynyndaǵy» Mehmenebaný, T.Ahtanovtyń «Sáýlesindegi» Sáýleni, sondaı-aq kınodaǵy birneshe rólin aıtamyz. Hadısha Bókeeva men úshin uly aktrısa. Sonaý 1974 jyly Áshirbek (Syǵaev) ekeýi qarly qysta Semeı teatryna kelip, jumysymyzben tanysqany, shákirtteriniń oıynyn tamashalaǵany, aıtqan tilek-pikirleri esten ketpeıdi. О́kinishim sol – Hadısha apamen spektakl qoıa almadym. О́ıtkeni, men M.Áýezov teatryna basshylyqqa kelgende aktrısa sahnaǵa kóp shyqpaıtyn kez edi. Degenmen de 90 jyldyǵyn keremet etip ótkizdik. Uly aktrısa kórermenine sol joly sońǵy ret taǵzym etken-di. Hadısha apamyzdyń eń jaqsy qasıeti – sonshalyqty sabyrlylyǵy, náziktigi edi. Bárin ishteı bilip, ishki bir parasatymen elep-ekshep otyratyn. Adamı taza, bala sııaqty edi. О́zi «Kóktóbedegi kezdesý» spektaklinde Aısha apaı rólinde aıtatyndaı: «Qaıtkende adam qalady adam bolyp...» ómirlik devızi boldy. Onyń sońynda has rólderi, taǵylymy, urpaǵy, myqty shákirtteri qaldy. Iá, qazaq óneri barda Hadısha Bókeevanyń esimi umytylmaıdy. Janyńyz jannatta bolsyn, qadirli apa, uly aktrısa!Esmuhan OBAEV, M.Áýezov teatrynyń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi.
* * *
MÁÝELI BÁITEREKTEI SAIаLADYQ
Qazaq óneri aýyr qazaǵa ushyrady. Ulttyq sahna óneriniń korıfeıi, KSRO halyq ártisi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, professor Hadısha Bókeeva dúnıeden ozdy. Ǵasyrda bir týatyn talant ıesi Hadısha Bókeeva jasaǵan ǵajaıyp obrazdar galereıasy árqashan halyq jadynda. Álemdik jáne tól dramatýrgııamyzdyń injý-marjandary Ý.Shekspırdiń «Asaýǵa tusaýynda» – Katarına, N.Hıkmettiń «Farhad-Shyrynynda» – Mehmenebaný, A.Ostrovskııdiń «Naızaǵaıynda» – Katerına, M.Áýezovtyń «Qara qypshaq Qobylandysynda» – Qarlyǵa, T.Ahtanovtyń «Sáýlesinde» – Sáýle jáne t.b. taǵdyry qym-qýaty názik jandardyń beınelerin jasaǵan aktrısa, Jaratqannyń jumbaq zaty – áıelder álemin ádemi áspettep ketti. Qazaq akterlik óneriniń altyn qoryn qaıtalanbas sheberligimen baıytqan Hadısha apamyz Batys mádenıetiniń úzdik úlgisin ulttyq sahna tórine ákelgen kásibı aktrısa. О́ziniń tula boıyndaǵy tańǵaldyrar tamasha talantyn respýblıkamyzdaǵy teatr ujymdarynda eńbek etip júrgen shákirtterine jomarttyqpen syılaı bilgen ulaǵatty ustaz ónerimizdiń máýeli báıteregi ispetti. Sol báıterektiń kóleńkesin saıalap júrgen izbasarlary, búgingi urpaq jetimsirep qaldyq. Sahnanyń sıqyrly álemi arqyly kórermenniń kókiregine ıman, júregine adamgershilik, janyna mahabbat nuryn uıalatqan uly Hadıshamen qoshtasý qıyn-aq. Qosh bol, qazaq sahnasynyń padıshasy! Jatqan jeriń jaıly, ımanyń serik bolsyn!Tuńǵyshbaı JAMANQULOV, Qazaqstan Teatr qaıratkerleri odaǵynyń tóraǵasy.
* * *
ÁR ISI О́NEGE BOLATYN
Hadısha apaı týmysynan bólek jaratylǵan, tabıǵaty tekti jandardyń biri edi. Kózime erekshe parasat pen mádenıettiń úlgisindeı kórinetin. Onyń kez-kelgen janmen aralas-quralastyǵynda bólekshe syrbazdyq baıqalyp turatyn. Kópsózdilikke, onyń ishinde kópirme sózge, jasandylyqqa jany qas adamdardyń biri de osy Hadısha apaı edi. Birdeńeni unatpasa, daýys kótermeı, eshkimniń janyna tıetin sóz aıtpaı, ústeldi oń qolynyń saýsaqtarymen tyqyldatyp otyratyn bir qasıeti bolatyn. «Eı, áı, óı» degen sózderdi estise, qabaǵy túsip ketetin. Qaı jerde bolmasyn osy sózderge abaı bolý kerektigin lezdemelerde aıtyp otyratyn. «Halqymyzdyń mádenıetine syn bolady» dep qoıatyny bar edi. Ol úshin eń kıeli oryn sahna boldy. Eń alǵash teatrǵa kelgenimde apaıdyń maǵan «Balaqaı, sahnada ókshemen emes, aıaqtyń ushymen júrý kerek» dep aıtqany áli jadymda. Men ol sózdi eki maǵynada túsindim. Birinshiden, shyn máninde sahnada ókshemen júrýge bolmaıdy, ekinshiden, «sahnanyń kıesi bar, ony qurmetteý qajet» degeni shyǵar dep túsindim. Hadısha apaıdyń taǵy bir erekshe qasıeti retinde ustamdylyǵyn, sabyrlylyǵyn aıtýǵa bolady. Kóńil-kúıin jasyryn ustaıtyn. О́mirde birde-bir ret kóz jasyn kórsetken emes. Tek 80-jyldary bolǵan oqıǵa ǵana apaıdyń jan dúnıesin qatty qozǵady-aý dep oılaımyn. Batys Qazaqstan oblysynda gastroldik saparda júrgenbiz. Apaı bizdi bir aýdannyń ortalyǵyndaǵy eski úıge ertip apardy. Sol úıge jaqyndap baryp, bosaǵasyn ustap egilip jylap turǵany kóz aldymda sýret bop qalyp ketipti. Sóıtsem, ol Hadısha Bókeeva týǵan úı eken. Sodan keıin ol kisiniń eshqashan jylaǵanyn kórmeppin. О́zindik bet-beınesi, ózine tán erekshe minezi bar osyndaı kisiniń o dúnıelik bolýy qabyrǵamdy qaıystyrady. Amal ne, bárimizge ortaq ajal ǵoı. Topyraǵy torqa bolsyn!Tilektes MEIRAMOV, Qazaqstannyń halyq ártisi.
* * *
TEKTI JAN BOLATYN
Hadısha apaıdyń boıynda Jaratýshydan berilgen asyl qasıetterdiń barlyǵy bar edi. Onyń oınaǵan qoıylymdaryn biz qyzyǵa kóretinbiz. Biz ǵana emes, barsha jurtqa unaıtyn. Mysaly, onyń Katarınasy búkil Máskeý moıyndaǵan beıne. Sondaǵy árbir qımyl-qozǵalysy áli kúnge kóz aldymda desem, apamyz biz úshin naǵyz ustaz boldy. Onyń tárbıesin kórgen kóptegen ártister búgingi tańda qazaq sahnasynyń jaryq juldyzdary bolyp júr. Meniń ózim de Hadısha apaımen talaı ret sahnalas boldym. Sol úshin de baqyttymyn! Ol kisiden kóp nárse úırendik. Teatr ónerine 20 jasymda kelgen bolsam, búginde sahnada júrgenime 45 jyldyń júzi bolypty. Osy ýaqyttyń 34 jylyn Hadısha apaımen birge ótkizdim. Teatrdaǵy barsha qyz-kelinshekterge kıim kııý, áshekeı buıymdardy jarastyryp taǵyný mádenıetin, tamaqtaný ádebin, tipti júrip-turyp, óz ornymen sóıleýdiń ózin osy Hadısha apaı úıretti desem de bolady. Qazaq talantty halyq qoı. Áli de, talaı Hadıshalar keledi ómirge. Biraq, ol kisiniń orny bólek. Jaqsyny adam qııa ma?! Aldy jaryq bolsyn!Gúljan ÁSPETOVA, Qazaqstannyń halyq ártisi.
* * *
О́LMES BEINELER JASADY
Hadısha apaıdyń teatr ónerindegi alar orny orasan, uly aktrısa bolǵanyn kórermen qaýym jaqsy biledi. Ol – qazaq sahnasyna eýropalyq úlgidegi arıstokratızmdi alyp kelip, qazaqy tektilikpen ushtastyra bildi. Onyń somdaǵan keıipkerleri aqsúıekterge tán kirpııazdyǵymen, ózindik ómir súrý mánerimen erekshelendi. Álemdik klassıkalardaǵy mańdaıaldy beınelerdi jasap, qazaq teatr óneriniń jańa bir beleske kóterilýine zor úles qosty. Ý.Shekspırdiń 400 jyldyq torqaly toıynda Anglııada ótken teatr merekesine áriptesi Sháken aǵa Aımanovpen birge bizdiń teatr ónerimizdi alǵash ret álemge tanytty. Tanytyp ǵana qoımaı, qazaq degen qasıetti halyqtyń darynyna tamsandyryp, ózgelerdi tánti etti. Hadısha apaı qazaq kınosynyń kemeldený kezeńine de aıanbaı ter tókti. Shyǵys halyqtarynyń: «Artyńda qalar shákirt tárbıelemeseń, bul ómirdi bosqa ótkizgeniń» degen fálsafasyn da aldyna maqsat etip qoıa bilgen ulaǵatty ustaz ónerge degen adaldyǵynan aınyǵan emes. Qadirli Hadısha apaı! Endi, mine, ónersúıer qaýym men áriptesterińizdi ókindirip, ǵaıyptyń kemesine minip, fánıden baqılyqqa kóship barasyz... Alla ıman baılyǵyńyzdy berip, aldyńyzdan jarylqasyn! Adaldyqqa toly janyńyzdy jánnattyń tórine kótersin! Súıingende de, kúıingende de aıtar «Balaqaı!..» – degen sózińizdi saǵynar shákirtterińiz qaldy. El barda óner óshpek emes! Sol ónermen birge Sizdiń esimińiz de máńgi jasaı bermek! Baqul bolyńyz, qazaq sahnasynyń aqsúıek aktrısasy – Hadısha apaı!Áýbákir RAHIMOV, M.Áýezov teatrynyń rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
* * *
ÚLGI-О́NEGE ALDYQ
Hadısha Bókeeva qazaq aktrısalarynyń ishindegi eń tekti de sulý, baladaı ańǵal da erekshe taza apamyz edi. Onyń ónerinen de, ómir súrý saltynan da úlgi-ónege alyp óstik. Bizder 1958 jyly M.Áýezov teatrynyń stýdııasyna kelgende emtıhan qabyldaǵandardyń ishinde Hadısha apa da boldy, sonsoń stýdııalyqtarǵa sabaq berdi. Naǵyz ustaz boldy. Ol kisiniń róldi qalaı jetildirý kerektigi týraly áńgimeleri óz aldyna, oqýǵa jańa kelgen jastarǵa qalaı kıinip, qalaı júrý, qalaı sóıleý, tipti qasyq pen shanyshqyny qalaı ustaýǵa deıin úıretetini búginde ańyz. Ol kóptegen jasqa, onyń ishinde Esbolǵan (Jaısańbaev) ekeýmizge de úlken ustaz, anamyzdaı boldy. О́zi qatań da talapshyl, biraq júregi sonshalyqty jumsaq, jany názik edi. Hadısha apa Mehmenebanýdy, Sháken aǵa ekeýi juptasyp Katarına men Petrýchıony oınaǵanda bizder sahna artynda turyp qyzyqtaıtynbyz, tań qalyp, rahatqa bólenetinbiz. Hadısha apanyń elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi, mysaly «Soqyrlar», «Kebenek kıgen arýlar», «Qylkópir» qoıylymdaryndaǵy rólderi de qyrtysty boldy. Onymen sahnada birge bolý úlken baqyt edi. Hadısha apada qyzǵanysh, ishtarlyq degen eshqashan bolǵan emes. Bir rólge birge túskende barynsha qamqorlyq kórsetip, aqyl-keńesin aıtyp júretin. Eshbir artyq sózi joq, sonshalyqty kishipeıil, mádenıeti óte joǵary adam edi. Hadısha apa uly aktrısa ǵana emes, jaqsy da súıikti jar boldy. Qazaq óneriniń úlken tulǵasy Baıǵalı aǵa ekeýi sonshalyqty baqytty da aıaýly ǵumyr keshti. Olardyń otbasylyq ómiri, birin-biri aıalaýy da jastarǵa úlgi, al Hadısha apanyń aktrısalyǵy, áıel, ana bola alý qudireti bizderge ónege. Topyraǵyńyz torqa, ımanyńyz salamat bolsyn, qadirli apa!Salıha QOJAQOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi.