Tatıananyń qyrdaǵy áni

Kelesi jyly onyń shyqqanyna 120 jyl tolady Áneý bir jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Abaıdyń romany» atty maqalada Aleksandr Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanynyń Abaı jasaǵan qazaqsha nusqasy aýdarma emes, tól týyndy ekenin dáleldeýge tyrysqan edik. Bas abaıtanýshy Muhtar Áýezov janryn epıstolıarlyq roman dep anyqtaǵan bul týyndynyń áli de teksere, zerdeleı túsetin tustary jeterlik. Jalpy, kórkem shyǵarma tabıǵatynda – naqtyly qubylys. Ýaqyt ozǵan saıyn jańa qyr-syry ashyla bermek. Jýyqta osy joldardyń avtory Fedor Dostoevskııdiń 1880 jylǵy 8 maýsymda Orys tildi ádebı shyǵarmalardy súıýshiler qoǵamynda, Máskeýdiń Tver býlvarynda Pýshkınge eskertkish ornatylýyna oraı jasaǵan baıandamasyn tárjimalady... Stýdenttik shaq. Oqý baǵdarlamasy boıynsha Vıssarıon Belınskııdiń A.S.Pýshkın týraly maqalalar shoǵyryn oqyǵanbyz. Al Pýshkın jaıly uly orys synshysynyń eńbekterimen qatar, orystyń taǵy bir kemeńgeri Fedor Dostoevskııdiń Aleksandr Pýshkın týraly maqalasy baryn ol kezde estip bilmegen edik. Keńes kezinde dúnıetanymy jaǵynan kóp qaıshylyqtary bar dep sanalǵandyq saldarynan bolsa kerek. Dostoevskııdiń baǵalaýynda, Onegın – ári ór adam, ári aqsaýsaq («prazdnyı chelovek»), halyq ómiriniń «qarǵys atqan máselelerinen» boıyn aýlaq ustaıtyn, týǵan jeriniń ýaıym-qaıǵysyna jany aýyrmaıtyn ózimshil, egoıst. Sóıtip, Dostoevskıı Onegındi Belınskııden góri qatańyraq synaıdy. Tatıana obrazyn zerdelegende, Onegındi, kazaqshalap aıtqanda, jermen-jeksen etedi. Al Abaıdyń hat túrinde jazylǵan romanyn­daǵy Onegın obrazy biri aqyn, biri prozaık orys ádebıeti klassıkteriniń ıdeıalyq-estetıkalyq baǵamdaryna uqsaıdy da, uqsamaıdy da. Abaı romanynda eń áýeli «Onegınniń sıpaty» sýretteledi. Onegındi uly aqynymyz ózi kózdegen nysanasyna saı orys danasy romanynyń birinshi taraýynyń onynshy, on birinshi shýmaqtary jáne on ekinishi shýmaqtyń alty jolyn iriktep alyp, sol jyr joldarynyń saryny boıynsha beıneleıdi. Aleksandr Pýshkın atalǵan taraý shýmaqtaryn: Kak rano mog on lısemerıt, Taıt nadejdý, revnovat, Razýverıat, zastavıt verıt, Kazatsıa mrachnym, ıznyvat, Iаvlıatsıa gordym ı poslýshnym, Vnımatelnym ı ravnodýshnym! Kak tomno byl on molchalıv, Kak plamenno krasnorechıv, V serdechnyh pısmah kak nebrejen! – dep bastasa, uly Abaı bul joldardy bylaısha órbitedi: Jasynan túsin bılep syr bermegen, Dámelense, kúndese, bildirmegen, Nanasyń ne aıtsa da, amalyń joq, Túsinde bir kádik joq aldar degen.   Keıde pań, keıde kóngish ornymenen, Keıde úndemeı júrse de, sózge baıaý. Ot jalyndaı jaýapker qurbymenen. Salystyryp kórińiz. Qazaq aqyny, birin­shiden, Pýshkın romanynan Onegınniń kúrdeli harakteriniń ońdy sıpattamalaryna kóbirek zer salǵan. Qaı tustardaǵy synynyń epıstolıarlyq romanynyń túpki maqsatyna sáıkesetin jaǵyn edáýir jumsartqan. Tipti joǵaryda keltirilgen shýmaqtyń birinshi jolyn túbirli ózgertken dese de bolady. «Kak rano mog on lısemerıt» degen jyr joly qazaq aqynynyń nusqasynda «jasynan túsin bılep, syr bermegen» delingen. Iаǵnı, epıstolıarlyq romannyń Evgenıı Onegıni eki júzdi ońbaǵan emes. Qaıta jópsheńdilikpen syryn asha qoımaıtyn, túsin bılegish, ustamdy adam. Ekinshiden, Abaı romanyndaǵy Onegınge qaratyp aıtylatyn áshkere synnyń ózi de, saıyp kelgende, sıpap-qamshylaý ǵana bolyp shyqqan. Onegındi «dem alysym, qumarym – bir sen» dep, «janyn qurban jolyna qylǵan jansıdy» dep kelemejdegenimen, onyń bul aıybyn da onshama aýyrlatpaıdy, «jastyq jeńip, kóńil shaıqaǵandyq» dep jýyp-shaıady. Aleksandr Pýshkın qazaq jerinde, Orynbor men Oral qalalarynda 1833 jyly bolǵany, qazaqtyń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» dastanyn ádeıilep jazdyryp alyp, ol jóninde shyǵarma jazýdy oılastyrǵany atam zamannan aıan aqıqat. Muhtar Áýezov bul tarıhı shyndyqty bile tura, «Osylaısha, 1887 jyldyń qysynda orystyń danasy Pýshkın óziniń súıiktisi Tatıanasyn qolynan jetektep kep, keń qazaq saharasyna eń alǵash ret qadam basty» – dep jazady. Zańǵar jazýshymyzdyń bulaısha kelýiniń, naqtyly obraz arqyly belgili bir ıdeıamen arqaýlanǵan allegorııalyq kórkem tásildi qoldanýynyń óz syry bar. Ol syrdyń ózegi uly orys halqy men qazaq halqynyń dostyǵy ıdeıasy edi. Orys danasynyń qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasyna qolynan jetektep kelgen Tatıanasy, dana aqyn Pýshkınniń ózi de tyńdaýshysyn uıytqan qadirli, bıik obrazdarǵa aınaldy. Tatıana – Pýshkınniń, Belınskııdiń, Dostoevskııdiń, Abaıdyń ǵana emes, romandy oqyǵan jannyń bár-báriniń súıiktisi. A schaste bylo tak vozmojno, Tak blızko!..No sýdba moıa Ýj reshena... Iа vyshla zamýj. Vy doljny, Iа vas proshý, menıa ostavıt; ............................................ Iа vas lıýblıý (k chemý lýkavıt?), No ıa drýgomý otdana, Iа býdý vek emý verna. Vıssarıon Belınskıı osy jyr joldaryn taldaı kele, Tatıana óz bolmys-tabıǵatynan aıny­maıtyn orys áıeliniń tıpi dep baǵalaıdy. Fedor Dostoevskıı de Tatıananyń: «Basqaǵa men buıyrǵanmyn, Adalmyn oǵan árdaıym», degen aqtyq sózin naǵyz orys áıeline tán minezge balaıdy. Sonsoń saýal qoıady: biraq sonda qalaı bolǵany Tatıana Onegınge «men sizdi súıemin» deıdi, sonysyna qaramaı, ony eteginen ustaýdan bas tartady, óıtýiniń sebebi nede? Uly jazýshynyń bul máselege baılanysty uzaq-sonar tolǵanystaryn qysqasha qaıyrǵanda, sebep eki túrli: birinshisi – Tatıananyń pák júreginiń sheshimi: «meıli men-aq baqytsyz bolaıyn, meniń baqytsyzdyǵym anaý shaldyń baqytsyzdyǵynan áldeqaıda aýyr bolsyn, biraq men basqa bireýdiń túbine jetý arqyly baqytty bolǵym kelmeıdi», deıdi. Ekinshi sebep – Dostoevskııdiń joramaly boıynsha, Tatıana tipti qart kúıeýi dúnıeden ozyp, basy bosaǵan kúnde de Onegınniń sońynan ermegen bolar edi. О́ıtkeni, onyń qandaı adam ekenine Tatıana sonaý qyz kezinde-aq, Onegın joqta onyń kabınetin aralap, oqyǵan kitaptaryn, zat-buıymdaryn aqtaryp-tóńkerip júrip, kózi jetkendeı bolǵan. Erninen ersileý kúlki júgirip: «Saıqymazaq emes pe eken bul jazǵan?» – dep oılaǵan-dy. Al «Tatıana haty» týraly qazaq nusqalarynda: Muhtar Áýezovtiń roman-epopeıasynda, uly jazýshynyń kórkem zertteýlerinde, mysaly, «Pýshkın jáne Abaı» atty maqalasynda uly Abaı «Evgenıı Onegın» romanynyń ishinen «tek Onegın-Tatıana arasynda kezek aýysqan kúshti mahabbat kúılerin ǵana sóz qylatynyn aıryqsha bólip aıtqan. «Abaı óz janynan Onegınge aqyrǵy sóz beredi. Bul – Pýshkınde joq», deıdi. Abaı keıipkeri hat túrindegi romandaǵy harakteriniń damý logıkasyna saı ólim qushady. Onegın «Tatıana hatyna» ilki jaýabynda-aq: Pende kórgen bar qyzyqtyń Bárin ishken sum júrek. Aınyǵan soń sen jolyqtyń, Aıtyp-aıtpaı ne kerek?!   Tátti dúnıe kóńilimnen, Ketti meniń nan maǵan. Endi bizge bir ólimnen Basqa túk joq arnaǵan, – dep jol taba almaı dúnıe salatynyn málimdeıdi. Al Pýshkın romanynda Tatıana hatyn alǵan soń Onegın ólim degen sumdyq sózdi aýzyna da almaıdy. Pań jigit – jıyrmanyń altaýynda. Bul jasyna deıin súıip-janýdyń talaıyn basynan keshirip úlgirgen. Endi sol qyzyq-shyjyqtyń bárinen mezi bolǵan. No ıa ne sozdan dlıa blajenstva; Emý chýjda dýsha moıa; Naprasny vashı sovershenstva; Ih vovse nedostoın ıa. Poverte (sovest tomý porýkoı), Sýprýjestvo býdet nam mýkoı, Iа, skolko nı lıýbıl by vas, Prıvyknýv, razlıýblıý totchas; Nachnete plakat: vashı slezy Ne tronýt serdsa moego, A býdýt lısh besıt ego... О́ziniń búgin jaqsy kórgeninen kúni erteń aınyp ketetinin jasyrmaıdy. Jas qyzǵa dáris oqyǵandaı: Arman etpe, jas kúniń kóp, Igilik kór, erge bar! Bul zamannyń qashqyny dep, Men ǵarypty esińe al, – deıdi. Taǵy bir erekshelik, epıstolıarlyq romannyń geroıy Pýshkın romanyndaǵy Evgenıı Onegınmen attas bolǵanymen, ulttyq zaty bólek! «Onegınniń Tatıanaǵa jazǵan hatynda» bylaı delingen: Mıhrabym sen, bas uramyn, Til jete almas gúzirime. Jeptpedim, ne jasyramyn, Gaýharymnyń qadirine. Mıhrab meshitte qubylany kórsetetin, ımam tura­tyn oryn. Endigi bir shýmaq: «Táńiri doby – bul ǵarip bas» dep bastalady. «Adamnyń basy – Allanyń doby» degen mátel de hrıstıannyń aýzy­nan shyqpasa kerek. Qysqasy, epıstolıarlyq roman­nyń geroıy – musylman, aıtty-aıtpady – qazaq! Abaı romanyndaǵy Tatıananyń da esimi oryssha bolǵanymen, zaty – qazaq qyzy. «Tatıananyń sózi» bylaısha juptalady: Sen jaraly jolbarys eń, Men kıiktiń laǵy em. Tiri qaldym, ólmeı áreń, Qatty batty tyrnaǵyń. Nemese: Qaımaq edi kóńilimde, Bizge qaspaq boldy jem. Eki sóz joq ómirimde, Men de sorly – baqyt kem. Bul sózderdi Pýshkın romanynan múlde ushy­ratpaıtynymyz – zańdy nárse. О́ıtkeni, mun­daı tirkester hrıstıan, orys ataýlynyń aýzyna eshqashan túspek emes. Orys dvorıanynyń qyzy sút pisirip, qazannyń qaspaǵyn qyrmaıdy ǵoı! Epıstolıarlyq romannyń Tatıanasy sońyra jurttyń ósek, qańqýyna qalmaýyn tileı otyryp, sózin bylaısha támamdaıdy. Ǵashyq aqpyn esh kúmánsiz, Yrys emes, sor úshin. Kórisýge shydamaspyz, Aıyrylalyq sol úshin. Bul shýmaqtyń Pýshkın romanyna uqsaıtyn jeri – nesin mekersıin, men sizdi súıemin deıtin muń-zary. Al kórisýge shydamaspyz» deıtin sózderi Shyǵystyń Láıli-Májnún dastanyn eske túsiretini daýsyz. Hat túrinde jazylǵan romandaǵy Tatıana buryn qazaq sózimen aıtylyp kórmegen, ár sózi anyq estiletin kórkem tilmen jáne bir keremeti – Abaı shyǵarǵan sherli, muńdy sazben ándetedi. Tatıana ániniń qazaq saharasynda shyrqal­ǵany­na endi bir qys ótken soń 120 jyl tolmaq. «Abaı joly» roman-epopeıasynda Tatıananyń áni, naz-muńy Abaıdyń súıikti jary Áıgerimniń júreginen jan-ımanyndaı, minájat qupııa duǵasyndaı úzilip shyqsa, búginde dál solaı ár jas júrekti eritip, kóńilin ásem kúıge bólemek. Táńiri qosqan jar ediń sen, Jar ete almaı ketip eń. Ol kezimde bala edim men, Aıamasqa bekip eń. Tatıana jasyndaǵy búgingi burymdylar bul ándi taza sezimmen, ystyq júrekpen aıtsa, onyń qısyny jeterlik. Qyz – jat jurttyq. Týǵan áke-sheshesinen jyraqtap, basqa bir shańyraqqa kelin bop túsedi. Jas arýǵa ne oı kelip ketpeıdi deısiń. Tatıana ánin shyrqatsa, bolashaq taǵ­dyryn jaýapty oılaǵany. Tatıana áni – qanat biti­retin bólek sazdy, muńdy, nazdy án. Reseıde qazirde Pýshkın týraly jyl saıyn 500-deı kitap shyǵady eken. «Lıteratýrnaıa gazeta», basqa da buqaralyq aqparat quraldary uly aqyn jaıly jańa bir derek pe, áıteýir, sebebin taýyp qunarly materıal jarııalap jatady... Pýshkın – orys danasy bolǵanda, Abaı – qazaq danasy. «Aıran suraı kelip, shelegińdi jasyrma» deıdi atam qazaq. Aıtpaǵym, kelesi jyl – Tatıana ániniń jyly bolyp jarııalansa. Ánshiler báıgesi, taǵy da basqa aıshyqty is-sharalar belgilense... Búgingi jas ulandy smartfonǵa kúndi-túni úńilýden basyn bir kótertse, ol Abaı óleńi, Tatıana áni bolar. Sherıazdan ELEÝKENOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty