Kógildir otyn kósegen

«Ortalyq Azııa – Ortalyq» magıstraldy gaz qubyry qurylysynyń bastalǵanyna – 50 jyl Kógildir otynnan kende bol­masaq ta, qaı kezde de tabıǵı gazdy ózimizde óndirý, jetpegenin kórshilerden tasymaldaý, ony eli­­mizdiń batysynan basqa óńir­lerge jetkizý, keıingi kórshile­ri­mizge qa­rasý qaı kezde de ózekti máseleler qatarynda bolyp kelgen. Halyqty tabıǵı otynmen qam­tamasyz etý­de qaýipsizdik sha­ra­la­ryn saqtaý, magıs­traldy gaz qu­byr­larynyń qurylysyn jal­ǵas­tyrý, jetildirý, tozǵan tusyn jón­dep, ár kindigindegi óńirler men eldi-mekenderge gaz kirgizip berý de eldiń ári ekonomıkalyq ári áleý­met­tik mindeti ekendigi árkimge belgili. Osy turǵydan alǵanda respýb­lıkalyq mańyzy bar «Ortalyq Azııa – Ortalyq» magıs­traldy gaz quby­ry qurylysynyń bastal­ǵa­ny­na týra jarty ǵasyr tolýyn aıtýly oqı­ǵalar qataryna jat­qyz­ǵan bolar edik. Osy­dan 50 jyl buryn, 21 sáýirde qolǵa alynǵan joba Qazaqstandaǵy gaz tasymaly jú­ıe­­si­niń de negizin qalap bergen. Kezinde Qazaq­stan, Túr­ki­men­­stan, О́zbekstannyń gaz or­yn­­daryn or­ta­lyq Reseıdiń óndirisi damyǵan aý­dandarymen jalǵaý úshin salyna bastaǵan gaz magıs­tra­ly­nyń qa­jet­­­tiligi jyldar ót­ken saıyn kórinýde. Kezinde «Ortalyq Azııa – Or­ta­lyq» gaz qu­byrynyń qury­ly­sy­nyń bastalýy bir shekpendi ja­my­lyp otyrǵan elderge ǵana emes, búkil Keńes Odaǵy men on­yń ishinde Qazaq­stan úshin de gaz salasy damýynyń mańyzdy keze­ńi bolǵandyǵyn eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Sol ýaqytta Qa­zaqstanda quryl­ǵan Beıneý ma­gıs­traldy gaz qubyry bas­qar­ma­synyń bazasynda arnaýly qyz­met­ter ja­saqtalyp, elimizdegi gaz tasymaly júıe­siniń negizi qalanǵan. Sodan beri de jarty ǵasyr ótip, halyq­ara­lyq mańyzǵa ıe bolǵan gaz qubyry tar­ma­qtalyp, qulashyn jaıyp keledi. Qandaı kúrdeli kezeńder ótse de Ortalyq Azııany kógildir otynmen jy­lytyp otyrǵan bul nysan nazardan tys qalyp kórgen emes. Dál qazirgi tańda Qazaq­stan­nyń magıs­tral­dy gaz tasymaly júıesi «Samuryq-Qa­zy­na» ult­tyq ál-aýqat» qory basqaratyn «Qaz­MunaıGaz» Ulttyq kompa­nııa­syna qa­ras­ty «QazTransGaz» AQ enshisinde. Oǵan qosa, bul kúnderi de «Ortalyq Azııa – Or­talyq» gaz quby­ry júıesi óz mańyzdylyǵyn art­tyrmasa, joı­ǵan emes. О́ıtkeni, dál osy gaz qubyry arqyly orta­azııalyq gaz­dyń aıtar­lyqtaı kó­lemi Qazaq­stan aýmaǵy arqy­ly Reseıge, odan ári Eýropaǵa tasy­mal­da­na­dy. Jáne táýelsiz Qazaq­stan­nyń qazyna­sy­na da ol turaqty tabys keltirip tur. Osy arada atyn aıtpaı ketýge bolmaı­tyn taǵy bir kásip­oryn­nyń aty eske túsedi. Sonaý 60-shy jyldary «Ortalyq Azııa – Or­talyq» jobasy boıynsha Qazaq­stannyń ár­iptesi retinde Chelıabi qalasynda qubyrlar­dy jalǵa berý zaýyty iske kirisedi. Reseıdegi qazirgi iri zaýyttyń dúnıege kelýine atal­mysh jobanyń tikeleı yqpaly bar. Sol 60-shy jyl­dardyń basynda Federatıvti Germanııa óz fırmalaryna Keńes Odaǵyna gaz qubyrlaryn satýǵa tyıym salǵany qazir umyt bola bastady emes pe?! Bul kásiporyn KSRO kezinde rekordtyq merzim aralyǵynda úlken dıametrli qubyr­lar shyǵa­rýdy meńgerip qana qoımaı, odaq­tas el­derdiń qajettiligi úshin jyl saıyn 2 mıllıon tonnaǵa deıin qubyrlar shyǵaryp otyrǵan. Qazirgi tańda da Chelıabidegi trýboprokat zaýyty – Reseı me­tallýrgııalyq keshende­ri­niń al­dyń­ǵy qatarly óndiristik topta­ryna jatady. О́nimderiniń basym bóligin Qazaq­stanǵa jóneltip ot­yrǵan bul zaýyt búgingi kúnderi de bizben áriptestikke múddeli ekendigin esten shyǵarmaıdy. О́tken jyly ChTPZ reseılik qubyr shy­ǵarý salasynda serpindi jobany iske asy­ryp – «Vysota 239» bir tigisti, úlken dıametrli qubyrlardy shyǵarý sehynyń qu­ry­lysyn aıaqtap, iske qosqan. Ja­ńa seh – zamanaýı ón­diris máde­nıe­timen sabaqtasqan, eko­lo­gııa­lyq qaýipsiz, joǵary sapa men kásip­qoı maman­darǵa arqa súıegen «aq metal­lýr­gııanyń» alǵashqy qarlyǵashy dep qabyl­da­nyp ot­yr. Ozyq tehnologııalardy qol­daný­dyń arqa­synda atalmysh zaý­yttyń «aq me­tal­lýr­gııa­sy» metalmen jumys isteý taza kıim, appaq túspen qabyspaıdy degen túsinikti túbirimen joıdy. Osy ýaqytqa deıin temir óndirisi sa­lasy dástúrli túrde «qara» ári kirsheń óndiris bolyp kelgeni belgili. «Ortalyq Azııa – Ortalyq» gaz magıs­tra­ly­nyń qurylysyna sáı­kes dúnıege kelgen Chelıabi za­ýytyn aınalsoqtap áńgime aıtyp otyrǵanymyzdyń syry sol, Kedendik odaq­tyń qurylýy Reseımen áriptestikti qaıta jańǵyr­tatyny belgili. Onyń ústine Qazaq­stan TMD elderiniń ishinde trýba qubyr­la­ryna degen sura­ny­sy eń úlken el. Bul zaýyt ónim­derin elimizdegi «InterGAZ sentr Azııa», «QazTransOıl», «Qaz­TransGaz» jáne reseılik ká­sip­or­yn­dar úlesi bar «Kaspıı qubyr júrgizý konsorsıýmy» (KTK) tu­ty­nady. Atalmysh zaýyt son­daı-aq «Beıneý – Bozoı – Shym­kent» qubyr jelisin de qubyr­men qam­tamasyz etpek nıette. Keshe Almatyda gaz qubyry quryly­sy­nyń jartyǵasyrlyq me­rekesi aıasynda «Ortalyq Azııa – Ortalyq: ınnovasııa arqyly bo­la­shaqqa» degen taqyrypta ǵyly­mı-tájirı­be­lik konferensııa ótti. Oǵan Qazaqstandaǵy gaz tasymal­daý júıesi mekemeleri men kompa­nııa­­larynyń basshylary, olar­dyń reseılik áriptesteri, atap aıt­qanda, Chelıabi trýboprokat za­ýytynyń ókil­deri, sondaı-aq Qa­zaq­­stan­nan ótken alǵashqy gaz qubyry magıstralin salǵan ardagerler qatysty. Osy shara­lar­dyń barlyǵy Qazaq­stan Táýel­siz­di­giniń 20 jyldyq merekesi aıa­syn­da atalyp ótýde. Aınash ESALI. Almaty.