Tuńǵysh ádebı agenttik

Qazaq qalamgerlerine Nobel syılyǵynyń buıyrmaı kelýiniń syry nede? О́z basymyz ómirden ǵajaıyp taǵdyrlardy kóp kezdestirdik, jaqsy jańalyqtyń jarshysy bolýdyń ózi erteń úshin aıtarlyqtaı tarıh. Mán bersek, mundaı áreketke olar ǵalamdy tańǵaldyrý úshin, ózderin-ózderi jarnamalap, pıar jasaý maqsatynda barmaǵan. Bolmasa syrttaı bireýdiń buıryǵymen emes. Únsiz júrip úıdeı sharýany atqaratyn sondaı keremet joba ıeleriniń keıde elenbeı qalyp qoıyp jatatyny jaman. «Qazaq ádebıeti men mádenıeti bolsyn, tolsyn» dep tól ádebıettiń basqa damyǵan elderden kenjelep qalmaýyna janushyryp júrgen sondaı bir jandy kópshilikpen tanystyryp qoıalyq. Ol – Qazaqstandaǵy «Bestseller KZ» ádebı agenttiginiń negizin qalaýshy Baqtygúl Mahanbetova. Osydan 20-30 jyl buryn «Álem jurtshylyǵyna qazaq ádebıetin qalaı oqytamyz?» degen suraqty alǵa tartpaq túgili, adamnyń mıyna mundaı oıdyń kirip-shyǵýynyń ózi ekitalaı edi. Zamanynda myńdaǵan taralymmen jaryq kórgen ádebıet týyndylaryna kýá, oqyrmanyn naryq saldarynan joǵaltyp ala jazdaǵan qazaq ádebıetiniń murageri, soǵan qaramastan búginde ǵalamtorǵa táýeldiligi artqan, rýhanı keńistigi «dúdámal» qazaqtyń balasy ulttyq qadir-qasıetin boıyna jetkilikti darytyp, ata-babanyń aıshyqty jolyn jalǵastyrýǵa qanshalyqty nıetti degen saýal báribir ómirsheń. Sheteldegi ózge áriptesteri sııaqty, qazaq jazýshylarynyń janynda da bir-bir agenti, qalamgerge tek shyǵarmashylyqpen aınalysýyna múmkindik týǵyzatyn janashyry bolsyn degen nıettegi Baqtygúlmen jaqynyraq tanysqanymyzda, áýeli osy oılarymen bólisti. Onyń aıtýynsha, ádebıetti oqyp qana qoımaı, kóńilge toqyp, zerdelep, odan alǵan rýhanı azyǵymyzdy arǵa, ımanǵa, rýhanııatqa qyzmet etkizý kerek. Qazaq qalamgerleri álemdik tájirıbege ıek artatyn kez áldeqashan jetti. «Kitabymdy kim oqıdy, qaıda aparyp satamyn, qalamaqymdy kim tóleıdi?» degenderge bastary qatpaı, jazýshy aǵaıyn taza shyǵarmashylyǵymen aınalysýy kerek... Taǵy bir maqsat qoǵamdy, adam janyn izgilendiretin oılardy zertteý, taratý, adamshylyqqa shaqyrar amaldardy negizge alý bolyp tabylady. Ulttyq bolmysty, qundylyqqa qurmet sezimi mol urpaqty tárbıeleıtin, memleketimizdi nyǵaıtatyn uǵynyqty ustanym qashanda babalarymyz san ǵasyrlar boıy kóz qarashyǵyndaı saqtaǵan muramen, rýhanı azyqpen astasyp aıshyqtalary ras. Jahandanýdyń belsendi úderisinde qazaq balasynyń júregine ulttyq rýhtyń dánin egý – ońaı sharýa emes... Jalpy, adam balasy eshýaqytta óziniń erteńgi ómirin túgel boljap bile almaǵan. Mysaly, taǵdyr tálkegine ushyraǵan pende bostandyqqa shyqqannan keıin ári qaraı durys ómir súrýge qabiletin azaıtyp alatyn kórinedi. Osy oraıda, Amerıkada «Shekspır soty» degen tájirıbeniń qoldanylatyny tegin bolmasa kerek. Onda áli de túzelýge múm­kindigi bar, jeńil-jelpi zań buzǵan adamdardy úıqamaqta ustap, Shekspır pesalaryn jattatyp, ony sahnalaý ar­qyly álgi buzaqylardyń jandúnıesine ózgeris engizýge tájirıbe jasalyp kó­ripti. Minekı, ádebıetińizdiń kúshi. Adam sanasyna yqpal etýshi eń myqty quralyńyzǵa bizdegi kózqaras qalaı? Baıaǵydaı jatyp alyp jurttyń bári tegis jarysyp kitap oqıtyn kez kózden bul-bul ushqany qashan. Shekspırdiń 450 jyldyǵyna oraı 2013 jyly bastaý alǵan joba boıynsha, mysaly, Nıý-Iork kóshelerinde 154 ataqty akter uly aqynnyń sonetterin bir jyl boıy toqtamaı oqyǵan. Álemdik deńgeıde munan asqan nasıhattyń taǵy qandaı túri bolýy múmkin. Sol sııaqty, ádebıetti jarnamalaýdyń qazirgi eń damyǵan jáne keń taraǵan túri agenttikter ekeni daýsyz. Rýhanı baılyqty jarnamalaýdy tabys kózine aınaldyra otyryp, adam janyn izgilendirýge orasan zor úles qosa alatyn ádebı agenttiktiń shyǵý tarıhynyń ózi áriden bastaý alyp jatyr. Kitapty kommersııalandyrýdy qolǵa alǵan dúnıejúzindegi tuńǵysh aǵylshyn ádebı agenttigi 1875 jyly qyzmetin bas­taǵan eken. «Litrejections» saıtynan alynǵan málimet boıynsha, búgingi tańda tek Ulybrıtanııa astanasy – London qalasynda naryqtaǵy 111 tanymal kásibı ádebı agenttikter tabysty eńbek etýde. Amerıkada ádebı agenttik alǵash ret 1893 jyly qyzmetin bastady. Sodan beri qaraı jalpy 1000- nan astam agenttik tirkelgen, sonyń tek 134-i Nıý-Iorkte ornalasqan. Kanadada 30 shaqtysy bar desek, 1967 jyly alǵashqysy ashylǵan Avstralııańyzdyń ózinde qazirgi tańda 20 shaqtysy jumys isteýde. Bes ǵasyrdan astam tarıhy bar Maındaǵy Frankfýrt kitap jármeńkesi ótetin Germanııada jyl saıyn 700 mln.-nan astam shyǵarma oqyrmanǵa jol tartyp, 2000-nan joǵary baspa úıleri úzdiksiz qyzmet atqarady eken. Taǵy bir derek, Qytaı bul jaǵynan álemniń alpaýyt kompanııalarynyń ónimderin da­ıyndap, tabys taýyp otyrǵan eń qýatty memleket bolyp sanalǵanmen, ádebı agenttigi kúni keshe, ıaǵnı 1987 jyly ǵana iske qosylǵan. Reseıde alǵashqy ádebı agenttik 1990 jyly jazýshylardyń avtorlyq quqyǵyn qorǵaý maqsatymen ashylǵany málim. Aınalamyzdaǵy eńsesin tiktegen jurt ádebıet álemine osylaı iri ózgerister alyp kelip jatqanda, bizdegi tynyshtyq neniń belgisi? Qazaqstandaǵy tuńǵysh ádebı agenttiktiń jetekshisi B.Mahanbetova osy túıtkildi tez arada sheshý kerek dep esepteıdi. Áýeli ádebı agenttik jobasyn bastamas buryn, álemdik tájirıbeniń ozyq mektepterimen tanysyp, úzdik ádistemelik baǵytpen jumys isteıtin birneshe kompanııanyń tarıhyn saralap kórgen ol Eýropanyń, Amerıkanyń, Azııanyń naryǵynda jemisti eńbek etip jatqan agenttiktermen baılanys jasap úlgergen. Olar da Qazaqstanmen áriptes bolýǵa nıetti, tipti mentorlyq qyzmet kórsetýge de daıyn ekenin aıtty. «Kompanııa 2016 jyldyń naýryz aıynan bastap jumys isteıdi, – dedi agenttik jetekshisi bizben áńgimesinde, – osy az ǵana ýaqyt ishinde elimizdegi jáne alys-jaqyn sheteldegi ádebıetti nasıhattaıtyn birqatar ujymdarmen, birlestiktermen áriptestik baılanys ornatyp úlgerdik. Maqsatymyz – kitapty kommersııalandyrý isin halyqaralyq standartqa saı júrgizý. Osy maqsatqa jetý úshin «Bestseller KZ» ádebı agenttigi mynadaı mindetterdi belgiledi: ádebı ónimniń sapasyn jaqsartyp, jazý sheberligin arttyrý úshin quramynda kásibı redaktorlar men aýdarmashylar, sýretshi-ıllıýstratorlar men dızaınerler, sonymen qatar bedeldi synshylar bar bilikti topqa jaýapkershilik artylady; qazaq avtorlary shyǵarmalarynyń álemdik deńgeıde tanylyp, taralýyna, onyń ishinde halyqaralyq kórmelerge, kitap jármeńkelerine, konferensııalarǵa, teledıdar jobalaryna qatysýyna múm­kindikter týǵyzý jáne BAQ qural­daryn paıdalaný arqyly keńinen nasıhattaý... álemdik baspalarmen jáne ádebı agenttermen ózara tyǵyz qarym-qatynas ornatý mańyzdy». «Qazaq ádebıetiniń jalpy adamzattyq qazynaǵa qosar úlesi az emes, – deıdi agenttik jetekshisi. –Jaratýshy ıemizden alǵash kitap túsken ýaqyttan beri, sóz qudiretiniń tirshilikke yqpaly sezilip otyrdy desek, adam balasy damýyna tek bilim men ilimniń kitap arqyly ǵana zor úles qosa alatyndyǵy ejelden málim jaıt. Kitaptyń myqty bıznes kózine aınalýynyń álemdik deńgeıdi qamtýy arqasynda, bizdiń elimizde de birqatar is-sharalar atqaryldy. Máselen, 1991 jyly kitap shyǵarýmen aınalysatyn bas­palar sany 14 bolsa, sońǵy jyldardaǵy málimet boıynsha baspa isimen aınalysatyn 360 mekeme tirkelgen eken. Bul qýanarlyq jaǵdaı, biraq ta baspa ónimderi qanshalyqty sapaly jáne oqyrmanǵa jetkizilýi kóńil kónshite me deıtin bolsaq, túıtkildi túıinder jetkilikti. Jáne buǵan qazir qalypty jaǵdaı retinde qaraý beleń ala bastady». Jalpy, ulttyń ustyn-bolmysyn kórsetetin ádebıetimizdi ózge túgil ózimizge nasıhattaý joqtyń qasy jáne avtorlar eńbeginiń baǵalanýy óte tómen. Qalamaqydan kúderlerin úzgen jazýshylar janaıǵaıy óz aldyna bólek áńgime. Qazaq qalamgerleri shyǵarmalarynyń álemge tanystyrylýy jaqsy bolsa, aýdarylǵan shuraıly týyndylar qaıda? Álemdegi eń baı til– qazaq tili dep maqtanyp jatamyz. Ras bolsa, álem bizdi nege moıyndamaıdy, Nobel syılyǵy ıegeriniń ishinde qazaq nege joq? Qazaq tili qorynyń qaı deńgeıde ekenin 15 tomdyq sózdik arqyly bilý qıyn emes. Munda 106 myń ataý sóz ben 48 300 sóz tirkesi qamtylypty. Al, álemdegi eń baı tilder qataryna jatatyn túrikterdiń túsindirme sózdiginde 92 292 sóz bar eken, ıaǵnı túrik tilinen qazaq tili 14 myń sózge baı degen sóz. Solaı bola tura Nobel syılyǵyna qazaq jazýshysy emes, túrik jazýshysy Orhan Pamýk ıe boldy. Bir sebebin joǵaryda atap óttik, ádebıetti, jazýshyny jarnamalaýdyń álsizdiginen. О́kinishke qaraı, qazaq qalamgerleri arasynda áli de ádebı agenttiktiń ne ekenin, onyń qandaı qyzmet atqaratynyn tolyq túsine almaı júrgender bar. Shyǵarmalardy jarnamalaý jaǵy, qalamgerdiń qalamaqy mólsheri kóńil kónshitpeıdi, avtorlyq quqyqty saqtaýdy nazarda ustaıtyn mamandardyń joqtyǵy, kitap jármeńkelerine, túrli halyqaralyq ádebı konkýrstarǵa avtorlardyń az qatysýy, tipti múldem qatyspaýy – ádebı ortadaǵy túıtkildi máselelerdi sheshetin, tıisti menedjerler men ádebı agentterdiń bolmaýynan. Halyqtyń áleýmettik osal toby úshin sapaly ádebı ónimderdiń qoljetimdi bolýy, ádebı agenttiktiń áleýmettik jobalardy iske asyrýdaǵy mańyzdy da ári basty baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Bul oraıda B.Mahanbetova Al­matydaǵy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qazaq ádebıeti men folkloryn, ónerin zertteýde, ulttyq ádebıet pen ónerdiń tarıhy men teo­rııasyn, asa kórnekti ádebıet jáne óner qaıratkerleriniń shyǵarmashylyq murasyn zerdeleýde ult qazynasyna úlken úles qosyp otyrǵanyn aıtady. Ǵylymı ınstıtýt ǵalymdarynyń atsalysýymen júzege asqan saýapty is ári Táýelsizdik jyldaryndaǵy eń bir aýyz toltyryp aıtatyn jetistigimiz – 2014 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen «Babalar sózi» qazaq folklorynyń 100 tomdyǵy der edik. Tarıhı máni zor mundaı iri shyǵarmalar álemge aldymen tanystyryl­ýy tıis eń úlken syılyq ekeni daýsyz. Sonymen qatar, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde qurylǵan Abaı atyndaǵy ınstıtýttyń da alys elderge nasıhattaýǵa laıyqty jaqsy bastamalary az emestigin alǵa tarta otyryp, agenttik tóraıymy birqatar joǵary oqý oryndary janynan Abaıdy zertteý ortalyqtarynyń ashylýyn qazaqtyń rýhanı oıanýynyń jarqyn belgisine balady. «Nıetimiz – qalamgerler men oqyrmandar arasynda altyn kópir bolý. Ádebıet syndy mańyzdy sala­nyń damýyna atsalysý qoǵamnyń jan-jaqty, ıaǵnı adamgershilik turǵysynan ósip-órkendeýine, óskeleń urpaqtyń aǵartýshylyq jaǵynan durys qalyptasýyna, álem halyqtary arasyndaǵy toleranttylyq sezimderiniń oıanýyna yqpal etedi. Osy joba aıasynda qalamgerlerdiń sheberlikterin shyńdaý maqsatymen, álemdik myqty koýchterdiń, úlken tanymaldyqqa ıe bolǵan shyǵarma avtorlarynyń tájirıbelerimen bólisý barysynda aptalyq, 1 aılyq, 3 aılyq, 6 aılyq, 1 jyldyq kýrstar, semınarlar, trenıngter, sheberlik synyptaryn uıymdastyrý josparlanýda. Bul úshin Ońtústik Koreıanyń úlgisin nazarda ustaýǵa bolatyn sııaqty, sebebi, koreı ádebıetiniń nasıhaty durys, basqa tilderge aýdarylýy sapaly, Koreıa ádebıeti aýdarma ınstıtýty arqyly oǵan memlekettik deńgeıde kóńil bólinip otyr. Osy tájirıbesi arqyly óz shyǵarmalaryn aǵylshyn, fransýz, nemis, ıspan, orys tilderinde aýdaratyn kásibı mamandardy 1 jyldyq, 2 jyldyq kýrstarda daıyndap shyǵarady. Basqa memleketterdiń azamattary da jobaǵa arnaıy konkýrs arqyly iriktelip, shákirtaqy taǵaıyndalyp, tildi kórkem shyǵarmany aýdarýǵa laıyqty meńgerip, sol eldiń ádebıetin nasıhattaýǵa atsalysa alady. Al, bizdiń elimizge kelsek, aýdarmashy mamandardy daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary bolǵanmen, nátıjesine kóńil tola bermeıdi. Bıznes-forýmdaryna syrttan kelýshi ınvestorlar men qandastarymyzdyń pikirinshe, bizdegi aýdarma syn kótermeıdi. Kelisim­derge qol jetkize almaı qalǵan ınvestorlar óz sátsizdikterin negizinen aýdarmashylardyń tájirıbesizdiginen kóretin kezder jıi kezdesedi. О́zim de kásipker retinde osyndaı jaǵdaıǵa az kýá bolǵanym joq. Sondyqtan, shyǵar­malardy shet tiline sapaly aýdarý ózekjardy máseleniń biri sanalady. Orasan zor qarjy bólingen otandyq fılmderdiń tabandap, tabysqa kenele almaı jatýynyń bir syry osynda. Abaıdy, qazaq qalamgerlerin tanys­tyrýǵa baılanysty biraz tyń ıdeıa-usynystarym bar. Qajet dep tabylsa, shetel ınvestısııasy arqyly júzege asyratyn bolamyn. Tıisti oryndardan jáne otandyq qaltaly azamattar tarapynan tolyqqandy qoldaý bolmaǵandyqtan, jobadan túsetin barlyq paıdany shetel ınvestorlarynyń qanjyǵasyna baılap berýden basqa endigi jerde amalym qalmady....» degen joba jetekshisi soǵan qaramastan halqymyzdyń rýhanı injý-marjandary álemge tek «Qazaq brendi» degen ataýmen usynylatynyn jetkizdi. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»