Táýelsizdik tuǵyry

Kónekóz tarıh – san qıly ári san qyrly qoǵamdyq qubylys­tar men áleýmettik silkinisterdiń kýási. Sonyń birqatary bizge kez­deı­soqtyqtyń kórinisindeı kóri­netini bar. Sol sekildi budan jıyr­ma bes jyl buryn qol jet­­kiz­gen táýelsizdigimizge de osyn­­­daı kózqaras turǵysynan qaraý­­­­shy­lar tabylady. Alaıda, álem­­­dik áleýmettanýshylardyń paıymdaýynsha, kókten salbyrap túse qalǵandaı kórinetin sol kezdeısoq oqıǵalar men kút­pegen jaǵdaılardyń, tipti tóńkeris­ter­diń ózi ǵalamdyq damý yrqy men qısynynan serpin alady eken. О́tken myńjyldyq. Toqsanyn­shy jyldardyń basy. Tóten­she jaǵdaılar jónindegi mem­le­kettik komıtettiń (TJMK) basty maqsaty  KSRO aýmaǵynda temirdeı tár­tip ornatý ekendigi belgili boldy. Sta­­lın zamanyndaǵydaı «ha­­­lyq­­­tar túrmesin» qaıtadan qal­­py­na keltirý kezeńi esik qaǵyp tur­ǵan­daı sát týdy. Osy kezde Odaq qura­myndaǵy keıbir respýblıka basshylary zańsyz, kezdeısoq qurylǵan úki­mettik qurylym – «Tótenshe komı­tettiń» bıligin moıyn­­da­­maı­tyn­dyqtaryn ashyq aıtty. Solardyń biri – Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev edi. Ol oqıǵa oryn alǵannan keıin 20 tamyz kúni tańerteń respýblıka halqyna arnap sóz sóıledi. Onda respýblıka basshysy TJMK-nyń áýleki áre­ket­terin qoldamaıtynyn, munyń KSRO Konstıtýsııasy qaǵı­dat­taryna qaıshy ekenin ashyq málimdedi. Anyǵyn aıtqanda, tóń­kerisshilerdiń basty zymııan oıl­arynyń biri – odaqtas res­pýb­lıkalardy bıleý tizginin qaı­ta­dan bir ýysqa jıyp, olardy burynnan beter tuqyrta túsý ekeni de belgili bolyp edi. Alaıda, jurtshylyqtan qoldaý tappaǵan tótenshe komıtettiń kúni qarań bolyp, shyqpaı jatyp óshti. Sondaı-aq, onymen birge azattyqty ańsaǵan elderdiń zańdy erki men quqyn uzaq jyldar boıy buǵaýlap kelgen KSRO-nyń da dáýreni ótip, demi taýsylyp bara jatty. Osy oqıǵadan keıin Keńester Odaǵy aýmaǵynda erkindik urany ashyq aıtyla bastady. Tipti, Gorbachev shuǵyl Máskeýge oralyp, bılik taǵyna qaıta jaıǵas­qanymen kúnilgeri belgilengen Odaqtyq kelisim jasalmaı qaldy. Jyrtyqqa jamaý salyp, quryqqa syryq jalǵaýǵa tıisti Novoogarev kelisimi de jórgeginde tunshyqty. Saıası júıeniń daǵdarysqa ushy­rap, aıyqpas dertke dýshar bol­­­­­ǵa­­nyn der shaǵynda ańǵar­ǵan Qazaq KSR Prezıdenti N.Á.Nazarbaev eldiń egemendigi men sha­rýa­shy­lyq­ty óz betimen júrgizý er­ki­ne negiz qalaıtyn basty qujat­tarǵa – «Qazaq KSR-nyń Qaýip­siz­dik keńesin qurý týraly», «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly» jáne «Qazaq KSR-nyń syrt­qy ekonomıkalyq der­bes­ti­gin qam­tamasyz etý týraly» Jar­lyq­tar­ǵa qol qoıdy. 1991 jyldyń 23 tamyzyn­da res­pýblıka basshysy N.Á.Nazarbaev KOKP Orta­lyq Ko­mı­te­ti­niń Saıası Bıýro múshe­ligi­nen óz yqtııary­men bas tartty. Sol jyldyń 7 qyr­kúıeginde Almaty qalasynda ótken par­tııa­nyń sezinde Qazaqstan Kom­mýnıstik parııasyn taratý týraly sheshim shyqty. Bul jaı ǵana oqıǵalardy termelep, monshaqtaı tizip shyǵatyn hro­nı­kalyq tarıhı derekteme emes, ǵasyrlar boıy erkindigin ańsaǵan halyqtyń táýelsizdikke jetý jolyndaǵy al­maǵaıyp shaǵy men sheshýshi kezeńi edi. Ári osy bıik te asqaq múd­deler jolynda tózimdilik tanytyp, sabyr saqtar tarıhı sátter men tabıǵı belester bolatyn. Osy tusta ortalyq basylymdar odaqtas respýblıkalardaǵy qo­ǵam­dyq-saıası ózgerister men jar­qyn jańalyqtardy «egemen­dik­tiń erilme sherýi bastaldy» dep keketip-muqatyp baqqanymen, orys zııalylarynyń oıy ozyq­tary Odaqtyń kúıi ketip, baǵy taı­ǵanyn ashyq aıta bastady. Aqy­rynda 1991 jyldyń 8 jel­toq­sanynda Reseı, Ýkraına jáne Belarýs basshylary Mınsk túbin­­degi Belovejıe nýyn­da úsheý­ara bas qosyp, 1922 jylǵy KSRO qurý týraly sharttyń kúshin joıý, onyń ornyna Táýelsiz Mem­le­ket­ter Dostastyǵyna birigýdi kóz­deıtin qujattarǵa qol qoıdy. Sóıtip, olar jetpis jyldan astam ýaqyt boıy álemdi qahary­men yqtyrǵan, tanym men nanym terezesine temirden perde tutyp, quzyryndaǵy ult pen ulysty qasań ıdeologııanyń qamaǵynda ustaǵan kommýnıstik-totalıtarlyq rejimdi tárk etti. Sol jyly 13 jeltoqsanda Ash­habadta bas qosqan Qazaqstan, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Túrik­men­stan jáne Tájikstan basshylary Belovej kelisimin qoldaı­t­yn­dyqtaryn bildirdi. Al bir apta ótken soń burynǵy Odaq qu­ra­­myndaǵy Baltyq jaǵalaýy el­­derinen basqa on bir respýblıka bas­­shylary Almaty qalasynda bas qosyp, KSRO-ny ydyratyp, TMD-ny qurý týraly halyq­ara­lyq quqyqtyq aktilerdi jarııa etti. Shyn máninde, burynǵy Ke­ńes­­­tik keńistiktegi ǵana emes, bir-biri­men bastary eshýaqytta túıis­peıtin, eki lagerge bólinip, bir-birine qıǵash qarap kelgen búkil jer-jahannyń saıası-ıdeo­logııalyq bet-perdesin ózger­tip, kók qursaý tonyn jibitken tarıhı oqıǵa boldy, bul. Mine, osylaısha tejeı turýǵa kelmeıtin, keri buraýǵa kónbeıtin tarıhtyń tegershigi shyr kóbelek aınaldy. Postkeńestik endiktegi basqa res­pýblıkalar sııaqty, Qazaq elinde de qoǵamdyq-saıası ózgerister men silkinister endi óziniń tabıǵı arnasymen jalǵasyn taýyp, alǵa qaraı aǵyndaı jóneldi. Eń áýeli Qazaq KSR-nyń Jo­ǵar­ǵy Keńesi 1991 jyldyń 16 qa­za­nynda qabyldaǵan qaýlynyń jáne arnaýly zańnyń negizinde 1 jeltoqsan kúni búkilhalyqtyq saılaý ótkizilip, táýelsiz Qazaq­stan­nyń Prezıdenti retinde óz ulty­nyń asyl qasıetterin, izgi de danalyq bolmysyn boıyna dary­­ta bilgen saıası tulǵa, qa­rym­­dy qaıratker Nursultan Nazarbaevqa el qalaýy, tarıh tań­daýy tústi. Araǵa alasapyran­dy ǵasyrlar men almaǵaıyp kezeń­derdi salyp, azattyq tańymen qaıta oral­ǵan aqjoltaı ǵuryp boıynsha Memleket basshysy ant berip, el bıligi tizginin qolyna aldy. Sóıtip, 1991 jyldyń 10 jel­toqsanynda Joǵarǵy Keńes sessııasy respýblıkanyń ashy shekteı shubatylǵan resmı ataýynan «keńestik» jáne «sosıalıstik» degen sózderdi alyp tastap, Qazaq­stan Respýblıkasy dep ózgertti. Sodan kóp uzamaı bir aptanyń bederinde respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessııasy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Zań qabyldady. Dál osy kúni 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaq eli aspan asty, jer ústinde óziniń eshkimge kiriptar emes, derbes damý jolyn tańdaǵan, baıtaǵy tutas, shekarasy bólinbeıtin bire­geı, halyqaralyq qatynasta teń quqylyq qaǵıdatyn ustanatyn demokratııalyq-quqyqtyq, zaıyrly memleket qurǵanyn saltanatpen jarııa etti. Dál osy kúni... Iá, dál osy kúni ısi qazaqtyń ólgeni tirilip, ósh­keni jandy. Kóksegeni kelip, kókeı­degisi oraldy. Mereıi ósip, mártebesi bıiktedi. Túrli tarıhı kezeńderde eldiń birligi men jerdiń tutastyǵy úshin tógil­gen qan men josylǵan terdiń qarym­tasy qaıtty. Árıne, «Bárin de tarıhtyń syı-sybaǵasy deýge bolar. Alaı­da, jan-júregińniń ańsary bolǵan azattyqty eshkim de syıǵa tarta almaıdy. Azattyq degenimiz – bul álemdik tarıh tolqynynda óziniń sýbektilik quqyǵyn sezine­tin jáne oǵan jaýap bere alatyn halyq bolmysynyń jalǵyz ǵana úlgisi». (N.Nazarbaev, «Tarıh tol­qynynda» Almaty 1999, 54-bet). Rasynda da, ulys muńy, ur­paq qamy úshin kúndiz kúl­­ki, túnde uıqy kórmegen, ba­ıyr­ǵy babalardan beri tartyp, kúni keshegi 1986 jylǵy Jeltoq­san­nyń yzǵarynda tóbeden tas doma­latqandaı ortalyqtyń óktemdigi men saıası ozbyrlyǵyna tózbeı azattyqtyń ánin shyrqaı alańǵa atoılap shyqqan órimdeı jastar­dy dúnıege ákelgen qazaq ulty­nyń bes myńjyldyqta bastan keshkenderiniń bári búgingi táýel­sizdigimizdiń tutas tarıhy. Jalpy, halqymyzdyń birne­she ǵasyrlarǵa sozylǵan azattyq pen erkindik jolyndaǵy kúres tarı­hy – eldik múdde úshin birik­ken ári búgilgen saýsaqtar ispet­tes. Táýelsizdik úshin aıanbaı shaı­q­asqan kezder onyń bir kele­tin sátin jaqyndata túskeni ká­mil edi. Al dushpan qarasyn basy­nan asyrmaǵan azamattyq – órliktiń ónegeli baıany desek jarasar. Munyń bári ulttyq memlekettiliktiń bastaýyna negiz bolmaq. Zamanalar qatparynan, ǵasyr­lar tuńǵıyǵynan tamyr tart­qan osynaý erekshe etno­mádenı fenomen azatker sana-sezimge otarshylyqtyń oıranyn bastan ótkerip, 260 jyldaı tar jol, taıǵaq keshken kezeńderde de selkeý túspegeni qaıran qaldyra­dy. Tek bodan tirliktiń bulty aıy­ǵ­yp, táýelsizdiktiń kúni kók­ke órlep, qyrany samǵaı ush­qan­da ǵana qazaqtyń aty da, zaty da aspan asty jer ústinen esh­qa­shan joǵalyp ketpeıtinin uq­tyq. О́ıtkeni, tarıh taǵylymy sony túısindirip edi. Elbasynyń Máń­gilik El ıdeıasy da osy arnadan tamyr tartqany anyq. О́zgeniń tabanynda taptalyp, aranyna jutylyp ketpeı, ózindik bolmysy men dástúrli dúnıe­tanymyn ári ulttyq rýhyn saqtap qalý úshin talaı bahadúr babalar san márte qazaqty otarshyldarǵa qarsy qarýly shaıqastarǵa bas­tady. Bir ǵana Batys Qazaqstan ólkesin jaılaǵan qazaqtardyń patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasaty men ozbyr bıligine qarsy Syrym, Baraq, Jolaman batyrlar tusynda bastalǵan ult-azattyq qozǵalystary urpaqtan-urpaqqa aýysyp, 180 jyl boıy jalǵasqan eken. Bıyl júz jyldyǵy atalyp ótip otyrǵan 1916 jylǵy «maýsym jarlyǵyna» moıynsynbaýdy kózdep, qarý bilep atqa qonǵandar da jalpyqazaq kóterilisiniń beldi ókilderi edi. Búginde Táýelsizdigimizdi odan ári nyǵaıtý jolynda kezdes­ken san-qıly kedergilerden ótip kelemiz. Áleýmettik aıadaǵy muqtajdyqtar men sharýashylyq salasyndaǵy qıyndyqtar da ájeptáýir eńserildi. Tipti, álem­degi alpaýyt memleketterdiń irge­sin shaıqaltqan qarjy-eko­no­­mıkalyq daǵdarystarǵa da taban­dylyqpen qarsy tura bildik. Osyndaı syn saǵattar­da makro­ekonomıkalyq turaq­ty­lyqty qamtamasyz etip qana qoı­maı, Ult Josparyn bel­gi­le­gen Qazaqstan Respýblı­kasyn bul kúnderi barsha álemdik qaýym­­das­tyq moıyndap, qurmet tutady. Bul Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń qaı kezde de qoǵamdaǵy saıası turaqtylyq pen áleýmettik tatýlyqty kóz­diń qarashyǵyndaı saqtaýǵa aı­ryq­sha nazar aýdarǵanynyń nátı­jesi. Ári ony memlekettik saıa­sattyń ózegine aınaldyra bilgen kóregendiliginiń kórinisi.  Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» ORAL