2003

Ýaqyt urshyǵy – dóńgelengen dúnıeni dúr­mekke bólep, tynymsyz zyryldaıdy, tizgin tart­tyrmas tulpardaı, qanaty talmas suń­qardaı júırik, qamshy saldyrmaıdy. Osyn­daıda “Keshegi kúnnen alys joq, erteńgi kúnnen jaqyn joq” degen sózderdiń mán-maǵynasyn burynǵy­dan da tereńirek túsingendeı bolasyń. Aıdy – aıǵa, jyldy-jylǵa ilestirip ótip jatqan kún­der... 2003 jyl da esik qaqty, tabaldyryqtan attady. Qoı jyly! Jańa jylǵa qushaǵyn keń ashyp, úmitin úkilep otyrǵan halyqtyń kóńili shat, júzi jaıdary, erteńgi kúnimiz ne bolady dep demin ishine tartqan sátterin, mazasyz kúnderi men túnderin umytqan sııaqty. Tóbedegi keldi, el turmysy túzele bastady. Iá, ótpeli kezeńniń aýyrtpalyqtary az bolǵan joq. Sol syndardyń bárinen súrinbeı óttik, muratymyzǵa jettik. Shyqqan bıigimizdi baǵalar, qol jetkizgen tabystarymyzdy saralar bolsaq, adamnyń basy aınalatyndaı bıikke kóterildik dep maqtanyshpen aıta alady ekenbiz. Az ǵana ýaqyttyń ishinde uly dalanyń tósinde jańa memleket qurylyp, onyń tıimdi basqarý qurylymdary qalyptasty. Al munyń ózi ómirimizdiń barlyq salalaryn jedeldete jańǵyrtý, eldigimizdi nyǵaıtyp, bolashaqqa nyq qadam jasaý baǵytyndaǵy is-qımyly­myz­ǵa tyń ekpin berdi. El de, adam da ózger­di, ómirdiń qaı salasy bolmasyn, ózgeshe sıpat alyp, jańa arnaǵa tústi. Álem Qazaqstandy áleýmettik-ekonomıkalyq ósim deńgeıi joǵary qarqynmen damyp kele jatqan, memlekettik jáne qoǵamdyq negizderi berik qalyptasqan, naryqtyq ekonomıkaǵa batyl qadamdar jasa­ǵan el retinde tanı bastady. Bul, sóz joq, jańa memleket jasaý jolyndaǵy qıynshy­lyqtardy jeńýde muqalmas jiger, qajymas qaırat tanytyp, tarıhtyń da, taǵdyrdyń da synynan abyroımen ótken, halqyn, elin ǵasyrlar tórine órletken uly tulǵa – Elbasynyń eren eńbegi­niń jemisi. El ómirindegi betburysty kezeńdegi osyndaı jetistikterimiz syrt kózdiń de nazarynan tys qalǵan joq. Mysaly, “Oksford analıtıka” brıtan kompanııasynyń “Deılı telegraf” sııaqty yqpaldy basylymda jarııa­lan­ǵan ekonomıkalyq taldaýynda Qazaqstan tranzıtti ekonomıkasy bar memleketterdiń ara­synda arshyndy damyp kele jatqan elderdiń biri retinde atalyp, aldaǵy ýaqytta da osyn­daı kóshbastaýshy tuǵyryn saqtap qalatyny jaıynda boljam jasalypty. * * * Elbasy 2003-2005 jyldardy aýyldy ór­ken­detý jyldary dep jarııalady. Aýyldy túletý, aýyl sharýashylyǵyn órkendetý – eldi kórkeıtý degen sóz. Babalar qanymen, terimen qorǵap, urpaǵyna amanat etken ulan-baıtaq dalada egin ósirip, tórt túlik malyn órgizbese, qazaqtyń ómiriniń máni de, sáni de keler me. Aýyl másele­sin sheshý arqyly ǵana Qazaqstan básekelestikke qabiletti elderdiń sanatyna qosyla alady. О́ıtkeni, aýyl – qazaqtyń anasy. Elbasy aýyl­daǵy tirshilik arnasyn durystań­dar, tıimdi aýyl sharýashylyǵy júıesin qu­ryń­dar, bizdiń aýyl­daǵy halkymyz XXI ǵasyr­daǵy órkenıet kóshi­nen kem qalmasyn, olardyń ómir súrý daǵdysy men deńgeıi, tirshiligi men turmysy damyǵan elderdegi normalar men standarttyq ólshemderge birte-birte negizdeletin bolsyn dep otyrsa, oǵan qalaı qýanbaısyń!? 2003 jyl osy ıgi umtylystyń alǵashqy bas­paldaǵy boldy. Ol el ómirine qandaı ózge­ris­ter ákeldi, nege qol jetkizdi? Basty jetistigi nede? Árıne, aýyldaǵy ózgeristerge túbegeıli sıpat berý úshin aldymen zańdyq bazany jetildirý kerek edi. Bul másele oıdaǵydaı sheshildi. Jer, Orman, Sý kodeksteri, «Aýyldyq aımaq­tar­dy damytýdyń 2004-2010 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy», basqa da kóp­tegen zańdar qabyldandy. Bul da táýelsiz­digi­mizdiń máýeli jemisi edi. Muny aýyl jylynyń basty jetistigi dese de bolady. «Uzaqqa sozylǵan talqylaýlar nátıjesinde qabyldaǵan bir ǵana Jer kodeksimizdiń ózi nege turady. Men muny búkil aýyl tirshiliginiń negizgi irge­tasy dep esepteımin. Irgetas durys qalan­ǵanda ǵana onyń ústindegi qurylysqa senim artýǵa bolady. Eger basqa bir memlekettiń qaraýyn­daǵy basybaıly bodan el bolsaq, halyqtyń ózi jumys istep, ónim óndirip otyrǵan jerin jeke menshigine alýyna múmkindik beretin mundaı zańdy qabyldaýǵa ol memleket bizge ruqsat etpegen bolar edi. Al bizde memleket te, bılik te, jer de ózimizdiki», depti «Egemen Qazaqstan­nyń» tilshisine bergen suhbatynda Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstri Ahmetjan Esimov. Naq osy jyly Úkimet Jer kodeksin júzege asyrý, aýyldyq­tar­dy qoldaý maqsatynda birqatar naqty sheshimder qabyldap, astyq qolhatyn engizdi, tórt túlik maldy jáne barlyq úı janýarlaryn tólqujattandyrýdy qolǵa aldy, sondaı-aq, eginshilik salasyndaǵy mindetti saqtandyrýǵa, jerdi jeke menshik pen jalǵa berýge alǵyshart­tar jasady. 2003 jyly aq túıeniń qarny jarylmasa da, aýyl halqynyń bir serpilip, bolashaqqa degen senimin nyqtaı túskeni anyq. Ilgerileýshilik barlyq salalar boıynsha baıqaldy. Maqta, kar­top, kókónis, kúnbaǵys jáne basqa da daqyldardan mol ónim alyndy. Mal basy ósip, et, sút ónimderiniń kólemi arta tústi. Al dıqan­dardyń tabysy tipti eresen boldy. Olar jyl­dy bir mıllıard puttyq kórsetkishpen qory­tyn­dylady. Úsh jyl qatarynan mıllıard put astyq alý Keńes ókimetiniń tusynda bolyp kórmegen jetistik edi. Qazaqstan óziniń ishki qajetin qanaǵattandyryp qana qoımaı, tuńǵysh ret álemniń qyryqtan astam eline 5 mıllıon tonnadan astam astyq jóneltti. Osynyń ózi-aq Elbasy usynǵan agrarlyq saıasattyń tıimdiligin, sala boıynsha júrgizilip jatqan sharalar­dyń nátıje bere bastaǵandyǵyn kórsetti. 2003 jyly aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýge aırysha mańyz berilip, aımaqtarda birneshe ká­siporyn ashyldy, qural-jabdyqtar men tehno­logııalyq jeliler lızıngine, qosymsha quny qymbat turatyn, ıaǵnı tabysty mol kirgizetin óndirister ashý isiniń nesıe alýyn jeńildetýge arnalǵan eki birdeı baǵdarlama qabyldandy. Bul jyly aýyl eńbekkerlerine 70 mıl­lıard teńgedeı qarjy bólindi. Ol aýyl-selo eńbekkerlerine jańa tehnıka, mıneraldy tyńaıt­­qyshtar, gerbısıdter men ýytty zattar, mal egýge qajetti preparattar satyp alýǵa múm­kindik berdi. Aıta bersek, Elbasynyń aýyl­ǵa degen shynaıy janashyrlyǵynan bastaý alǵan basqa da ıgi ister tolyp jatyr. Osynyń bárin óz kózimizben kórdik (ol kezde men Soltústik Qazaqstan oblystyq gazetiniń bas redaktory edim). Áli esimde, birde issaparmen Shal aqyn aýdanyna shyqqanda, hal-jaǵdaıyn bilmek bolyp, sharýa qojalyǵyna jetekshilik etip júrgen, bir mektepte birge oqyǵan Talǵat Temenovke soq­tym. Dosymnyń menimen bóliser qýanyshy kóp eken. «Bıyl sharýanyń eńbegi jandy, – dedi dosym, – as­tyqtyń tonnasyn 170-180 dollardan sattyq. Talaı dıqannyń jaǵdaıy tú­zelip, eńsesi kóterilip qaldy». Mine, osylaı, aýyldy túletýdiń baǵdarla­ma­sy alǵashqy jyldyń ózinde jergilikti jerge jú­ıelik sıpattaǵy ózgerister ákeldi, salany damý­dyń jańa sapalyq deńgeıine shyǵardy. Onyń áleý­mettik salaǵa da áseri az bolǵan joq. Aýyldarda kóptegen mektepter, emhanalar, má­de­nıet oshaqtary saly­nyp, iske qosyldy, respýblıka boıynsha 204 eldi mekenge aýyz sý jetkizildi. * * * Halqymyzdyń sonaý túrki zamanynan beri úzilmeı kele jatqan bir armany bar. Ol – kóńil­di demdep, tórt qubylany túgendep, bas­qalarmen terezesi teń, dáýletti el bolý. Oǵan bizdiń kúshimiz de, qýatymyz da jetedi. Prezı­denttiń 4 sáýirdegi Parlamenttiń qos palata­sy­nyń birlesken otyrysynda jarııa etken Qazaq­stan halqyna Joldaýymen tanysqan ár adamdy osyndaı oılar baýrasa kerek. О́z basym eli­miz­diń tirshiligine tyńnan tynys beretin basta­ma­l­arǵa toly, búginnen bolashaqqa tirek bolatyn qundylyqtary, ony osy zamanǵa saı jańartý, jańǵyrtý ıdeıasy basym osy Joldaýdy Elbasy usynǵan «Qazaqstan-2030» strategııasynyń asa mańyzdy quramdas bóligi, Qazaq eli úshin «Al­tyn ǵasyr», keń múmkindikter zamany týǵa­nyn bar daýysymen aıtyp turǵan tarıhı tujy­rym­dama retinde qabyldadym. Joldaýdan Mem­leket bas­shy­synyń bergen sertke bekemdigin, bereke-birlikke, yntymaqtyqty iske bas qoıǵan yqylas-peıilin ańǵarasyń, Nursultan Ábish­uly­nyń jańa jol – qazaqstandyq jolmen elimizdi asqaraly asýlarǵa kóterýde qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı sińirip otyrǵan zor eńbegine súısine­siń, «Qazaqstan-2030» strategııa­synda kórinis tap­qan tujyrymdar men tapsyrmalardyń sózsiz oryn­dalatynyna, eldik qundylyqtarymyzǵa ja­ńa sapalyq óris ashatynyna senesiń. Prezıdent óziniń jańa Joldaýynda elimizde “Qazaq­stan-2030” uzaq merzimdi baǵdarlama­syna jáne onjyldyq strategııalyq josparǵa sáıkes atqarylyp jatqan isterdiń nátıje­leri­ne toqtala kelip, ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik saıasattyń, qoǵamdy odan ári demo­kra­tııa­landyrý men memlekettik basqarý tıimdiligin arttyrýdyń, mádenıet, bilim berý men rýhanııat salalaryn damytýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndap berdi. Halyqty erekshe qýantqan bir jáıt – Joldaýdyń áleýmettik sıpatynyń ba­symdyǵy edi. «Búgin men bizdiń eń jańa tarı­hymyzda áleýmettik shyǵystardy barynsha ul­ǵaıtqanymyz jaıynda jarııalaý abyroıyna ıe boldym, biz bul isti kóp uzamaı qolǵa alamyz, ári onyń ıgiligi árbir qazaqstandyqqa jáne ár otbasyna tıetin bolady», dedi Memleket basshysy. Bolashaqqa jol ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq baǵdarlamalardan bastalady desek, 2003 jyl ony iske asyrýdyń sheshýshi kezeńine aı­naldy. Eldi damytýdyń, ony ındýst­rııalan­dyrý­ǵa baǵyttalǵan baǵdarlama ózinin bas­taýyn osy sátten alady. Memleket basshysy naq osy jyly eldiń 2015 jylǵa deıingi In­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn bekitti. Ony qarjylaı kamtamasyz etý úshin elimizde damý ınstıtýttary qurylyp, olar óńdeýshi salalardy jańǵyrtýǵa naqtyly yqpal jasaı bastady. Damý banki jarty mıllıard dol­lardan astam somaǵa 20 ınvestısııalyq jo­baǵa kredıt bóldi. Sonyń nátıjesinde bes mu­naı-hımııa kásipornynyń ju­my­sy qalpyna kel­tirildi. Bal­qashta myrysh, Atyraýda polı­etılen qubyrlaryn óndiretin zaýyttar, Kaspıı teńizindegi jaǵalaý ju­mys­tary­na kómek ja­saı­tyn ın­fra­qurylym paıdalanýǵa beril­di, Qos­tanaı dızel zaýyty iske qo­syldy. Jeńil jáne tamaq óner­kásibiniń kóptegen kásip­oryn­da­ryn jańǵyrtyp, qaı­ta­dan ja­saq­­taý qolǵa alyndy. Sóı­tip, táýel­siz­dik alǵan jyldary­myz­dyń ishin­de 2003 jyly tuń­ǵysh ret óńdeýshi óner­kásiptiń ósý qarqyny óndirýshi óner­kásiptiń ósý qarqynynan asyp tústi. 2003 jyly elimizdiń ishki jalpy óniminiń ósimi onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 9-10 paıyz deńgeıinde boldy, ekonomıkalyq ósim óndiris salasynda 9 paıyzǵa, negizgi kapı­taldaǵy ınvestısııalar 10 paıyzdan astam, baılanys qyzmetinde – 25, kóliktiń barlyq túrimen tasymaldaý kólemi 9 paıyzǵa artty. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Qaırat Kelimbetovtiń pikirinshe, osyndaı kórsetkishterge ınflıasııanyń tómengi deńgeıi, aqsha-kredıttik jáne salyq­tyq-bıýdjettik jú­ıe­niń turaqtylyǵy, álemdik taýar rynogynda Qazaqstan úshin qolaıly jaǵdaılar qalypta­sýy, kásipkerliktiń damýy, halyqtyń turmys deńgeıiniń jaqsarýy, ishki suranystyń ósýi oń yqpal etti. El ekonomı­kasynyń qarqynyna eldegi turaqty ahýal, shetel ınvestısııalarynyń belsendi tartylýy kóp paıdasyn tıgizdi. Osyndaı ıgi qadamdardy laıyqty baǵala­ǵan Búkildúnıejúzilik bank 2003 jyly bizdiń elimizdi orta deńgeıden joǵary tabysy bar memleket­terdiń tobyna, ınvestısııalar úshin barynsha tartymdy álemniń 20 eliniń qataryna qosty. * * * Elimiz úshin Táýelsizdik joly jeńil bolǵan joq, tarıhı asa qysqa merzimniń ishinde kóptegen kúrdeli máselelerdi sheshýge týra keldi. Sol sebepti, eń shuǵyl ekonomıkalyq jáne saıası reformalar qolǵa alyndy. Ult taǵdyry tarıh talqysyna túsken syn saǵatta buǵan deıin ashyq-shashyq jatqan shekara máselesi de aldan shyqty. Bylaıǵy jurtqa bul máse­le­lerdiń bári esh qınalyssyz, ózinen ózi sheshile qalǵandaı kórinýi de múmkin. Joq, olaı emes. Irgemizdiń bútindigin oılaǵan Elbasy attan túspeı, alys-jaqyn kórshilerimizdiń bárimen keleli kelissózder júr­gizdi. Eń aldymen, Qytaı Halyq Respýblıka­sy­men shekaramyzdy anyq­tap, halyqaralyq hatta­maǵa qol qoıdyq. Pat­shalyq Reseımen de, keshegi jarty álemdi bılegen Keńes Odaǵymen de shekara máselesine kelgende túpkilikti til tabysa almaǵan Qytaı­dyń Qazaq eline raqymy túsip, shekara máselesi máńgilikke, eshbir kúmánsiz sheshildi. Elbasynyń Reseımen, ońtústiktegi О́zbek­stan, Qyrǵyzstan jáne Túrkimenstanmen de júr­gizgen kelissózderi de nátıjesin berdi, el shekarasy birjolata aıqyndalyp, tıisti qu­jat­tarǵa qol qoıyldy. Men bulardyń bárin nege táptishtep aıtyp otyrmyn. Onyń astarynda bizdiń elimizdi óz shekarasy, óz ekonomıkasy, derbes saıasaty bar memleket retinde búkil álem­ge tanytý baǵytyndaǵy qat-qabat qaýyrt ju­mystar jatyr. Saıyp kelgende, bul – ha­lyq­ara­lyq qoǵamdastyqtyń Qazaqstandy óńir­lik kósh­basshy, shynaıy dos, tatý kórshi, ta­ǵy­lymdy áriptes retinde qurmetteıtindiginiń bel­gisi. Demek, bul – uly jeńis, teńdessiz tabys! 2003 jyl Qazaqstannyń Reseıdegi jyly retinde tarıhqa endi. Atalmysh jyldyń Más­keýde ótken ashylý saltanatynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev sóz sóıledi. Jyl qorytyndysy Qazaqstannyń Táýelsizdik merekesi qarsańynda Máskeýde shyǵaryldy. Munda «Eýrazııa keńis­ti­gindegi halyqtardyń saıası-ekonomıkalyq já­ne etnomádenı baılanystary» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa boldy. Konferen­sııa­ny kirispe sózben ashqan Reseı Feder­asııa­synyń Federasııa Keńesi tóraǵasynyń oryn­ba­sa­ry Aleksandr Torshın Reseıdegi Qazaqstan jyly aıasynda ótken sharalar óziniń aýqymy jaǵynan buryn-sońdy Táýelsiz Memleketter Dos­tastyǵy elderinde ótkizilmegendigin atap ótti. Jıynǵa qatysýshylarǵa sóz arnaǵan delegasııa basshysy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Má­­denıet mınıstri Dúısen Qaseıinov pen Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Reseı Federa­sııa­syn­daǵy Tótenshe jóne ókiletti elshisi Qy­rym­bek Kósher­baev qos memleketti tatý kórshilik baılanystar ǵana emes, ózara tıimdi yntymaq­tas­tyq pen stra­tegııalyq áriptestik, sondaı-aq tarıhı tamyrdyń tereńdigi jalǵap jatqanyn atap kórsetti. Súıinishtisi sol, Reseıdegi Qazaqstan jyly tek mádenı sharalarmen shektelip qalǵan joq, ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń barynsha kóbirek kórinis tabýymen de erekshelendi. Bul jyl syrtqy saıasat turǵysynan alǵanda da, sóz joq, Qazaqstan Respýblıkasynyń álem­dik qaýymdastyqtaǵy orny men róliniń odan ári nyǵaıyp, bekı túsýine septigin tıgizdi. О́zin beıbitshilik súıgish, jasampaz el retinde tanyt­qan elimiz áriptesteri qataryn kóbeıtip, tuǵy­ryn nyǵaı­ta tústi. Elbasymyzdyń Eýropa men Azııanyń bir­qatar memleketterine resmı s­a­parlary ót­kizildi. Olardyń keıbireýin atap óter bolsaq, aqpannyń basynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev Italııa Res­pýb­lıkasynda, qara­sha aıynda Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi: Sıngapýr men Fılıppınde, Koreıa Respýb­lıka­synda jáne Pákstanda boldy. Bizdiń elge de at­basyn tirep, jańa álemdegi jańa Qazaq­stannyń tirshilik-tynysynan syr tartqysy kelgender az bolǵan joq. Rýmynııa Prezıdenti I.Ilıes­ký­diń, Bolgarııa Prezıdenti G.Pyrvanovtyń, Pol­shanyń Premer-mınıstri L.Mıllerdiń, Hanzada Endrıý – Gersog Iorkskıdiń Qazaq­stanǵa saparlary kezinde ekijaqty ynty­maqtastyqty nyǵaıtý joldary talqylandy. GFR Kansleri Gerhard Shreder elimizde bol­ǵanda Qazaqstanda júrgizilgen reforma­lardyń nátıjelerin joǵary baǵalap, bul memleketpen strategııalyq áriptestik ornatý úshin nıet te, barlyq múmkindikter de bar dep, óz eliniń ynty­maqtastyqty damytýǵa múdde­liligin jetkizdi. Naq osy jyly NATO-nyń bas hatshysy Dj.Robertson men EQYU-nyń tóraǵasy – Nıderland Koroldiginiń syrtqy ister mınıstri H.Sheffer, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń bas dırektory I.Výk Lı, Halyq­aralyq valıýta qorynyń dırektory H.Keller, Dúnıejúzilik týrızm uıymynyń bas hatshysy F.Franjıallı Qazaqstanda bolyp qaıtty. 2003 jyly el basshylyǵynyń qatysýymen 50-den astam halyqaralyq sharalar ótkizildi. Elimizdiń saıası-qoǵamdyq ómirindegi aıtýly oqıǵalarǵa oı júgirtkende, solardyń bári respýblıka Prezıdentiniń kemel oı, kenen isinen bastaý alyp, erik-jigerimen júzege asyp jat­qanyn sezine túsesiz. Elbasynyń Shveısarııa Konfe­de­ra­sııasyna memlekettik deńgeıdegi al­ǵash­qy resmı sapary qarsańynda fransýz tilinde shyǵatyn «Le Tan» gazeti jenevalyq advokat Mark Bone­niń maqalasyn jarııalady. Onda ol bylaı deıdi: «N.Nazarbaevtyń qyzmeti­niń nátı­jeleri tańda­nar­­lyq. On jylda ol Ke­ńes ókimeti kezinde hal­qy­nyń kópshiligi orys­sha sóılegen elde qazaq tilin endirdi, dalada jańa elorda Astanany tur­ǵyzdy, Semeıdegi synaq polıgo­nyn japty, júz­degen memlekettik qyzmetshini ju­mys­tan shyǵar­dy, sheteldik ınvestorlardy tartty jáne kóp sa­lyq tó­leý jónindegi talap­tarymen halyqara­lyq kompa­nııa­lardyń ashýyn keltirermiz dep qaı­myq­pas­tan, munaı men gaz óndirýdi jolǵa qoıdy. Osy ýaqyt ishinde jigerli Prezıdent kem degende segiz kitap jáne sanap bolmastaı kóp­te­gen maqa­la­lar men sózder jazdy. Onyń boıyn­daǵy ómir­lik kúsh-qýat ǵala­mat. Eńbekke qabilettiligi orasan». Prezıdenttiń osyndaı irgeli eńbekteriniń biri – qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen «Syndarly on jyl» dep atalatyn kitabynyń tusaýkeseri tabysty ótti. Ǵalamdyq qubylys­tar­dyń bolmysyn, tabıǵatyn jan-jaqty tal­daýǵa umtylystan týǵan, tereń oı-tolǵamdar men parasatty paıymdaýlarǵa toly bul eńbek tek qazaqstandyqtardyń ǵana emes, búkil álem saıasatkerleriniń nazaryn aýdardy. * * * Qyrkúıektiń 23-24-inde Astanada tuńǵysh ret Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylarynyń sezi ótti. Sezd atyna AQSh, Reseı, Fransııa, Germanııa, Iran, Italııa, Túrkııa, Ulybrıtanııa, taǵy basqa memleketter basshy­la­ry, Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshy­sy, kóptegen halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri jyly lebizdi quttyqtaýlaryn joldady. Astanadaǵy dóńgelek ústeldiń basyna álemdik dinderdiń 136 ókili jınaldy. Bul jaıdy da Elbasynyń kóp jylǵy eńbeginiń janǵany dep baǵalaý jón bolar edi. О́ıtkeni, dúnıejúzilik dástúrli dinder jetekshileriniń osyndaı ahýalda basqosýy buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa edi. Eýrazııa júreginde, ıslam, hrıstıandyq jáne býddızm sııaqty álemdik úsh dinniń túıis­ken tu­synda ornalasqan Qazaqstannyń jańa kelbetin, qadamyn óz kózderimen kórip, dúnıe júzine túrli mádenıetter men órkenıetterdiń beıbit qatar ómir súrýiniń biregeı ónegesin tanytyp otyrǵanyn kóńilderine túıgen kór­nekti ǵalymdar men dinı qaıratkerler elimiz týraly jaqsy pikir qalyptas­tyrdy. Solardyń biri Musylmandar quqyqtary jónindegi búkil­úndilik komıtet tóraǵasy Mu­hammed Rabı Hasanı Nadvı óz sózinde: «Qazaq­stannyń dańq­ty shejiresi bar. Onyń halqy tarıhta óziniń erligimen jáne batyrlyǵymen málim. Ol sondaı-aq mıneraldyq shıkizattardyń baı qor­laryna jáne progress pen jarqyn bolashaqqa qol jetkizýdiń zor múmkindikterine ıe», dedi («Egemen Qazaqstan», 25 qyrkúıek 2003 jyl). Bul shyn máninde, mańyzy óte zor, jahan­dyq aýqymdaǵy oqıǵa edi. Ol bizdiń elimizdiń beıbitshilik súıgish ári taǵattylyq memleketi retindegi bedelin nyǵaıtýmen birge, eýrazııalyq órke­nıet­tiń qaıtalanbas qanyqtyǵymen, dinı dás­túr­lerdiń sanalýandyǵymen erekshelenetinin, Respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Qazaqstandy demokratııalyq memleket retinde ornyqtyrýǵa degen umtylysy arqa­syn­da, olar­dyń arasyndaǵy ózara qurmetti saqtaý múmkin bolyp otyrǵanyn búkil álemge jet­kizdi. Elimizde irgeli halyqaralyq shara­lar­dyń ótkizilýi Qazaqstannyń halyqaralyq bede­liniń óskendigin aıǵaqtaıdy. Osydan nebári on eki jyl buryn kópshilikke belgisiz bolǵan Qa­zaqstan iri aımaqtyq kóshbasshyǵa aınala­ty­nyn aıǵaqtap, qajetti alǵysharttardy ornyq­tyra bastady. 2003 jyldyń beınesi men bederin, basty oqıǵalaryn jadymyzda jańǵyrtqanda, tuńǵysh ret degen sózderdiń tilimizge orala beretini bar. 2003 jyly tuńǵysh ret Qazaqstanda 35 mem­lekettiń parlamenttik delegasııalary qatysqan EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıa­synyń tran­sazııalyq forýmy ótti. Qazan aıynda Astanada Azamattyq forým – úkimettik emes uıym­dardyń alǵashqy sezi shaqyryldy. Memleket basshysy óz sózinde úkimettik emes uıymdar­dyń basqosýy bul qoǵamymyzdaǵy osy uıym­dardyń yqpaly óskendigin jáne onymen ynty­maqtastyqqa mem­le­ket­tiń úlken mán berip otyrǵanyn kórsetedi, dedi kezinde Amerıka prezıdenti Eızenhaýer aıtqan «Shynaıy demo­kratııanyń urany – «muny úkimet jasasyn» emes, «muny isteýdi bizdiń ózi­miz­ge berińizder» bolýy kerek», degen ustanym­dy alǵa tartty, áleýmettik mańyzdy jobalardy iske asyrýǵa qomaqty qarjy bólinetinin habarlady. Keshikpeı áleýmettik mańyzdy jobalardy oryndaý boıynsha úkimettik emes uıymdar arasynda alǵashqy ashyq konkýrs uıymdas­tyry­lyp, úzdik jıyrma joba anyqtaldy. Memleket olardy júzege asyrýǵa bıýdjetten 42 mıllıon teńge qarjy bóldi. Ekonomıkadaǵy tabystardyń aýqymdy áleý­met­tik mindetterdi oıdaǵydaı sheshýdiń alǵy­sharty­na aınalyp otyrǵanyna barshanyń kózi jetken kez edi bul. Osy jyldan bastap sábıdiń týýyna baılanysty bir rettik járdem­aqynyń qalpyna keltirilýi de senimdi nyǵaıta túsken. Sol sııaqty Kedeılikpen jáne jumys­sy­zdyqpen kúres jónindegi baǵdarlamany iske asyrýdyń nátı­jesinde halyqtyń az qamtama­syz etilgen úlesi 25 paıyzǵa azaıyp, kedeıshilik sheginen tó­men turatyn adamdardyń sany eki eseden astamǵa qysqardy, jańa jumys oryndary ashylyp, el boıynsha jumyssyzdyq deńgeıi 8 paıyzǵa deıin qysqardy. Ishki jalpy ónim 2 000 dollarǵa jýyqtady, ıaǵnı on jylda úsh ese derlik ulǵaıdy. Osylaı «aqyryn júrip, anyq basý» prınsıpin berik ustanǵan elimiz ýaqyt alǵa tartyp otyrǵan kez kelgen synaqtarǵa laıyqty jaýap bere alatyn deńgeıge jetip, Elbasynyń Dúnıe júzi qazaqtarynyń alǵashqy Quryltaıynyń minberinen aıtqan: “Zaman tynyshtyǵyn berse, búgingi daǵdarystan da shyǵarmyz. Táýelsiz Qazaqstan dáýletine sáýle­ti saı qýatty memleketke aınalar. Qazaq halqy álemdik órkenıetke qazirgiden góri qomaqty úles qosar. Dalamyzda da, qalamyzda da shadyman tur­mys, shat tirlik ornar. Buıyrtsa, búgingi Quryl­taıǵa qatysqan qadirmendi qonaq­tarymyzdyń ózi týǵan Qazaq­stanymyzdyń gúldenip-kórkeıgenine taıaý jyl­dar­da-aq kýá bolady dep kámil senemiz”, degen sózderi aqı­qatqa aınaldy. Elbasy jyl máresinde el halqyna quttyqtaý sózinde: «О́ter jyl­ǵa ókpemiz bolmasa kerek. 2003 jyly biz oıǵa alǵan, qolǵa alǵan talaı-talaı isterdi at­qa­ryp shyq­tyq. Qýatymyz artyp, múmkindigimiz mo­laı­dy, maqsatymyz tolysyp, iskerligimiz izerlendi» dedi. Bizdiń oǵan alyp-qosarymyz joq. Dúnıe dúr­ligip, zaman qubylyp tursa da, 2003 jyl táýelsiz el tarıhyna jarqyn bet bolyp qosyldy. Jarasbaı SÚLEIMENOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.