Aqıqat – bárine birdeı jaǵatyn nárse emes. Sondyqtan ony tuspaldap óner arqyly jetkizip otyrǵan. Ádebıet álimderi muny «Ezoptyń tili» dep aıdarlaǵan. Qazaqtyń qara tilimen aıtsaq, astarlap aıtý. Kóne Grekııada ómir keshken álgi Ezop adamdardyń minez keselderin haıýanattardyń hareketteri arqyly ájýalaǵan. Nege tike aıtpaǵan? Aıta almaıdy. Shúnkı, ol – qul, onyń ústine tili – múkis. Sondyqtan aıtatyn sózin alystan oraǵytyp, mysalmen jetkizedi. Keıde osyndaı «kedergiler» ónerdi ótkirleı túsedi, jańa forma izdeýge májbúrleıdi. Týra aıtylǵan shyndyq tez tozady, al astarmen aıtylǵan oı ýaqytpen birge júrip, ár dáýirde qaıta paıymdalady. Ezop mysaldarynyń ómirsheń bolatyny sondyqtan. Ondaǵy ań men qus sol zamandaǵy adamdardyń ǵana emes, siz ben bizdiń qazirgi bet-beınemizdi de dál tanytady. Alaıda satıranyń osynaý jaýynger janry búgingi ádebıette laıyqty kórinis tappaı júr.
Mysaldyń anyqtamasyn áıgili teoretık, ádebıettanýshy Temirbek Qojaekeev berip úlgergen: «Mysal ómirdegi jaǵymsyz qubylystardy kóbinese adamnyń emes, basqa bir aıýanattyń, qustyń nemese bir zattyń basynda bolǵan oqıǵa etip sýretteıdi. О́zin aıtar ıdeıa, oı-pikirin jasyryp, jumbaqtap aıtady. Áńgime bir jándik, bir zat týraly bolǵanmen, onyń ar jaǵynda adam beınesi, adam isi, adam harakteri turady». О́ıtkeni ádebıettiń negizgi nysany – adam. Bári adam úshin jazylady.
Túsinikti bolý úshin bir mysaldy eske túsireıik. Baıaǵyda bir túlki bıikte ósip turǵan júzimge olaı da bylaı sekirip úze almapty. Aqyry myna júzimder áli pispegen dep qoıa beripti. Bul Ezoptan jetken mysal. Qazaqta da osyǵan uqsas mysal bar. Ilýli turǵan etke jete almaǵan mysyq «myna ettiń sasyǵyn-aı» depti.
Bizge belgilisi – Abaıdyń, Ybyraı Altynsarıniń, Ahmet Baıtursynulynyń Krylovtan aýdarǵan mysaldary. Spandııar Kóbeevtiń de atalǵan janrǵa sáıkes birqatar shyǵarmasy bar. Bul ózi satıranyń ishindegi eń kóne janr. Ereksheligi – belgili bir ómir shyndyǵyn ájýalaı kelip, sońynda qysqa túıin beriledi. Ony «moral» deıdi. Sóz basynda Ezopty teginnen-tegin aıtqan joqpyz. Ol zamanymyzǵa deıingi VI-V ǵasyrlarda mysaldar shyǵarǵan. Rımde bul janrdy bizdiń zamanymyzdyń I ǵasyrynda Fedr jalǵastyrdy. Úndi jerinde mysaldar jınaǵy sanalatyn «Panchatantra» III ǵasyrǵa jatady. Al jańa dáýirdegi eń kórnekti mysalshy fransýz aqyny Jan Lafonten edi (XVII ǵasyr). Reseıde mysal janry XVIII ǵasyrdyń orta tusynan XIX ǵasyrdyń basyna deıin qarqyndy damydy. I.A. Krylovtyń mysaldary osy janrdyń Reseıdegi sharyqtaý shegin kórsetti.
Safarı janrdyń sańlaǵy
Mysaldyń shyǵý tegi jóninde eki túrli tujyrym bar. Birinshisin Otto Krýzıýs, A. Haýsrat bastaǵan nemis mektebi usyndy. Bul kózqaras boıynsha, mysalda áýeli oqıǵa turady, al túıin keıin qosylady. Iаǵnı mysal janýarlar jaıly ertegiden, al ondaı ertegiler mıften taraǵan. Ekinshi tujyrymdy amerıkalyq ǵalym B.E. Perrı usyndy. Onyń pikirinshe, mysalda eń áýeli túıin basty orynda, al mysaldyń ózi salystyrý, maqal-mátelge jaqyn, oıdy dáleldeýge qyzmet etetin qosalqy qural retinde týǵan. Alǵashqy baǵyt Iаkob Grımmniń romantıkalyq teorııasymen sabaqtassa, ekinshisi Lessıngtiń rasıonalıstik kózqarasyn jańǵyrtady. XIX ǵasyr fılologtaryn grek mysaly buryn paıda boldy ma álde úndi mysaly ma degen talas kóp tolǵandyrdy. Qazirgi tańda grek pen úndi mysaldarynyń ortaq bastaýy shýmer-vavılon dástúrinen taraǵan degen pikir ornyqty.
Saǵadaǵy satıra keshi
Hosh, Abaı zamanynan beri neshe jyl ótti. Biraq mysal janrynda qalam terbep júrgen qalamgerler ne baspa betinen, ne áleýmettik jeliden kórinbeıdi. Kezinde marqum Kópen Ámirbek «Myń bir mysal» ataýymen mysaldar jazǵan edi. Bireýin eske túsireıik:
«KÝ–KA–RE–KÝ»
Tipá, Tipá! Til-aýzyń tasqa!… Bulbuldan basqa Bir kompozıtor shyqty. Aty – Átesh eken.
«Ký – Ka – Re – Ký» degen áni О́nerdiń ákesi eken!
Qol shapalaq qopańdadyq,
Áteshti, Jalǵyz ánmen aty óshti.
Sodan beri qazaq qalamgerleri bul janrǵa salǵyrt qaraı bastaǵandaı. Kórshi Reseıdiń ádebı portaldaryn aqtaryp kórdik. Jamandy-jaqsyly materıaldar bar. Qoǵamdaǵy saıası, áleýmettik máselelerdi janr shartyna sáıkes túırep, shanshyp alǵan mysaldar bar. Bizde nege joq? Qazirgi qalam ustaǵan jandardan osyny surap edik, «rasynda mysal degen bar edi ǵoı. Qazir nege joq?» dep óz suraǵymyzdy ózimizge qoıdy. Sóıtip aǵa býyn qalamgerlerdi izdestirdik. Mysal – satıranyń bir janry emes pe? Sóıtip bir bilse osy kisi biledi dep satırık Berik Sadyrǵa habarlastyq.
«Mysal túgil satıranyń jaǵdaıy nashar», dedi ol bizge. «Halyq kúlmeıdi. Jaqsy jazylǵan satıralyq shyǵarmalardy izdep oqymaıdy. О́ıtkeni jazylyp ta jatqan joq. «Qazaq ádebıeti» gazeti Ospanhan aǵanyń áńgimelerin qaıta jarııalap jatyr. Mysalǵa kelsek, bul qashannan joly aýyr janr bolǵan. Jýrnalıst kezimde satıralyq aıdar júrgizdim. Sol kezde de «mysal jazyp bershi» dep avtorlardan suranatynmyn. Ilýde bireý bolmasa, mysal kóp jazylmady» dep keıidi Berik Sadyr.
Detektıv janryndaǵy jınaq
Qalamgerler mysal jazbaı jatsa, munyń sebebin zertteýshiler bilý kerek dedik. Sóıtip Almatydaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtyn mazalap kórgimiz keldi. Jazýshy, ǵalym Nurdáýlet Aqyshpen baılanystyq. Aǵamyz naqty satırany ınstıtýtta zerttep júrgen eshkim joq ekenin aıtty.
«Ǵalymdar memlekettik joba aıasynda jumys jasaıdy. Ol jobalar memleket múddesi men halyq suranysyna qaraı usynylady. Biraq ol jobalardyń ishine satıra engen joq. Sáıkesinshe mysal janry da zerttelip jatqan joq».
Mine, qalamger qaýymynyń jáne zertteýshilerdiń pikiri osyǵan saıady. Bizdiń paıymdaýymyzsha, mysaldyń jazylmaı hám oqylmaı júrýiniń sebebi – onyń janrlyq ereksheliginde. Mysal negizgi oıyna kóbirek janýarlardy arqaý etedi dedik. Aýyldan qalaǵa kóship, ábden ýrbandalǵan qoǵam janýarlar dúnıesin jatyrqap qalsa kerek. Tipti qoı-eshkiniń ózin ekzotıka esebinde qabyldaıtyn býyn ósip keledi. Olarǵa aǵash dep aıtsańyz qaraǵaı, qaıyń, shyrsha emes, parta elesteýi múmkin. Biraq, joǵaryda aıtqandaı, óner keıde «kedergiler» arqyly jańa forma tabady. Qolymyzdaǵy telefondy, skotchty, qulaqqapty mysalǵa arqaý etip adam janynyń qatparyna úńilýge ábden bolady. Áıtpese Ezop dáýirindegi qaıshylyq búgingi qoǵamda da jetip jyǵylady. Tek oǵan jańa kózqaraspen qaraý kerek shyǵar...