Áńgime arqaýy – birlik

Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Ońtústik Qazaqstan oblysyna jumys sapary qasıetti Túrkistan qalasynda jalǵasty. Munda Prezıdent Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıinde bolyp, osynda jaı tapqan ultymyzdyń uly tulǵalaryna zııarat etti. Osydan keıin qaladaǵy mádenı-tarıhı etnografııa­lyq ortalyqta bolyp, zııaly qaýym ókilderimen kezdesti. О́tken jyldyń qarasha aı­yn­da paıdalanýǵa berilgen bul ǵı­ma­rat kitaphana, murajaılardan tu­rady. Úsh qabatty ǵımarat ásem bezendirilip, onyń úsh qaba­tynda ǵundar dáýirinen bastap, barlyq túrki, qazaq tarıhy men Túrkistan qalasynyń ótken shejiresinen mol derekter beretin mýzeı uıymdastyrylypty. Eks­po­nat­tar qory 14 myńǵa jýyq kó­ri­ne­di. Al kitap qory 5 myńnan asady. Zııaly qaýym ókilderimen kezdesýdi Prezıdenttiń ózi ashyp, júr­gizip otyrdy. Aldymen óziniń Ońtústik Qazaqstanǵa kelgen jumys saparynyń maqsatyn aı­typ berdi. Men munda údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­darlama boıynsha berilgen tapsyrmalardyń oryndalý bary­sy­men tanysýǵa keldim. Bul ba­ǵytta Ońtústik óńir jaqsy jetistikterge jetip otyr. Osy baǵ­dar­lama boıynsha 14 serpindi joba iske asyryldy, deı kelip, Prezıdent áleýmettik salanyń damýy­na toqtaldy. Sonyń ishinde adam densaýlyǵyn saqtaý baǵytyn­da­ǵy jaqsy isterdiń birqataryn aı­typ berdi. О́zi Shymkent qala­syn­da bolǵanda jumysymen ta­nys­qan perınataldyq ortalyq­tyń jetistikterine de toqtalyp ótti. Sońǵy jyldardaǵy memleket tarapynan qarajat bólinip, son­daı-aq syrttan ınvestısııa tartý jolymen jasalyp jatqan qam­qor­lyqtardyń arqasynda ana men bala ólimi azaıdy, atap aıt­qanda, bala ólimi – 20, ana ólimi 30 paıyzǵa kemidi, dedi Prezıdent. Atalǵan ortalyqta biz 500 gramdyq salmaqpen týǵan sha­ra­nany da ólimnen alyp qalý múm­kindigine ıe boldyq, dedi Elbasy. Odan ári Prezıdent Qazaq­stan­nyń 20 jylda shyqqan bıikterine keıbir memleketter ǵasyrlar boıy da qol jetkize almaǵanyn atap kórsetti. Táýelsizdik alǵan jyldary Qazaqstanda 500-deı mektep, 300-deı aýrýhana sa­lyn­dy. Aldymen biz shekara­myzdy shegendep aldyq. Al shekarasy she­gendelmegen el – el emes. Qa­zaqstan jastarynyń bilimi eshkimnen kem bolmas úshin halyq­aralyq joǵary deń­geıde bilim bere alatyn joǵary oqý oryn­da­ryn ashýdamyz, dedi Elbasy. Sózin qorytyndylaı kele Prezıdent «Mádenı mura» baǵdarla­ma­syna toqtalyp, 2003 jyldan beri ony iske asyrýǵa 7 mlrd. teńge jum­salǵanyn aıt­ty. Alǵashqy bolyp sózdi «Qaz­qaı­tajańǵyrtý» RMK dırektory Qanat Tuıaqbaev aldy. Ol óziniń sózinde «Áziret-Sultan» qoryq-murajaıyna júrgizilgen jań­ǵyr­tý jumystary jáne jalpy oń­tústik óńirdegi mavzoleıler men tarıhı oryndardyń qalpyna keltirilýi jóninde áńgimelep berdi. Sonymen birge, Damaskidegi jóndelip jatqan Ál-Farabı kesenesi men Kaırdegi Beıbarys Sul­tan meshitiniń jóndelý bary­sy týraly aqparat berip ótti. Jalpy, sońǵy 7 jylda memleket tarapynan qamqorlyq­qa alynǵan 89 tarıhı nysannyń 73-i qaıta jóndeýden ótti, dedi ol. Kelesi sóz alǵan Halyqaralyq túrki akademııasynyń prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń dok­to­ry Shákir Ybyraev óziniń só­zinde túrki halyqtaryn rýhanı-mádenı turǵydan jaqyndas­tyrý­da qazaqstandyq bastamalardyń zor mańyzy bolǵanyn atap ótti. Sonyń ishinde Astanada ashylǵan Túrki akademııasynyń jaı-kúıi, onyń keleshek josparlary týra­ly aıta kelip, onyń túrki halyq­taryn jaqyndastyrýdaǵy ıgi qyzmetterine joǵary baǵa berdi. Biz keńestik dáýirde esesi ketken halyqpyz, dep bastady óziniń sózin mádenıettanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıda­ty Bazarbek Atyǵaev. Qazir rýhanııat salasynda úlken silkinis júrip jatyr. Qazaqtyń jaýhar jyr, terme, án-kúıleri jınaqta­lyp, bir izge túsirilýde. Olar «Máń­gi­lik saryn» degen atpen jaryqqa shyǵyp, aýdıotaspa­larǵa da tú­sirildi. Sonymen birge, qa­zaq­tyń 1000 áni, 1000 kúıi anto­lo­gııalary jaryq kórdi. Etnomá­denı ekspedısııalarymyz Qytaı, О́z­bek­stan memleketterinde tura­tyn baýyrlarymyz­daǵy muralar­dy jınap qaıtty. Aldy joǵalý qaýpinde turǵan 2000-ǵa tarta kúıimiz taspaǵa jazyldy. Qazir «Batyrlar jyry» sııaqty an­to­logııalyq shy­ǵarmalardy jınaq­taý ústin­demiz, dedi ol. «Qazaq ensıklopedııasy» bas­pa­synyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Baýyr­jan Jaqyp osy oıdy odan ári órbitse, Abaıtaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylym­dary­nyń doktory Mekemtas Myr­zahmetov óziniń sózinde Qa­zaqstannyń qazir úırenýshi elden úıretýshi elge aınalyp kele jatqanyn tilge tıek etti. Aıtysker aqyn Áselhan Qa­ly­bekova óziniń sózin Elbasyǵa arnaǵan júrekjardy jyrynan bastady. Odan ári halyq aqyny aıtystyń mańyzyna toqtalyp, onyń byltyrdan beri memleket qamqorlyǵyna alyna bastaǵany­na rızashylyǵyn bildirdi. О́ner­diń tóresi sanalatyn aıtys ha­lyqtyń naǵyz rýhanı qazynasy bolyp tabylady. Sondyqtan mem­lekettiń ony qamqorlyǵyna alǵany barshamyzdy qýantty, dedi ol. Jýrnalıst-jazýshy Marhabat Baıǵut Prezıdenttiń Jol­daý­ynda memlekettik tilge qamqor­lyq jasaý máselesiniń kóteril­genine rızashylyǵyn bildirdi. Memlekettik qyzmetke qabyldaý­da tildi bilý deńgeıin tekserý qa­jettigin aıta kelip, ol qazir qazaq balalarynyń 80 paıyzy qazaqsha oqıtyndyǵyn eske saldy. Budan 20 jyl buryn qazaqtardyń 20 paıyzy ǵana qazaqsha oqyǵanyn eskergende, bul úlken jetistik, dedi jazýshy. Kezdesýde sońǵy bolyp Túr­kistan qalasy aqsaqaldar alqasy­nyń tóraǵasy Jarylǵasyn Ázi­ret­bergenov sóz alyp, jınal­ǵandar atynan Elbasyǵa alǵysyn bildirdi. Odan ári elge belgili aıtys aqyny Bekarys Shoıbekov jyrdan shashý shashty. Basqosýdy qorytyndylaǵan Elbasy zııalylarmen oı bólis­kenine qýanyshty ekendigin bildirdi. «Biz jel qýǵan qańbaq sııaqty halyq emes, tamyry tereń­ge ketken halyqpyz. Alaıda, tarıhshylarymyz qazaqtyń túp-tuqııanyn áli kúnge deıin anyq jaza almaı keledi. Shynaıy patrıotızm týǵan tarıhyńdy jaqsy bilýden bastalady». Osy­laı deı kelip, Prezıdent qazaq­tyń adastyrmas temirqazyǵy bo­latyn úsh iri máseleni aýyzǵa aldy. Birinshisi – tarıhyńdy tolyq bilý, ekinshisi – jan-jaqqa tartqan dinı aǵymdardan ara­sha­laıtyn Iаsaýı ilimi men fı­losofııasyn oqyp-úırený, úshin­shisi – ulan-ǵaıyr Abaı órke­nıeti. Danyshpannyń: «Birińdi, qazaq, biriń dos – kórmeseń istiń bári bos», degen naqylymen áńgimesin aıaqtaǵan Prezıdent zııalylarmen jyly qoshtasyp, sapar qorytyndysy boıynsha jýrnalısterge shaǵyn suhbat berdi. Jaqsybaı SAMRAT, Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy. Sýretti túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.