Jaýapty shaqtyń júgi aýyr

NEMESE BIZ TÁÝELSIZDIKTI QALAI TÚSINEMIZ? «Shynaıy eljandylyq barlyq jeke bastyq qarym-qatynastar men múddelerden joǵary». N.Dobrolıýbov. _____________ HH ǵasyrdyń sońy men HHI ǵasyrdyń basynda ómir súrip jatqan qazaqstandyqtar aýyz­ben aıtyp jetkizgisiz orasan zor máni bar tarıhı oqıǵanyń kýási boldy. Ol – Qazaq eliniń, Qazaq­stannyń óz táýelsizdigine qol jet­kizýi. Bul kez kelgen urpaq­tyń basyna qona bermeıtin ba­qyt. О́ıtkeni óz eliniń, óz hal­qy­nyń derbes memleket bolyp, dúnıe júzindegi ózge eldermen bir qatarda turyp, atyn aıdaı álemge tanytýyn kórý óz elin qur­metteıtin ár adamnyń b­o­ıy­na orasan maqtanysh sezimin uıa­la­tatyn aıryqsha qubylys. San ǵasyrlar boıy azat bolýdy ań­sa­ǵan qazaq jurty búginde osyn­daı erekshe kezeńdi bastan keshýde. Biraq, bizdiń keıbir aǵaıyn­dar oılaıtyndaı, qýanyshtan bórikti aspanǵa atýmen nemese qara bastyń qamyn kúıttep, baılyq pen mansap qýýmen is támam desek, úlken qatelesemiz. Túsine bilgen adamǵa táýelsizdik tek qýanysh ákelip qana qoı­maı­dy, sonymen birge, sol eldiń halqyna asa zor jaýapkershilik te júkteıdi. Ol – táýelsizdikti naqty istermen nyǵaıtý, elińniń ózgelerden qalyp qoımaýy úshin ony órkendetý jolynda aıanbaı eńbek etý, ata-babalardyń oryn­dal­ǵan armany men kúni erteń-aq búgingi býyn salǵan jolmen júretin keler urpaq aldynda adal bolý úshin kúsh salý jaýapkershiligi. Bir sózben aıtqanda, halyq aldynda, tarıh aldynda uıatqa qalmaý jaýapkershiligi. О́kinishke qaraı, dál qazirgi tańda boı kórsetip jatqan keıbir kórinisterge qaraǵanda jurt­tyń bári birdeı ózderine júk­tel­gen jaýapkershilikti jete sezinip, sol turǵyda is atqaryp ja­tyr deýge aýyz bara qoım­aı­dy. Mundaı kú­mándi oı, ásirese, qoldarynda az­dy-kópti bıligi men baılyǵy bar aǵaıyndarǵa qatysty múlde qoıý­lana túsedi. О́ıtkeni, qandaı da bir qatty qaıyrym jasap, eldiń júgin atan túıedeı arqalaý múmkindigi de solardyń qol­da­rynda. Qara­pa­ıym halyqqa qoıar kiná joq. Buryn-sońdy bastaryna túspe­gen naryq zamany qıynshy­lyq­tarynyń jan-jaqtan qyspaq­qa alǵanyna qara­mas­tan olar hal-qaderinshe eńbek etip, el damýy­na belgili bir úles­terin qosyp ta júr. Biraq olardyń qol­dary­nan keleri mardymsyz. Son­dyq­tan da qatardaǵy jurttyń kór­set­ken kúsh-qaıraty kózge onsha­lyqty kórine bermeıdi, keıde ar­shyndap qadam jasaýǵa da olar­dyń qaýqar­lary jetpeı ja­tady. Onyń ústi­ne, birde jaǵ­daıdy túsindirip, endi birde qol­daýyn bildirip, durys jolmen alǵa bastaıdy dep úmit artqan basshylardyń birazy óz bas­tarymen álek. Kópshilik halyq eki qolǵa bir jumys taba almaı, otbasymdy qalaı asyraımyn dep qı­nalyp júrgende, elge bas-kóz bolady degen she­neýnikterdiń bir­neshe qa­batty kottedjder salyp, áıe­li men bala­laryna bas-basyna avtomashına áperip, jyl sa­ıyn shet elderde dem­alyp, alshań basyp júrýi qarapaıym halyq úshin kózge shyqqan súıeldeı áser etýde. Jas memle­ket­tiń áli de bolsa qa­byr­­ǵasy bekip, qa­naty qataıa almaýy saldarynan jurt­tyń kóbine ju­mys tabyl­maı, úıler men jol­dar jetkilikti dá­rejede salyn­baı, eńbek­aqylar men zeınet­aqy­lar oıla­ǵan­daı deń­geıde óspeı turǵanda osy­lar­­­diki ne je­lik dep oı­laı­dy qalyń qaýym. Tipti, son­sha­lyq ońdy-sol­dy shashatyndaı baı­lyq olarǵa qaıdan kelipti, áke­leri muraǵa qaldyryp ketip pe eken deýshiler de joq emes. «Ha­lyq aıtsa, qalt aıtpaıdy» demekshi, tyńdap otyrsań sóz­de­ri naqa qısynsyz da emes sııaqty. Degenmen, osyndaı ókpe-re­nishterdiń kóbeıip ketýiniń túp-tórkini tipti sheneýnikterimizdiń baıyǵan ústine baıı túsýinde de emes, sondaı tamasha jaǵdaıda ómir súrip jatqan otandas­tary­myzdyń halyq úshin qaıyrylyp, eli úshin eńbek etýdi ózine mindet dep sanaı bermeıtininde jatsa kerek. Buqaranyń oryndy nara­zy­ly­ǵyn týǵyzatyn da osyndaı ospa­darlyqqa uqsas qylyqtar. Eger qoldarynda bıligi bar aza­mat­tary­myz ózderine senip tap­syrylǵan mindetti keshegi partbıletti alyp qoıýmen qorqytatyn keńestik kezdegideı adal oryndap, memleket múddesi úshin, qaıtalap aıtaıyn, halyq emes, memleket múddesi úshin laıyqty jumystar júrgizip jatsa, halyq ta dál qazirgideı sheneýnik ataýlydan teris aınala qoımas edi. О́ıtkeni, memlekettiń jaǵdaıy jaq­sar­sa, onda ómir súrip jatqan adam­dar­dyń jaǵdaıynyń jaman bolmaı­tyny barshaǵa da belgili jáıt. Osy rette nazar aýdarýǵa tu­rar­lyq bir oı da týyndaıdy. Qol­darynda bıligi nemese qar­jy­sy bar búgingi basshylyq ókil­deri sol múmkindikterdi paıdal­a­nyp óz má­selelerin kez kelgen ýaqytta jáne kez kelgen jaǵdaıda sheshe alady. Biraq ómirdiń bir ornynda, bir qa­lyp­ta tura beretinine kim­niń kózi je­tipti? Kúni er­teń ja­ńaǵy myq­ty­lardyń bala­lary, bol­masa nemereleri ómirde óz­deri­niń ákeleri men atalary negiz qalap ketken jónsiz­dikterge ushy­rasyp, jaǵalaı jaı­laǵan tár­tip­siz­dikter saldarynan máse­le­ni sheshýdiń qalyptasqan ór­ke­nıetti jolynyń bolmaýy sebepti nebir kedergilerge kezdesip, qına­lyp jatsa she? Toǵy­sharlyqqa sa­ly­­nyp, toıǵan­daryna máz bol­ǵan keıbir aǵaıyn­darymyz osy jó­nin­de oılanyp kórip pe eken? О́k­shelep kele jatqan óske­leń ur­paq­tan qar­ǵys estimeı, al­ǵys estý úshin tyn­dyrar is te son­sha­lyqty aýyr emes. Bar bol­ǵany jal­pyǵa ortaq tártip ornatyp, máseleniń bári ta­myr-ta­nys­tyq­pen emes, zań júzin­de, júıe-júıesimen sheshilip jata­tyn­daı jaǵdaı tý­ǵyzsa boldy. Mem­leket­tilikti ny­ǵaıtý tikeleı min­detteri bolyp tabylatyn sheneýnikterge júkte­ler jaýapkershilik te osy. Egemen el boldyq dep tynym­syz toı-tomalaqtar ótkizip, odan qol bosasa «anany óıtý kerek, mynany búıtý kerek» dep belsene sóz sóılep, jaǵalaı azan-qazan bolǵannan memlekettiń irgesi bekimeıdi. Bizdiń kezektesip bir-biri­mizdi maqtaýymyzdyń da, ta­myr-tanystarymyzǵa qyzmet pen ataq­tar áperip, alashapqyn bo­lýy­­myz­dyń da el erteńine tıgizer septigi joq. Ataq-dańq úshin emes, shańy­ra­ǵyn ilip, ýyǵyn endi ǵana qa­dap, qabyrǵasyn qataıtyp jat­qan eldiń erteńi úshin, búgingi ós­keleń urpaq pen keleshekte dúnıe esigin ashatyn izbasarlary­myz­dyń aǵa býynǵa alǵysyn aıta otyryp, ózge elderdegi zamandas­tary­nan kem bolmaı, baqýatty ómir súrýi úshin eńbek etý elge de, azamatqa da abyroı ákeler is bolar edi. О́ıtpegen kúnde, basqany bylaı qoı­ǵanda, ózimizdiń bala-shaǵa­lary­myz ben nemereleri­miz­diń ata­lary men ákeleriniń júrip ót­ken, ónegeli dep aıtýǵa kelmeıtin, oıpań-toıpań izderine qarap turyp, osylar ózderi ne bitirgen dep bastaryn shaıqamasy­na kim ke­pil? Olaı deýimizge sebep, bú­gin­gilerdiń salǵan joly tegis te jaıly bolsa, keıingi ur­paqtyń júrýine de jeńil bolmaq. Eýropa men Shyǵystyń keıbir elderinde ómir súrip jatqan adamdar qazirgi jaıly turmysty búgin ornatqan joq. Olar bar bolǵany, ózderiniń aldyndaǵylar jasap be­rip ketken órkenıettiń ıgiligin kórýde. Osydan jıyrma jyldaı bu­ryn bolǵan oqıǵa esimnen ketpeıdi. Ol ýaqytta men oblys orta­ly­ǵynda qyzmet isteımin. Keńes oda­ǵy tarap, jaǵalaı jumys­syz­dyq jaılap, eldiń ekonomıkasy kúrdeli kúızelisti bastan keship jatqan shaq. Soǵan qaramaı, ob­lystaǵy úlkendi-kishili basshylar bas-basyna úr jańa «Volga» (ol kezde sheteldik avtokólikter áli de keń taraı qoımaǵan) avtoma­shı­nasyna minip aldy. Tek «Alaýgaz» atalatyn oblystyq mekemeniń bas­shysy ǵana halyq «pırojkovoz» atap ketken eskileý «Moskvıch» kó­li­gimen júrdi. Bir kúni bir tany­sym kóshede ótip bara jatqan ja­ńaǵy basshyny kórsetip: «Qara da tur, mynany kóp uzamaı qyzmeti­nen alyp tastaıdy», dedi. Men áýelde túsinbeı qalyp, «Nemene, birdemeni búldirip tastap pa?» dep suradym. Joq, dep jaýap berdi álgi joldasym, ózge bastyq­tar­dyń bári «Volga» mingende jal­ǵyz osy ǵana eski mashınamen júr, sol úshin alyp tastaıdy. Eń qy­zyǵy, kóp uzamaı álgi bas­shy­ny rasymen de jumysynan bo­sa­typ, ornyna basqa adamdy qoıdy. Al ol bolsa kelgen bette jańa «Volgaǵa» otyrdy. Sonyń sal­dary ma, álde ózgedeı bir sebep boldy ma, áıteýir bastyq ózgeri­si­men turǵyndar «kógildir otyn­nan» tarshylyq kóre bastady. Tań­qalarlyǵy, osyǵan uqsas jáıt­ter áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Máselen, Qazaqstanda jap-jaqsy sheteldik avtomashınalar quras­ty­rylýda. Biraq, joǵary laýa­zym­dy basshylardyń bir de biri olardy mensinbeıdi. Eger otan­dyq taýardyń ótýine, sóıtip el qazynasyna qarjy quıylýyna múd­deli sanalatyn basshy azamattar biryńǵaı «mersedesterge» kóz tige bermeı, olardy qyzmettik kólik retinde bolsa da satyp alyp, ózgelerge úlgi kórsetpese, ol avtomashınalardy nesine qu­ras­tyryp jatyrmyz? Osyndaı se­bepterden bolar, elde quras­tyrylǵan avtokólikterdiń ótimdi­ligi de onsha bolyp turǵan joq. Oǵan qurylǵanyna toǵyz jyl bolǵan «Azııa avto» kásipor­ny­nyń osy ýaqyttar ishinde 25 myń ǵana avtokólik shyǵarǵany aıǵaq. Bireýlerdi kinálaýdan nemese jamandaýdan aýlaqpyz. Biraq el úshin uıqysyn buzyp, qazaq degen halyqtyń da damyǵan elderdiń jurtyndaı toqshylyqta ómir sú­retin kezi keldi ǵoı dep ty­nymsyz eńbek etip, mańdaılary terlep júrgen azamattar kózge kóp túse bermeıdi. Bul –kópshiliktiń pikiri. Nege ekenin bilmeımin, keshegi ózi­miz iske alǵysyz qylyp tasta­ǵan keńestik kezde basshylardyń ha­lyq arasynda aıtarlyqtaı bedeli bar bolatyn. Onyń sebebi, ol za­mandaǵy bılik tutqasyn ustaǵan­dar­dyń qoldarynda qarjylary, basqa da múmkindikteri bolyp, ha­lyqtyń muń-muqtajyna belgili bir dárejede qarasa alǵandy­ǵyn­da da shyǵar. Búgingi basshy­lar­dyń bizdiń senderge bererimiz joq, ózderiń tirlik jasańdar dep qarap turatyny da shyndyq. Na­ryqtyń osy bir qaty­gez zańyna bizdiń aǵaıyndar úı­rene almaı-aq qoıdy. Sodan da, she­neýnikter tý­ra­ly áńgime qozǵala qalsa, «jaq­sy­lyǵy jeke bastary­nan artyl­maı­tyn solardy qoı­shy», dep qol­daryn bir-aq silteıdi. Sodan da qazirgi shaqtyń sheneýnikterin halyq arasynda bedeldi dep aıta almaısyń. Qansha naryq degenimizben, eger talpynyp kórse, kóp­shiliktiń qoshemetine bólený de sonshalyq bir qıyn mindet emes. Ol úshin, bar bolǵany, adamdarmen jyly sóılesip, ótinish-tilek­terin muqııat tyńdap, materıal­dyq ja­ǵy­n­an reti kelmegen kezde, mo­ral­dyq turǵyda aqyl-keńes­terin berip, shynaıy janashyr­lyq tanyt­sa, halyq ta qatyp qal­ǵan tas emes, jibir edi. Ara-tura retin keltirip qoltyǵynan de­mep jiberip jatsa, júdegen jurtqa sonyń ózi de úlken juba­nysh. Is jú­zinde olaı bola almaı otyr. Od­an-budan jymqyr­ǵan­daryna mas­tanyp, shirengen sheneýnikter qara halyqpen sóılesýdiń ózin aýyr beınetteı qabyldaıdy. Sondyq­tan turǵyndarǵa jaqyn­da­maýǵa, qaramaǵyndaǵy adamdarmen sóı­les­peýge tyrysady. El taǵ­dy­ry úshin alańdaýdy bilmeıtinder de dál osyndaı bezireıgen taske­reń­­der. Halyqtyń kimge baryp kó­mek suraryńdy, kimge baryp sha­­ǵy­na­ryńdy bilmeısiń dep ren­jýi­ne de osyndaı jaǵdaılar sebep. Osylaı deý arqyly biz elde jibi túzý bir de bir basshy joq de­gen sózdi aıtpaq emespiz, árı­ne. Shú­kir, hal-qaderinshe qyzmet etip, esimderi el aýzyna ilinip júr­­­­­gen azamattar bar. Halyq «bar­­­­ǵan jerine jan bitiredi, ju­mys júre bas­taıdy», dep sol baıa­ǵy Tas­ma­ǵam­betovti maqtaı­dy. Ara-tura alys­tan Saǵyn­dyqov ob­lys eko­no­mıka­syn órge bas­tyr­dy degen sózder estiledi. Sol sııaq­­ty, Myr­zah­metov myqty eken, Kósherbaev­ qa­shan­daǵysyn­daı kósheli deýshiler de joq emes. Osy sanatqa Iz­mu­ham­betov pen Bo­zymbaevty qos­qysy kelip júr­gender de bar. «Egemen Qa­zaq­stan» gazetiniń tilshisi ja­qynda Qy­zylorda obly­synyń ákimi Qýan­­dyqovtyń qy­ryq­tan astam aýyldy mashınamen aralap, ha­lyq­tyń turmys jaǵ­da­ıyn kózi­men kórgenin, jol­­dyń nasharly­ǵy­nan qýatty degen sheteldik avtokólik­teriń­niń ózi ba­typ qal­ǵan kezde ákim­niń mashına ıtergenine deıin jazdy. Osyndaı  ıgilikti ister ár ákimniń jumysy­nan da tabylatyn bolar. Bizdiń oıymyz solar kóbeıe berse eken degendik. «Jaqsy sóz – jarym yrys». Degenmen, ulan-ǵaıyr je­ri bar Qa­zaq­stan úshin saýsaq­pen sa­nar­lyq­taı ǵana bas­shy­lar­dyń aýyzǵa ilinýi azdyq etetin sııaq­ty. Alda-jalda jeke basynyń aby­roıy men ózine quzyrly qyz­met usynyp, «han» qylyp tóbesine kóterip otyr­ǵan memleket múd­de­si úshin aıan­baı eńbek etetin sheneýnikter qatary kó­beıip jatsa, ıleýin keltirmek bolǵan isterimiz­diń qazirgi­den góri áldeqaıda áleýet­tene tú­seri­ne de esh kúmán joq. Biz ózi qyzyq halyqpyz. Keıde bireýlerdiń «túrtkileýine» eremiz dep júrip naǵyz jumys isteıtinderdi jaqtyrmaı qala­tyn kezderimiz bar. Máselen, keshegi keńestik dáýirde memleket úshin, ózi múshesi bolyp taby­la­tyn partııa úshin adal qyzmet atqarǵan adamdardy «partokrattar» dep kinála­dyq. Jáı ǵana ki­nálap qoı­maı, jer-je­bir­­leri­ne jettik. Nátıje­sinde búgin partokrattar da joq, terlep-tepship eńbek etetinder de kúrt azaıdy. Endigi jerde eshkimniń de jurt­tan sóz es­tip, bosqa aram­ter bol­ǵy­lary kelmeıdi. Belsendi atan­baı, tynysh qana júr­gendi jón kóredi. Bu­ryn «oryndaýshy­lyq tár­tip» degen qa­lyp­tasqan tirkes te bar edi. Ol kez kelgen deńgeıdegi qyzmet­kerdiń ózi­ne tapsyrǵan ju­mysty durys oryn­­dap shyǵýy degendi bildiretin jáne belgili bir dárejede solaı bolýy talap etiletin. Ár­kim oıyna ne kelse sony isteıtin na­ryq zama­ny kezinde onyń da keregi bolmaı qaldy. «Nur Otan» partııa­sy­nyń HIII sezinde sóıle­gen sózinde Memleket bas­shysy qa­rapaıym adam­dar­dyń aldyn­daǵy menmendik, ór­kókirektik, keý­dem­soq­tyq jekelegen she­neý­nik­terdiń eń bir «beı­kúná» ádetteri bolyp ketkenin atap óte otyryp, ondaı kespirsiz kóri­nis­terge qarsy kúres júrgizý qa­jettigin eskertti. Tú­si­netin adam­­ǵa osy sóz úlken oı salsa kerek. Laýa­zymdy qyzmet­ter­de júrgen azamat­tarymyz bas­qany eskermese de, ózderiniń mem­lekettiń, onyń ishinde, ha­lyqtyń esebinen eńbek­aqy alyp júrgen­derin este saqtaý­lary kerek edi. Adamgershilik, adal­dyq, paryz degen asqaq murat­tardy bylaı qoı­ǵanda, jo­ǵa­ryda aı­tyl­ǵan jáıt­tiń ózi-aq basshy­lyq tizginin us­taǵan aǵa­ıyn­dardyń óz isterine jaýapkershilikpen qa­raýlary­na sebep bolý­ǵa jarap-aq tur. Adamdardyń taǵdyrlaryna alań­daý mindetine jata qoımaı­tyn naryq zamanynda basshy­lar­ǵa úne­mi halyq jaǵdaıyna qarasa júr dep talap qoıý úshin de on oı­la­nyp, júz tolǵanýǵa týra keledi. Bi­raq, búgingi ómir shyn­dy­ǵyn kóre otyryp sheneýnikterimizge tótesi­nen qoıar bir saýal da bar. Ol – nelikten sen­derdiń is-áreket­terińnen memleketshildik minez boı kórset­peıdi degen saýal. Qa­zaq­stan degen memlekettiń bolýy­nyń arqa­syn­da joǵary laýa­zymǵa qol jetkizip, ataq-mansapqa kenelip otyr­ǵan adam eń aldymen sol memleketke adal qyz­met etýi tıis. Keıbir she­neý­nikter aıtyp júr­gen­­deı, «qaı­daǵy bir qazaqtar» úshin emes, bor­daqyda usta­ǵan­daı aýzy-mu­ryn­da­ryn «maı­lap», óz­derin asy­rap otyr­ǵan memleket úshin ter tógý­leri kerek olar. Osynaý qara­paıym qaǵıda memlekettik qyz­metshiler­diń sana­sy­nan ózine oryn tapqan kúni ǵana olar at­qarǵan ister qazir­gideı kózal­daý­shylyq sı­pa­tynan arylyp, bel­gili bir maq­sattarǵa jumylǵan shy­naıy mánge ıe bol­maq. «Táý eterimiz sen» dep aıta salýdy ádet­­ke aınaldyrǵan táýel­sizdiktiń ony qurmetteıtin bar­shaǵa qoıar jalǵyz talaby da osy. Seıfolla ShAIYNǴAZY.