«Aral ólmeıdi»

Aqmeshitke aıaq basqaly tilimizge myna tirkes orala beredi: «Aral­dyń tabanynan sý ketkenmen, Halqynyń júreginen jyr ket­ken joq». Syr súleıleriniń soq­paǵy­men tamaqqa salynyp aı­tyl­atyn osy ánniń áýeni de sana­myz­ǵa uıa salyp alǵan. Bir ketpeıdi. Araldyń aǵeden jurty qan­sha­ma azapty bastan ótkerdi. Aral týraly aıtyla bastaǵanda aldy­men ókinish aralas óksik keledi ta­maqqa. Sol óksik talaı adamnyń kóz jasy bop jerge tamdy. Biraq janarlardan sorǵa­la­ǵan jaspen Araldy toltyra alasyń ba? Kózdiń jasy kómek beretin bolsa, osy ýaqytta Aral­dyń aı­dyny shalqyp jatatyn edi. Jú­ıeli jumys, nátıjeli joba, naqty ispen ǵana tartylǵan teńiz­ge kómek bererimiz haq. Jáne ondaı kómek jasalyp jatyr. Má­se­len, kishi Aral jobasy. Degenmen, búgingi sóz Aralǵa jasal­ǵan naqty kómek týraly emes. Apat­ty aımaq jaıynda túsirilgen derekti fılm týrasynda bolmaq. 1989 jyly kamerasyn kóte­rip Sergeı Ázimov keldi oblys­qa. Maq­saty – Aral týraly derekti fılm jasaý. Teńizdiń tar­tylǵa­nyn, halyq­tyń údere kósh­kenin, aı­maq turǵyn­darynyń ty­nys-tir­shiligin tas­paǵa bas­paq­shy eken. Qaı­ǵy áke­lip jat­qan qasiretti bet­­perdesiz, búk­pe­siz ashyp kór­se­týdi mindet sa­nap­ty. О́zi Aral­dyń qa­ra­qalpaq ja­ǵynda dúnıege kelgen rejısser Tu­ran aımaǵyndaǵy tar­ty­lyp bara jat­qan teńizdiń taǵ­dy­ryna arasha tús­pekshi bol­ǵan sııaq­ty. Sodan sol jyly «Joq­taý» degen derekti fılm ómirge keldi. Basyn ashyp aıtatyn másele: fılm jylap-syqtaýdan turmaı­dy. «Quryp baramyz, tirshiligimiz toq­tap qaldy» degen pessımıstik oı da joq. Árıne, ár synypta otyr­ǵan tórt-bes bala, qańyraǵan úıler, qań­tarylǵan kemeler, jel sýyrǵan qum, arsa-arsasy shyqqan teńizdiń tabany, ata kásibinen aı­rylǵan ha­lyq, aýyn arqasyna ilgen balyqshy, bári-bári kórseti­le­di. Biraq negizgi ıdeıa bas­qada ja­tyr – jaısań jurt týǵan je­rin qı­maıdy. О́sken, óngen, ór­ken­­d­e­gen aımaǵyn tastap kete al­maı­dy. Altyn besigin ózge bir ju­maq­­taı jerge aıyrbastamaıdy. Rý­hy as­qaq, óresi bıik, týǵan jer tý­ra­ly tú­sinigi elden erek adamdar kór­­se­tiledi. Olar «Araldyń shal­qyp jat­qan kezin kórdik. Osy teńiz­den nesibemizdi terdik. Endi týǵan jer ty­ǵyryqqa tirelgende, tastap ketpeımiz» deıdi. Olar úshin Aral eko­lo­gııa­lyq apat aımaǵy emes, kindik qa­ny tamǵan jer. «Er týǵan jerine, ıt toıǵan jerine» degen maqal osy adam­­darǵa qaratylyp aıtylǵan ba dersiń. Joqtaý jyrynyń qaı kez­­de aı­ty­latyny qazaqqa belgili. Azaly jyr qa­byrǵańdy qaıys­ty­rar qaı­ǵy­da aı­ty­lyp, qabirdiń ba­syna bara almaǵan qazaq áıelderiniń sherin tar­qatýynyń bir joly ispettes. Ázimovtiń fılmine «Joqtaý» dep at berýiniń syry da osynda jatqan sııaqty. Fılm ómir­ge joldama alǵannan keıin ha­lyqaralyq kınofestıvalderden júl­de alyp qaıtty. El erekshe yqy­laspen qa­rady. Qasiretti aımaqtyń qaı­ǵy­syn jete túsingendeı boldy. – Osydan eki jyl buryn «Joq­taý» fılmin kórdim. Asa úlken tebirenispen qarap shyqtym. Shyn tol­qydym. Halyqtyń qaısar­ly­ǵy­na tán­ti boldym. Sodan «nege osy fı­lm­niń jalǵasyn túsirmeske?» degen oı keldi. Sergeı Ázimovke habarlasyp, oıymdy aıtyp edim, ekeýmizdiń pikirimiz bir jer­den shyqty. Araldyń qazirgi jaǵ­da­ıyn 20 jyl burynǵy kezeńmen sa­lys­­ty­rýǵa kelmeıdi. Kishi Araldyń ar­­qasynda aımaqqa jan kirdi. Balyq sharýashylyǵy jandandy. Halyq elge qaıta orala bastady. Sóıtip, biz «Joqtaý» 20 jyl ótkende» degen fılm túsirý kerek degen sheshimge keldik,– dedi oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov fılmniń tusaýkeserinde. Derekti fılm eki bólimnen tu­rady. «Joqtaý» 20 jyl ótkende» dep atalady birinshi bólim. Onda osydan 20 jyl buryn túsirilgen «Joqtaý» fılmi berilip qana qoımaı, Araldyń qazirgi beınesi de salystyra kórse­ti­ledi. Rejısser 20 jyl burynǵy júr­gen izin qaıta basyp, sol kezdegi keıipkerlerin taýyp, sóıletedi. Fılm­niń negizgi keıipkerleri Shýdabaı Ilııasov pen Ázıza Amanovalar. Taqsy­ret­ti jyl­dary el kóship jatqanda bu­lar týǵan jerden ketpeı tabandap oty­ryp alǵan adamdar. Qaıta jańa­dan úı salyp, osy jerden túleı­tin­derin aıqyn tanytqan. Erli-zaıyp­ty­lar qyz uzatyp, kelin túsirip, nemere súıip otyr eken. Fılm qaı turǵydan alsańyz da qos órim bolyp óriledi. Aralǵa qatar quıǵan Jeıhun men Seıhun sııaqty. Jıyrma jyl burynǵy jaǵdaı men qazirgi kezeńdi qatar kórsetýdi qosórim demeske bol­maı­dy. Odan bólek, teńizdiń Qa­zaq­stan beti men Qaraqal­paq­stan jaǵy da qatar kórsetiledi. Pro­blemasy birdeı aıtylady. Jıyrma jyl buryn Aralǵa sý qaıta oralady degenge sengender az edi. Degenmen, el basshy­ly­ǵy­nyń syndarly saıasatynyń arqa­synda teńizdiń tabanyna sý jetti. Kishi Araldyń ekinshi ómiri bas­taldy. «Joq­taý­dyń» jal­ǵa­syn tú­sirý­degi ne­gizgi ıdeıa da osy bolsa kerek. Fılmniń ekinshi jartysy ba­lyq sha­rýashy­ly­ǵy­nyń jandaǵanynan bas­­­ta­la­dy. Bul Aral­ǵa shyn má­ninde tir­shi­liktiń qaı­­typ kelgendeı beınesin sı­pattaıdy. Iri ón­di­ris oshaqtarynyń sa­­lynyp, jurttyń ata kásibine oral­­ǵa­nyn jetkizedi. Aral­­dyń janazasynyń erte shyǵaryl­ǵan­dy­ǵyn kórsetedi. Ekolo­gııa­­lyq aı­maq­­tyń túr­lengen, túlegen kezi naq­­ty kórinistermen ás­pet­te­ledi. Aral aı­ma­ǵyn­da salynyp jat­qan ekono­mıkalyq-áleýmettik ny­sandar tas­­­pa­ǵa túsip, áleýmettiń áleýe­tiniń art­qany baıandalady. Fılm­niń shyr­­qaý shegi de jaqsy jetkizilgen. Qazaqtyń marqasqa ul­darynyń biri, kózi tiri klassık Áb­di­jámil Núr­peıisov Araldyń adýyn jeline qar­sy júrip kele jatyr. О́rekpı soq­qan jel jazý­shynyń shashyn tarap, shapanyn jelbiretip tur. Ataqty jazýshy jazyq dalaǵa qarap turyp: «Aral­dy kórgen adamdar ólmeı, Aral ólmeıdi» deıdi. Ras, Aral ól­meıdi. О́ıtkeni, fılm keıipker­leri­niń biri Ázıza Amanova mynadaı sóz aıtady: «Men teńizge aıaǵymdy ba­ty­ryp dúnıege keldim. Endi teńizge aıaǵymdy batyryp oty­ryp ómir­den ótsem dep arman­daım­yn». Buny jalǵyz Ázızanyń ǵana sózi emes, búkil Aral aıma­ǵyn­da tý­ǵan adam­dardyń lebizi dep qabyl­daý kerek. ...El ishinde mynandaı ańyz bar. Osydan 200 jyl buryn ba eken, álde, odan da kóp ýaqyt pa, belgisiz, Aral tartylypty deıdi. Teńizdiń tabany qurǵap qalǵan kórinedi. Bi­raq Qudaıdyń qut qonǵan bir kúnin­de teńiz tolypty. Bir kúnniń ishinde. Tańerteń tur­ǵan adamdar tartylyp jatqan teńiz­diń arnasynan asyp-tasyp jat­q­anyn kóripti. Jaratý­shy­nyń qu­diretin sezipti. Áldebireýdiń arman-ańsary­nan týǵan ańyz bolýy da múmkin bul. Biraq sonyń ózinen Aralǵa degen qımastyq, janashyrlyq aı­qyn seziledi. Eń bastysy, senim bar. Teńiz tolady. Tek oǵan sený kerek. Al Aral jurty oǵan kámil senedi. Erjan BAITILES. Qyzylorda.