Halyqtyń uly Qarataı

Birde, 54-shi jylǵy mamyr­dyń sońǵy kúnderi bolar, jańa kelgen oblys basshysy (buǵan deıin res­pýblıkany segiz jyl bas­qarǵan) J.Shaıahmetovtiń tikeleı tapsyr­ma­sy, partııa aktıvi jı­nalysy­nyń sheshimimen ishki ister sala­syn qazaq kadrlarymen to­lyq­ty­rý­ǵa (oblystyq basqar­ma­da­ǵy 72 ofıser arasynda ne­bári 7 qazaq bar ekenbiz) aýdan­dar­ǵa issaparmen sýyt attanatyn boldyq. Úlesimizge tıgen Shaıan, So­zaq, Arys – úsh aýdanda is tyn­dyryp qaı­týǵa saparlas serigim Nazarov ekeý­miz jol boıyndaǵy Shaıanǵa keldik. Osyndaǵy úshkúndik jumy­sy­myzdyń ekinshi kúni bolar, erteńgilikte aýdandyq bólimniń bastyǵy Erhojaev Babahan aǵa maǵan kóz qıyǵymen kúlimdeı qarap otyrdy da: «Keshe bizdiń jigitter osynda buzaqylyq jasap ustalǵan, Máskeýdegi oqý or­nynan Baıjansaıda óndiristik praktıkada júrgen eki stýdentti alyp kelipti. Bireýiniń famılııa­sy Turysov. Qasyndaǵy serigi sizdiń osynda ekenińizdi estigen bolar, «bul bala Shymkentten kelgen Turysov Erekeńniń týǵan inisi» depti. Solardy osynda keltireıik, kórińizshi», degeni. Men mynadaı tosyn jaıǵa bir jaǵy tolqyp, ekinshiden tań­dana ańtarylyp suraǵandaǵy is­tiń jaıy: Máskeýdegi tústi metallýrgııa ınstıtýtynyń sońǵy kýrsy­nan osynda, Baıjansaı kenishine óndiristik praktıkaǵa kelgen órimdeı eki jas jigit Sár­senbaev Ábdi-Ázim (osy aýdan­nyń Keńes­tóbe aýylynyń bala­sy) men onyń serigi Turysov Qarataı al­daǵy demalys kúninde Shymkentke qydyryp qaıtqaly taý jolyna shy­ǵyp, jol ústin­degi «Qarabas­taý» bulaǵy saıa­syn­da kidirip, qala men kenish ara­synda taýar júgin tasyp júr­gen júk mashınasyna qol kó­te­ripti. Toqtaǵan shofer jol aqy­syn suraıdy. Bular stýdentpiz ǵoı dep jaǵdaı aıtady. Janyn­da saýda dúkeniniń satýshysy, qyzyl erindi sulý bıkeshi bar Bogamazov deıtin shofer jigit: «Tegin jolaýshyny almaımyn», dep má­shınesin ot aldyryp, jónele beredi. Eki jigit máshınege qýa jarma­syp, minip alady. Osyny kórgen shofer máshınesin toqta­typ, ózi qorabqa qarǵyp shyǵyp bulardy kúshtep túsirmek bola­dy. Osy jerde alys-keriste eki jaqtan jumyl­ǵan judyryqtar iske qosylady, jaǵa jyrtylady. Ashý, yza qys­qan jaraqatsyz, deni saý shofer máshınesin zýlata aıdap, Shaıan-Shymkent joly aı­ry­ǵyndaǵy Glın­kovo selosyna toq­tap, osynda kóshe ústi, MTS mekemesinde kezdese ketken aýdannan kelgen mılısııa ókilderi­ne bolǵan jaıdy habarlap, taban asty aktilep, «eki jaýapkerdi» qarýly ókilder qoly­na berip, óz jónine kete barady. Bar jaǵdaı osy. Qysqa áńgimeden soń biz otyr­ǵan bastyqtyń bólmesine eki bozym jigit kelip kirdi. Qatarlaı oryn­dyq­qa jaıǵasty. Onyń biri maǵan burynnan kóztanys, soǵystan soń birer jyl Shaıanda aýdandyq sotta hatshy bolǵan Ábdi-Ázim. Kóz qıy­ǵyn­da qýaqy kúlki. Maǵan urlana jymıyp qaraıdy. Qasyndaǵy Qa­ra­taı atty serigi jazǵy dala joly­na beıim qarasur kenep shalbar, jol jeıdesin jeńin túre kıingen, my­ǵym deneli, shaǵyn tulǵaly qara­tory balań jigit. Asaý tar­pańnyń jalyndaı buıra tolqyndy qoıý shashy óz boıyna jarasyp, uıa­sy keń, áldeqalaı muń basqandaı oıly janaryn tómen salyp, tom­saryp únsiz otyr. – Iá, oqýlaryń qalaı, Qara­taı? – dedim men, ony ishke tarta­ ún qatyp. Ol báseń júzin kó­te­rip qarady da, jaıqońyr, jaıly daýysymen: – Oqyp júrmiz, aǵa. Aldaǵy jyly bitiremiz, – dedi. – E-e, solaı de. Tústi metal­lýrgııa mamany bizdegi taý-ken ón­dirisine aýadaı qajet ekeni es­te­riń­de shyǵar. Umytpańdar osyny. – Iá, solaı, aǵa. Osylaı dep, Qarataı álde­qalaı namys oty qysqan kináli jandaı tomsyrǵan qalyńdaý ernin qymtı-jymyryp, oıly júzin taǵy da tómen saldy. – Jaraıdy, endeshe. Aman kórgenshe qaıyr-saý bolyńdar. Dúnıede adam janynan sezimtal, kóńil perdesinen juqa nárse joq. Bularmen qaıyrlasý sátinde ushqyr oı talaı kún, talaı jyl­dardy sharlap ketti. Kóz aldyma aǵadan aıyrylǵan jyl sońynda on altyǵa jańa tolǵan jas jetkinshek shaǵynda tóten kelgen ishtegi dertke jasalǵan operasııa ústinde shetinegen jalǵyz inim, Mekembegim elestedi. Aman júrgende ol da ınstıtýtta júrer edi-aý, osylaı... – Iá, Babahan aǵa, anaý Qara­taıdy maǵan ini dep teligen eken jigitter. Solaı-aq bolsyn. Jastar ǵoı, bular. Kóńilderi kirlemesin. Aman júrse, bular da adam bop, azamat bop, myna keń dúnıeniń bir jerinen shyǵar. Táńiri jolyn ashsa, adam za­tyna degen ómirdiń órisi sheksiz. Arada jyldar ótkende qa­sıetti Qa­rataý, Táńirtaýdyń aıasynda ulan­­dar uıasynan alysqa qanat qaqqan bala qyran, qıyrdaǵy qazaq aýyly­nyń kishkene qara  taıy topshysy bekip, qabyrǵasy qataıa azamattyq uly sapar jolynyń keń aıdyny­nan kóriner dep kim oılapty. Jańa zamanǵy jańalyqtyń jarshysy – sanalýan aqparat quraldary memlekettik basqarý júıesinde Qara­taı Tu­rysov atty kórnekti bir qaı­rat­ker azamattyń bar ekenin, ol ózi jaı bir qatardaǵy kóptiń biri emes, asa parasatty iri tulǵa, jańa kezeńdegi táýelsiz qazaq eliniń ǵa­rysh­tap órleýiniń basy-qasyndaǵy eren azamattyń biri ekenin jarysa kórsetip jatty. Bul ózge emes, sono-oý bir jas­tyq dáýrende sapar jolda týǵan ini, jan baýyr bop jolyqqan Qarataıdyń ózi ekenin kórip te, bilip te, ishteı Táńirge táýbe etip súısinip te júrdik. Sonaý alysta qalǵan jetpisinshi jyldardyń sońy bolar, qara kúz – qarashanyń qalyń ortasynda kezekti demalystyń kezi – Kavkaz­dyń áıgili «Narzan» shıpaly sýyn­da (Kıslovodsk) emdelip, qaı­tar mezgil jetkende osynda birge kelip, bir júrgen temir tegeýrindi, ańqylda­ǵan aǵaıyn Tókeń Nazarbekov: – Áı, pısatel, anaý Máskeý­de, kásipodaq keńesiniń basynda otyr­ǵan aq basty Qarataı seniń baýy­ryń ekeni ras pa? – dep kúrkiredi. – Birge týmasa da bir týǵandaı ekeni ras. – Qalaısha? – O, ol uzaq hıkaıa, Tóke. – Al sen osynda ekenińdi aıtpadyń ba, oǵan? – He dep aıtam. Qajeti ne, áldenege áýrelep. – Oý, qyzyqsyń sen. Máskeý arqyly qaıtqaly otyr­myz. Habarlasý, sálemdesý degen bar emes pe? – Durys qoı, sol úshin dabyra qaǵý kerek pe? – Endeshe, tyńda. Qarataı meniń de kópten syılas, jaqsy kóretin inim. Habarlaspaı ketkenimiz tipten jaraspaıdy bizge. Sóıtken Tókeń úlken esikterdi irkilmeı ashyp, shalqaıa basyp, ómir dodasynyń qalyńynda jú­retin er kóńildi Tókeń sol kún­niń keshinde sanatorıı bastyǵynyń «tikeleı» telefonymen Más­keýde, Bú­kil­odaq­­tyq Kásipodaq­tar Keńesi­niń (VSSPS) bir bas­shysy bolyp otyr­­­ǵan Qarataı­men habarlas­ypty. – Bar problema sheshildi, pısatel. «Lenıngrad» qonaq úıin­de lıýks nomer, Búkilodaqtyq kór­me­ge joldama, onyń qarajat shyǵyny túgeldeı profsoıýz esebinen, – dep shalqydy Tókeń. Rasynda, Máskeýde, Tókeń aıt­qan­daı, Qarataıdyń qamqorly­ǵy­na keneldik. Qonaqjaıdaǵy jaıma tósek, jaıly oryn, úsh kúnge so­zyl­ǵan astanany aralaý, kórme, tarıhı murajaılar men Ostankıno, Kremlge saıahat... Qashan attanyp ketkenshe ár kúnimiz ben túnimiz bir táńiri bergen sypaıy qamqorlyq­tyń aıasynda ótti. Biraq qalyń memleket isindegi Qarataımen júzdese almadyq. «Sútpen bitken súıekpen birge ketedi» deıtin halyqtyń sózi áste shyn ómirdiń ózinen týǵan óz qaǵıdasy. Ony tezge salyp ózger­te almaısyń. Ishiń ezilip, qan­shalyq jaqsy kórseń de, qaısy­bireýlerdeı elbirep, jelbireı al­maıt­yn qudaıdyń bergen minezi. Arada qanshama ómir kezeńi ótse de «Qarataı-aý, qaıdasyń?» dep al­dyna izdep barmappyn. Jata qap hattar jazbappyn. Tek jol orta­sy áldeqashan oıysqan toq­san tórtinshi jyl jazynda Qarataı­dyń bala jastan birge ósken dosy Sherhanmen birge Saryaǵashtyń shıpaly sýynda ekenin estip, sonda tarttym. Biraq sol kúni qonalqaǵa Tashkent asyp, darııadan arǵy elge ketken Qarataımen kezdesýdiń reti kelmedi. Arnaıy alyp bar­ǵan sálem-saýqat qatarynda «Jazý­shy» baspasynan jaryqqa shyqqan tarıhı roman «Temirlannyń» bir tomdyǵyn kezekshi medbıkege amanat etip qaldyryp, qaıttyq. Sol aptanyń sońynda aýdan ákimi, izetshil ini Amangeldi Má­likov arqyly Qarataıdyń habary da jetti. Úıge kóligin jiberip, aldyna shaqyryp alǵan ákim ini: «O, Er-aǵa, Qarataı inińiz jora-joldas­tary Myrza­taı men Márııa, áıgili óner qaı­ratkeri Orazbaev Sábıtti, Sveta kelinińizdi bastap sizge, elge sá­lem bergeli kele ja­tyr. Taýdaǵy uly atamyzdyń me­ken-jaıyna Qos­mola, Terekti áý­lıe­ge bastap baryp, birer kúndi bir­ge ótkizetin boldyq», – dep keń keýdesi bıikteı túsip, jarqyrap otyr. Sol kúni aıtqan habarmen aý­dannyń beldi azamattary Tal­ǵat, Ábildabekter bastaǵan taýdaǵy aýyl jigitteri mezetti jer – jo­ǵa­ry Balabógenniń saıaly alma baýy, aq terekter aıasyna segiz qanatty aqboz úılerin qatar tigip úlgergen eken. Kelesi kúnniń úlken sáskesi kezinde Qarataı bas­taǵan ini, dos, kelinderdi Nu­rıla apa (Domalaq ene) ǵı­mara­tyna qaraǵan Bala­bó­gen kópiri alańynda qarsy aldyq. Jol basy – áýlıe ana, taýdaǵy uly Báı­di­bek, Qos ananyń meken jaıyn­da ulylar rýhyna taǵzym etý rá­simi­nen soń – uzaq jyldar ada­syp tabysqandaı kúı keshken Qarataı­men qasıetti Qarataý qoı­­nynda, sylańdaı aqqan syr­ly bulaq jaǵa­sy, alyp báı­terekter saıasynda bar ómirde esten ketpeıtin jaısań jaz­dyń jaqsy kúnderin ótkizdik. – Uly babanyń tereńde qalǵan tarıhyn qaıta terbetip, ulyqqa ulaǵat eter is jasap jatqan­dary­ńyz tipten oryndy bolǵan. Biz alysta júrip syrttaı súısinemiz. Jańa bas­talatyn atanyń ǵımaraty qury­ly­syna qosqan az ǵana úlesi­miz bol­syn, qabyl alyńyz, – dep, Qarataı qoıyn qaltasynan shyǵa­ryp kógil­dir konvertin usyndy. Bul kúnderge deıin «kók qaǵaz» dep, ol kezde atyn estigenimiz bolmasa, qolǵa ustap kór­megen Amerıka dollarynyń «100» tańbaly alty qaǵazy eken. Ol kezde ájeptáýir aqsha – Bárekeldi, nıet qabyl bol­syn. Bul qosqan úlesteriń ja­qyn­da ortamyzǵa kelip, ata arýa­ǵyna arnap el mingizgen qarakók arǵymaǵyn baılap attanǵan Asa­baı aǵadan keıin ekinshi bo­lyp tirkeldi. Uly babaǵa arnalǵan ulaǵat umytylmaıdy, – dep azamat inilerge izgi tilekti alǵysy­myzdy aıttyq. Sol bir toqsanynshy jyldar­dyń orta tusy táýelsizdik tańy­men birge týǵan rýhanı órleýdiń esten ketpes shýaqty bir kezeńi boldy. Sol jyldary qazaqtyń bir­týar eren azamat uly Nursul­tan babalar men qasıetti analar aldyn­da­ǵy perzenttik paryzy­men jarqy­rap eki dúrkin orta­myz­ǵa keldi. Onyń kelýi uly dáýirdiń shapa­ǵatyn uzaq jyldar kútken qalyń eldiń shattyq merekesine aınaldy. Osyndaı ulaǵat­ty kezdesý, qaýy­shý, tabysýdyń saltanatty jıyn­dary qatar jatqan Jýaly, Talasta, Merki men Qordaıda qazaq eli­niń azattyǵy jolynda jo­ryq, josyndy ómir keshken batyr babalar – Rysbek pen Qoıgeldi, Sańy­ryq pen О́tegen, Bóltirik sheshen men Sypataıdyń mereıli-merekeli jıyndaryna ulasty. Tolassyz ómir aǵynynda toq­tam joq. Birde shýaqty kúni jar­qyraǵan kóktemniń kúnindeı, endi birde qara bulty qaptaǵan qara­shanyń kúzindeı san qubylǵan dúnıe oıda-joqta teledıdar ar­qy­ly halyqtyń uly Qarataıdyń mańdaıaldy perzenti Nurlan­nyń ómir órin órlegen ǵaryshty shaǵynda qapylysta qaza tapqan qaraly habaryn jetkizdi. Ol kez emdeý ornynda jatqandyqtan azamat inim aldyna birshama keshigip jettim. Júzi synyq, sabyrly-sabaz Qarataı nar men er kóterer taǵ­dyrdyń zilmaýyr júgin sezbeıtindeı báz baıaǵy bııazy, sypaıy qalpy: – Qalaısyz, aǵa, aýyl-elderi­ńiz aman ba, jedelhatyńyzdy al­dyq, rahmet, – deıdi jaıbaraqat, sabyrly daýsy báseń tartyp. – Áne bir jyly óziń baryp kórgen el bári-bári ornynda ǵoı, Qarataı. Qys yzǵary keter, aldymyz jaz, jaqsy bir kúni ini, dos, kelinderdi qatarǵa alyp elge kelip, ortamyzda bolsań kóńil-kúıimiz bir kóterilip qalar edi-aý. Ol oıly júzin tómen salyp, kóz janary jasaýrap úndemedi. Jaı qozǵalyp, jumys ústeliniń ishki tekshesinen qyzylqońyr muqabaly qalyń kitabyn alyp, ishki betashar betine qoltańbasyn jazyp: «Estelik bolsyn, aǵa», dep aldyma qoıdy. Bul kitap onyń san ǵasyrlar asýyn asyp, Táýelsizdiktiń tańyna aman jetken qazaq elin ǵalamdyq damýdyń bıigine bastaǵan halyq­tyń armanshyl azamaty Nursul­tan­nyń oń qoly, eń jaqyn keńes­shisi retindegi zerdeli zertteýleri men ushan-teńiz joba-jos­parlar­dyń jıy­ny. «Qyryq jyl ınemen qudyq qazǵan» ǵylym doktorynyń eresen eńbeginiń jıyny. Aty jóni: «Kazahstan: Stanovlenıe ry­noch­­noı ekonomıkı» («Qazaq­stan: Na­ryq­tyq ekonomıkanyń qa­lypta­sýy»). Astanada, «Elordada» altyndatqan áriptermen apta­lyp basylǵan kitap, barsha sanaly ómirin týǵan el, halqyna bergen azamat eńbeginiń jıyny. Bul bizdiń sońǵy dıdar­lasý-júzdesý sáti edi. Men onyń sharshaýly, muńdy janaryna áldeqalaı qımastyq sezimde qııalaı, barlap qaradym. Aqyl men parasat shýaǵyna toly báz baıaǵy tuńǵıyq-tunyq janar... Ony qaıta bir kórýge jaz­bapty táńir. Erkinbek Turysov, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.