Jeliniń «jeli» jelpildetpese ıgi

Áleýmettik jeli bul kúnderi kópshiliktiń, onyń ishinde, ásirese jastardyń kóp otyratyn, bir-birimen tanysyp,  kóńil jarastyratyn, pikir almasyp, syr bólisetin ornyna aınalsa, bireýlerge ǵylym, bilim jolyndaǵy izdenisterine, endi bireýge bıznesin damytýǵa kómek berýimen ózine tartyp, san-salaly múmkindikter ashatyn aıasy mol minberge aınalǵan. Árkim ózine keregin tabady, qalaýynyń qarymyn alady degenmen, oıy tolysqan, kemeline kelgen úlken adamnan góri, jasóspirimder men jastar arasynda osy túpsiz álemniń tuńǵıyǵy tartyp ketip, shyǵa almaı jatatyndar da tabylady. Ǵalamtor engizgen termınniń biri – kıberbýllıng. Jelide oty­ryp dos tabýmen birge, onyń oń­dyrmaıtyn zardabynyń bar­lyǵy jaıynda aıtylyp ta, ja­zylyp ta júr. Sonyń ishin­de buǵanasy qatpaǵan, oıy jetil­me­gen jastyń psıhıkasyna qat­ty áser etetin jasóspirimder ara­syn­daǵy vırtýaldy terror – kıberbýllıng dep atalady. Kıber – ǵalamtor, al býllıng degenimiz – aǵylshynshadan aýdarǵanda súzý, súzisý, múıizdeý degenge jatatyn uǵym. Adamnyń júıkesine tıetin sózder, túrli boljamdar aıtyp, tipti sen ólýge tıissiń dep mıyna arnaıy baǵdarlamalar en­gizý syndy qatygezdikter daǵ­dyly kóriniske aınalyp ba­rady. Elektrondy poshta, áleý­met­tik jeliler men mobıldi baı­lanystar arqyly jasalatyn psıhologııalyq shabýyldy kó­tere almaýdyń saldary óte aýyr bolýy múmkin eken. Dárigerler «Snejana sındromy» dep atalǵan aýrýdy tý­ǵyzǵan da áleýmettik jeli. Belgrad turǵyny jasóspirim Snejana Pavlovıchtiń óziniń áleýmettik jelidegi jazbasyna birde-bir «dosynyń» ún qat­pa­ǵanyna qatty qapalanýy ony psıhologııalyq aýytqýǵa soq­tyryp, aqyrynda Snejana júı­ke aýrýlary aýrýhanasynan bir-aq shyǵady. Osylaısha dá­rigerlik tájirıbede buryn-soń­dy kezdespegen jańa aýrý túri tirkelip, oǵan «Snejana sındromy» degen ataý beriledi. Vırtýaldy álemde tanymal bolýǵa táýeldilik, sol úshin túrli áreketter jasaý, óziniń áleýmettik ortada mańyzǵa ıe ekenin sezinýge umtylys pen naqty ómirdiń qabyspaýy jas­óspirimniń qa­lyp­taspaǵan psıho­logııasyna teris áser etip, onyń saldary aýyr aýyt­qý­ǵa alyp keledi eken. О́zin kún­de­likti ortada tomaǵa tuıyq, eleý­siz ustaıtyn jas, áleýmettik jelide oıyn erkin aıtady, óıtkeni sóılesip otyrǵan adamyn kórmeı otyrǵandyqtan esh qysylmaıdy, sondyqtan meılinshe ashyq, meılinshe ózgeshe keıipke engennen alǵan lázzaty ony kúndelikti ómirden alshaqtatyp, jasóspirimdi gadjetpen kompıýterdiń erikti túrdegi «tutqynyna» aınaldyrady. Tipti keıde «Snejana sındromyna» shaldyǵý úshin óte kóp árekettiń de qajeti shamaly kórinedi. Bir fotosýretin salý arqyly sulýsyń, ádemisiń degen sózderdiń jıi jazylýy, laıktyń únemi basylyp turýynyń ózi jetkilikti kórinedi, onyń ústine akkaýnt ıesi árbir jazbasyn ázilmen tuzdyqtap qoısa, onda onyń jazbalary tanymaldyqqa alyp keledi eken de, eger vırtýaldy álemdegi «Men» men naqty ómirdegi «Menniń» aıyrmasy bolmaı ketse, tipti vırtýaldy álemdegi «Men» basymdyq tanytsa, ol joǵarydaǵy dıag­nozdy qoıýǵa alyp kelýi ábden múmkin eken. Facebook áleýmettik jeli­sin belsendi qoldanýshy Erjan Tálip «Búgingi tańda kóp ata-analar balamdy eshteńeden ta­ryq­tyrmaı, qatarynan kem qylmasam boldy dep tańer­teń­nen keshke deıin tynbaı jumys isteýge məjbúr. Keshke úıine zorǵa jetip, súrinip qulaıdy da, balasynyń əleýmettik jelide kimdermen qandaı taqy­rypta sóılesip júrgenin bilý turmaq, qandaı áleýmettik jelige tir­kel­genin de, tipti ómirdegi dos­ta­rynyń kim ekenin de bil­meıdi. Osy­dan kelip, balanyń teris jol­ǵa túsip ketýi, tipti teris aǵym­daǵy toptardyń jeteginde ketýi múmkin. Bul turǵyda jeli­niń tek bir balaǵa nemese bir otba­syna ǵana emes, ultymyzǵa qaýip tóndirýi yqtımal. Son­dyqtan, ata-ana balasynyń qaı ƏJ-ge tirkelgenin, qandaı jaz­balardy oqyp júrgenin, kim­dermen dos ekenin, qandaı toptarǵa múshe ekendigin jiti qadaǵalaǵany abzal», degen oıyn aıtsa, ustaz Janar Jumaǵulova «ÁJ-diń paıdasy men zııany birdeı tárizdi, keıde balalar úlkenderdiń kórýge batyly barmaıtyn qorqynyshty, tipti keıde jıirkenishti, jantúrshigerlik dúnıelerdi shimirikpeı kóre beretinin baıqaýǵa bolady, bul adamdardy qatygezdikke baýlý dep sanaımyn», dese, Erkebulan Jaýlybaev úıde otyryp-aq álemniń kez kelgen túkpirindegi adammen áp-sátte habarlasýyna jaǵdaı týǵyzǵan búgingideı tehnologııanyń adamzatqa syılap otyrǵan múmkindigin aıta kelip, «Buryn uıaly telefon, ınternet bolmaǵan kezde adamdar qalaı ómir súrgen a?!» dep tańdanyp qoıatynymyz bar. Iá, jumysymyzdy jeńildetken tehnologııanyń múmkindikteri mol. Biraq biz olardyń kó­leńkeli tusyna mán bermeı júrmiz. Uıaly telefonnyń zııany ja­ıynda kóp aıtylyp keledi. Al ınternetten keletin qaýip odan da qorqynyshty. Qazirgi tańda ınternet jas­tar­dyń bas­ty ermegine aınaldy. Kez kelgen ýaqytta, kez kelgen jerde qosylyp alyp, óz aldyna vırtýaldy álemde júretinder kóbeıdi. Sózdiń, dostyń qadiri joǵalyp barady. Áleýmettik jelilerde baılanys ornatýdyń túri kóbeıgen saıyn oǵan qyzyǵa túskenderdiń qatary artýda. Áleýmettik jelide myń dosy bar jandardyń shynaıy ómirde syr bólise alatyn jalǵyz joldasy da joq. Vırtýaldy álemdi ózi tanymaıtyn, ózi kórmegen dosynyń maq­taýyna semirip, ózin keremet jan sezinetinder jurtpen ara­lasýdan qalyp barady. Kó­bi­nese jastar eshkim kedergi kel­tirmesin degen oımen ınternet­ke, áleýmettik jelige túnde kóbirek qosylady. Sonyń salda­ry­nan kúndiz meńireý, selqos jan­nyń kúıine túsedi. Áleý­mettik jelige tirkelgender kóp jaǵdaıda ózi týraly málim­et­ti ashyq jaza beredi. Al mun­daı málimetti qyl­myskerler paı­­­­dalanyp ketýi ǵajap emes. «Erteń men aýyl­ǵa ketemin, dúı­senbide kez­deskenshe, dos­tar!» dep paraq­shasyna jazyp ketken bir ańqaý jigit aýyldan oralsa, úıin tonap ketipti. Dúnıe ketse meıli, ómirimen qoshtasyp jat­qandar da joq emes», dep kó­ńilindegi túıtkilin ashyna da ashyla jazady. Jalpy, ınternetti qol­da­ný­­daǵy saıasat qandaı bolýy tıis? Ony belgili bir dá­re­je­de rettep otyratyn te­tik­ter qa­jet emes pe degen de oı ke­ledi. Mysaly, keıbir de­­rek­ter boıynsha, Sırııada ás­kerı shıe­lenisterge qatysqan sar­baz­dar­dyń 2 myńnan astamyn olar áleý­­mettik jeli arqyly túrli elderden jınap alǵan eken. Saıttardy tańdap, paıdalaný adamnyń ózine baılanysty. Mysaly, feısbýkta elge tanymal adamdar kóbirek otyrady. Onda jaǵymsyz dúnıeler salys­tyrmaly túrde alyp qaraǵanda az. Jalpy, qandaı saıtta da jaqsy adamdarmen aralasqan du­rys. Aınalańnyń aýrasy jaq­sy bolsa, óziń de jaqsara túse­siń. Neǵurlym mádenıetti adam­dar kóbirek shoǵyrlanǵan saıt­ty tańdasań, ózińdi de, ózgeni de jaman qylyqtardan tıyp úı­renesiń. Búginde birqatar sheneý­nik­ter­ áleýmettik jelige tirkelip, keıbir memlekettik mekemeler óz paraqshalaryn ashqan. Al ózime áleýmettik jeli tanymaldylyq əkel­di. Ony jasyrmaımyn. Ta­nystar kóbeıdi. Bilimimdi je­til­dirdim. Jyldam aq­paratqa qol jetkizýge múm­kindik mol. Jama­nyna jola­maı, jaqsy tusyn tıimdi paıdalanǵanǵa ne jetsin! Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»