Týǵanyna 90 jyl tolyp otyrǵan Qanapııa Teljanovtyń shyqqan bıikterin, alǵan ataqtaryn, atqarǵan qyzmetterin jaı atap shyǵýdyń ózi biraz ýaqyt alar edi. Tek sonyń negizgi bir-ekeýin ǵana aıtaıyqshy: eń aldymen, ol qazaq monýmentti keskindeme óneriniń negizin salýshylardyń biri, Qazaq KSR-iniń jáne KSRO-nyń halyq sýretshisi, KSRO Kórkem akademııasynyń akademıgi, UǴA akademıgi, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Memlekettik syılyqtyń laýreaty... Tipti, sonyń tek birine ıe bolǵan adam da ómirden ornymdy taptym dep qanaǵat eter edi.
Aıtqanǵa ońaı-aý, áıtpese, taǵdyrdyń Teljanovtyń moınyna artqan tálkeginen keıin mundaı bıikterge kóterilmek túgili, jaı qarapaıym pendeniń biri bolyp ómir súrýiniń ózi qıyn edi ǵoı. Bul jaıynda Qanekeńniń óz aýzynan da shym-shymdap qana estigenimiz bar. Tolyq aıtpaǵan. Kezinde aıta almaǵan desek jón shyǵar. Soǵan toqtalaıyq.
Qanapııa Teljanovpen 1958 jyly kezdestik. Elimiz Máskeýde ótetin Qazaqstan mádenıeti men ádebıetiniń onkúndigine daıyndalyp jatqan kez. Gazet-jýrnaldarǵa da artylǵan júk bar – sol onkúndikke qatysatyndardy nasıhattaý kerek, kórsetý kerek. Zeınolla Serikqalıev ekeýmiz «Sosıalıstik Qazaqstanda» tájirıbeden ótip jatqan 3-kýrs stýdentimiz. Ádebıet jáne mádenıet bóliminiń meńgerýshisi Jeken Jumahanov aǵamyz tapsyrma berdi. Meni Sýretshiler odaǵyna jiberdi – bir sýretshi týraly jazyp kel dedi. Belgilisi emes, jańa tanyla bastaǵany bolsa jón ekenin aıtty. Sýretshiler odaǵynyń basshysy birden Qanapııa Teljanovtyń atyn atady: «Qazir úlken bir dúnıe jazyp jatyr. «Atameken» dep atalady. Onkúndikke sony aparamyz. Talant!», dep bas barmaǵyn kórsetti. Sheberhana jabyq eken, esigin qaqtyq. Birazdan soń ǵana esik aqyryn ǵana ashylyp, ıesi syǵalaı qarap, ne sharýamen kelgenimdi suraǵandaı ısharat bildirdi. Gazet tapsyrmasymen kelgenimdi aıtqan soń ǵana esigin ashyp, qysylǵandaı bolyp ishke kirgizdi.
Yńǵaısyzdanatyn da jóni bar eken, tek ish kıimmen júr. «Keshirińiz, kún ystyq, sodan keıin osylaı jeńildenip jumys isteýge týra keledi», dep maǵan oryndyq usynyp, ózi, al endi ne suraısyń degendeı, qarama-qarsy otyrdy. Taza orystildi, kekeshtenip sóıleıtin adam eken. Kózi alaqandaı, kúlimdep nur shashyp tursa da, bir nársege ashýlanar bolsa, ushqyn atatynyn ańǵartqandaı edi.
Árıne, kúni buryn kóp suraǵymdy daıyndap barǵanmyn. Shetinen qoıa bastadym. Jastyq shaǵy týraly suraǵymdy onsha jaratpaǵandaı, qysqa qaıyrdy. «Reseıde týǵam, Omby qalasynda. Sodan keıin otbasymyz Máskeýde, Lenıngradta turdy. On jasymda ákeden aıyrylǵanmyn, on tórt jasta sheshem Lenıngrad blokadasynda qaıtty...». Egjeı-tegjeıli bile qoımaq bolyp, ata-anasynyń qandaı qyzmette bolǵanyn suradym emes pe, biraq bul suraǵym oǵan múldem unamady. Nurlanǵan kózine muń kirgendeı boldy. «Qaıtemiz ony, dalada qalǵanym joq, ókimet oqytty, keıin Almatyǵa keldim. 20 jasymda Almaty kórkemsýret ýchılıshesin bitirdim. Keıin Lenıngrad keskindeme, músin jáne sáýlet ınstıtýtyna túsip, ony 1953 jyly bitirip shyqtym. Sodan beri ózim oqyǵan ýchılıshede ustazbyn. Sýretimdi salamyn...». Sóıtip, meniń qoımaǵan suraqtaryma da jaýap berip tastady.
Jastyq shaǵy týraly áńgimeden qashqalaqtaýynyń syryn keıin uqtym ǵoı. Úlken qoǵam qaıratkeri Temirbolat Muhamedjanuly Teljanov 1937 jyly 4 qarashada Lenıngrad qalasynda Alashordaǵa qatysy bar degen aıyppen ustalyp, kóp keshikpeı atylyp ketken eken. Qanapııa bolsa, «halyq jaýynyń» balasy degen qıyn aıypty búkil jastyq shaǵynda arqalap ósken.
Tektiden tekti týady deıtinimiz bar, osy jerde Temirbolat Muhamedjanuly týraly az-kem aıta ketkenniń artyqtyǵy joqtaı. Ol oqyǵan, kózi ashyq azamat bolǵan. Lenıngrad polıtehnıkalyq ıns-
tıtýtyn bitirgen. 1917 jyly Ombyda jastar qozǵalysyna qatysady. RK(b)P
Sibir bıýrosynda qyzmet istegen. Sonda «Kedeı sózi» gazetin shyǵaryp, oǵan Maǵjan Jumabaevty tartqan. Sibir ólkesi men Qazaqstan shekarasyn mejeleýge qatysqan. Qazaq AKSR OAK-niń múshesi retinde Orynborda shyǵyp turǵan «Eńbekshil qazaq» (búgingi «Egemen Qazaqstan») gazetin uıymdastyrýshylardyń biri bolǵan. 1924 jyldan 1937 jylǵa deıin – Lenıngradta, Máskeýde alǵashynda oqyp, keıin qyzmet atqarǵan. Lenıngrad Shyǵystaný ınstıtýtynda dosent, Máskeýde Marksızm-lenınızm ýnıversıtetinde dırektordyń orynbasary. Lenıngradta bolǵanda sonda oqıtyn qazaq jastaryna kómek uıymdastyrǵan.
Bir qyzyq jaı, Lenıngrad áskerı okrýginiń trıbýnaly 1958 jyly 13 maýsymda Temirbolat Teljanovty aqtap, sheshim qabyldady. Biraq bul habar Qanapııa Teljanovqa áli jetken joq edi. Áıtpese, jastyq shaq týraly áńgime basqasha órbir edi ǵoı.
Áńgime taqyryby ómirbaıannan shyǵarmashylyqqa oıysqanda, sýretshi ózgerip sala bergen. Sonda Qanapııa Teljanovtyń oqý bitirgenine bes-aq jyl bolǵan. Jasy 31-de ǵana. Biraq Odaqqa da tanylyp úlgergen edi. Tanytqan shaǵyn ǵana «Jamal» kartınasy. Keshqurym sátte dalada ot jaǵyp, sonyń qasynda oıǵa shomyp otyrǵan qazaq qyzynyń beınesi kimdi bolsa da tebirentkendeı edi. Keıipkerdiń tabıǵı sulýlyǵy men shyǵys áıelderine tán sypaıylyǵy náziktikpen úılesedi. Sýretshi osynaý bir qarapaıym tirshilik kórinisinen ǵajaıyp sulýlyqty da, danalyqty da qalaı tapqan dersiń. «Meniń anamnyń aty Jamal edi, onymen shyǵarmamdy atadym» degen sýretshi. Kartına ataqty Tretıakov galereıasyna qabyldanǵan. Qazir de sonda. Bul kóp adamnyń qoly jete qoımaıtyn baǵa.
Sýretshi albomdaryn aqtardy. Alǵashqy shaǵyn-shaǵyn kartınalarynyń barlyǵynyń taqyryby – aýyl ómiri. Stýdent kezinde jazǵan «Jaılaýda», «Úgitshi shopandar arasynda» kartınalarynda shákirttiń qoltańbasy sezilse de, aýylǵa degen mahabbattyń ıisi ańqyp tur. «Tuńǵysh ret» kartınasynda jap-jas aýyl qyzy pıanıno qasynda tur. Úlken ónerdiń tabaldyryǵyn attaǵandaı keıipte. Keıin sol ónerdiń esigin ashatynyna, bıigine kóteriletinine senesiń. «Sabaqtan soń» shaǵyn kartınanyń da aıtary kóp. Mektepten shyqqan balalardy eki qart kútip alyp tur. Ata men áje. Jaıdary júzdi balalardyń ortasynda. Keshe men búgin ǵana emes, erteń de kóz aldyńa elesteıdi. Sýretshiniń ózi de, basqalar da moıyndaıtyn bir tabys – «Áje men nemere» kartınasy. Áppaq kıimge oranǵan ájege ántek ıyǵyn súıep qana otyrǵan qyp-qyzyl kóılekti qyzdyń úılesimi qandaı! Budan bárin tabýǵa bolǵandaı: náziktik te osynda, jan páktigi de osynda, meıirim shalqyp jatyr. Bul shaǵyn etıýdterde qazaqtyń dalaǵa ǵana syıatyn darqan júregi soǵady.
«Siz qalada óstińiz, sýretterińizdiń taqyryby – aýyl» dep oı qozǵadyq. Sýretshi Teljanov osy suraqty kútip otynǵandaı sóılep ketti. «Taǵdyrym solaı bolǵan shyǵar, men qalanyń qatygezdigin bastan keshtim. Ol meni ata-anamnan aıyrdy. Jaqsylyqty týǵan jerden, aýyldan izdedim. Meniń basymda aýylǵa degen arman júrdi. Ol etıýdterge tústi... Qala beınesi meni titirentken kez boldy».
Rasynda da, Máskeýdiń záýlim úıleri, Lenıngradtyń surǵylt aspany, surapyl soǵys, asharshylyq. Lenıngrad qorshaýynan shyqqanda da jas Qanapııanyń joly basqalardaı Qazaqstanǵa túspeı, Reseıdiń Kırov oblysyna buryldy. Internat túleginiń ómirin keshti. Tek mektepti bitirgen soń ǵana týǵan jerge qaraı qustaı ushqan.
Sýretshi óziniń alǵashqy týyndylaryn, etıýdterin kórsetip bolǵan soń ornynan turyp, bizdiń de nazarymyzdy úlken polotnoǵa burdy. «Týǵan jerge degen bar oıym osynda jatyr. «Atameken» dep atalady. Aıaqtap qaldym. Tyńdy ıgerýge arnalǵan», – dedi ol. Iá, bul álginde Sýretshiler odaǵy basshysynyń aıtqany ǵoı. Tyń taqyryby sonda jurt aýzynda júrgen kez. Jyr da tyń jaıynda, án de tyń jaıynda. Endi mine, sýret taqyryby da tyń! Bir qabyrǵany alyp jatqan kartınada qazaqtyń seleýli keń dalasy, onyń tereń jyrtylǵan bir pushpaǵy, sol jyrtylǵan jerge tirelip toqtaǵan salt atty qazaq beınelengen. Buryn beıqam jatqan dalaǵa túren túsken, ol endi oıanady degen ıdeıa aıqaılaıdy. Anaý salt atty aıbarly qazaq sony quptaı ma, joq pa? Ádette, tyń týraly áńgime bolsa, alyp tehnıkalar, alqyzyl týly dala qostary, qaısar mehanızatorlar beınelenýshi edi. Onyń biri joq. Sonda áli stýdent bizge tyń taqyryby onsha ashyla qoımaǵandaı kóringen. Bizdiń osynaý oıymyzdy oqyp qoıǵandaı, sýretshi taǵy da sóılep ketti: «Árkim tyńdy ózinshe túsinedi, meniń pikirim osyndaı, – dedi ol. – Jaqyn kúnde bitir dep jatyr. Kúndiz-túni osynyń qasyndamyn. Ýaqyt tyǵyz». Bul endi kóp áńgimelesýge ýaqyttyń joqtyǵyn da eskertkendeı edi.
Arada bir aptadaı ótkende meniń sýretshi Teljanov týraly shaǵyn sýrettemem «Sosıalıstik Qazaqstanda» jarııa-
landy. «Atameken» kartınasynyń fonynda túsken Qanapııanyń sýreti de bar. Ádettegideı alaqandaı kózi kúlimdep, nur jaınap turǵan keıpi. Ol kezde gazet óte arzan – eki-aq tıyn. Bes danasyn dúńgirshekten satyp alyp, sheberhanaǵa keleıin. Taǵy da Qanapııa sýretshi esikti aqyryn ashyp, syǵalap qarady. Men onyń sýreti basylǵan gazetti kórsettim. Ol aıǵaılap jiberdi: «Oı, kir, kir!» dep jatyr. Ishte taǵy bir adam bar eken. Úıdiń ishi kók tútin. Tamaq iship otyrǵanǵa uqsaıdy. Aldarynda bótelkesi de bar.Álgi adam gazettegi materıaldy kórip, tipti aıǵaılap ketti: «Búgin Qanekeń myna kartınasyn tolyq bitirip, núktesin qoıǵan. Sony atap jatqanbyz. Endi myna gazetke shyqqanyn qara! Muny restoranda toılaý kerek qoı!». Áńgime restoranǵa jetpedi. Men ishpeıtinimdi aıtyp, azar da bezer boldym. Álgi dosy muny onkúndikten kelgen soń basqa jolmen syılaısyń dep jatyr. Qanapııa oǵan ýáde berdi.
Máskeýdegi onkúndikten elimizdiń mádenıet qaıratkerleri úlken tabyspen oraldy. Ortasynda Qanapııa Teljanovtyń aty da ataldy. Ásirese, «Atameken» kartınasy sol kezde kóbirek aýyzǵa ilinetin. Bir jaǵy, saıasat ta kómektesken shyǵar. Tyń ıgerýge mádenıet qaıratkerleriniń qosqan úlesi aıtylsa, Teljanovtyń sol kartınasyna soqpaı ketpeıdi.
Sirá, eńbektiń elenýi, baǵalanýy shabytqa qamshy bolatyny bar. Sol elýinshi jyldyń aıaǵy men alpysynshy jyldyń basynda Qanapııa Teljanovtyń qylqalamynan talaı keremetter týdy. Áldebir saıasattyń yǵyna keletin taqyryptar emes, kádimgi adamı, pendelik dúnıe ıirimderin kórsetetin kartınalar týyndap jatty. Tipti, sol onkúndikten kele salyp, «Dombyra sazy», «Qarlyǵash» kartınalary birneshe aıdyń áletinde dúnıege keldi. Olardyń árqaısysy kez kelgen sýretshiniń kezekti týyndysy retinde baǵalanar edi. «Dombyra sazy» taza ulttyq taqyryp: qazaq úıiniń syrtynda qabyrǵaǵa arqasyn súıep qazaq ulany dombyrany bezildetip tartyp jatyr. Ony tyńdap turǵan eki adam beınelengen. Boıjetken arý men urshyq ıirip otyrǵan kımeshekti ana. Sol eki adamnyń júzine qarap, sol dombyra sazyn búkil álem tyńdap turǵandaı sezinesiń. Azyn-aýlaq ulttyq sezimiń bolsa, ony sen de estısiń. Bul kartınanyń qudireti sonda.
«Qarlyǵash» kartınasyn sýretshiniń ózi de erekshe unatatyn. Onda jastyq shaqtyń albyrt ıirimderi asyp-tasyp jatyr. Tómendep ushqan qos qarlyǵashtyń sońynan júgirip kele jatqan qyzdyń ózin de qarlyǵashqa balar ediń. Álem tolǵan arman, álem tolǵan qýanysh. Sol armanǵa, sol qýanyshqa sen de umtyl deıdi sýretshi.
Áste de, biz Teljanovtyń eleýli kartınalarynyń bárine toqtalaıyn dep otyrǵanymyz joq. Sóıtse de, onyń «Kókparyn» attap ótý de qıyn-aý. Ol bir ulttyq degen nárseniń bárine qyryn qaraıtyn zaman edi ǵoı. Tipti, qazaqtyń ulttyq oıyny kókparǵa da tyıym salynǵan. Soǵan ádeıi bardy ma, basqa oıy boldy ma, sýretshi 1960 jyly «Kókparyn» jazdy. Muny sýretshi Teljanovtyń ǵana tabysy dep emes, qazaq keskindeme óneriniń tabysy dep baǵalady jurt. Onda beınelengen kókpar tek ulttyq oıyn ǵana emes, ol bir jaǵy tarıh ta, ol erkindikti ańsaǵan qazaq deıtin halyqtyń minezi de, býyrqanǵan bula kúshtiń syrtqa atqaqtaýy, qajyrly qaırat pen romantıkalyq serpilistiń úılesimi. Bul týyndy sýretshi kemeldiginiń bir asýy bolýymen qatar, onyń azamattyq kelbetiniń de aıshyqtala túskenin ańǵartyp, qoǵamdaǵy ornyn da jańasha baǵamdaǵan.
Sol 60-jyldyń basy ony eldiń jetekshi sýretshisiniń biri retinde moıyndatyp qana qoıǵan joq, Qanapııa Teljanovtyń qaıratkerlik joly da bastalǵan. Qyryqqa jetpeı-aq oǵan respýblıkanyń Halyq sýretshisi ataǵy berildi. Qyryqqa tolmaı jatyp Respýblıka Sýretshiler odaǵyn basqardy. Tipti, Máskeýdi moıyndatyp, Odaqtyq Sýretshiler odaǵynyń hatshysy da boldy. Qanshama respýblıkalyq, odaqtyq mekemelerdiń jumysyna tikeleı qatysty, qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasty.
Biraq áste de onyń shyǵarmashylyǵy toqyraǵan emes. Oǵan jurt nazaryn aýdarǵan trıptıhtary, eńbek adamdary týraly, tarıhı taqyryptaǵy kartınalary kýá.
Sóz basynda ómirdiń maǵan Qanapııa Teljanovty tosyn jaǵdaıda kezdestirgenin aıtqan edim ǵoı. Alǵashqy kezdesýdi de tosyn deýge bolar. Al ekinshisi shyn solaı. Bul 1984 jyldyń 14 qańtarynda bolǵan edi. Onda men «Sosıalıstik Qazaqstanda» (búgingi «Egemen») jaýapty hatshymyn. Qat-qabat jumys. Júrek sony kótere almady bilem, jumys aıaǵynda jedel járdem aýrýhanaǵa alyp ketip, jansaqtaý bóliminen bir-aq shyqtym emes pe – keń ınfarkt degen dıagnoz qoıyldy. Qatty qınalysty dári-dármek, egýdiń kúshimen basty-aý. Qatty uıyqtap ketippin. Tań ata tursam, qatar tósekte bir adam jatyr. Baıqap qarasam – Qanekeń! Tosyn kezdesý me? Árıne, tosyn!
Birazdan soń Qanekeń de oıandy. Birden tanydy. Isharamen amandastyq. Jyldam, kúrt qozǵalýǵa bolmaıdy. Munyń esesin keıin myqtap qaıtardyq qoı. Eki aptadaı emdeý kezinde ne syr aıtylmady deısiń! Sonaý alǵashqy tanystyqtan bergi ózgeris qanshama! О́zgermegen bir nárse – onyń qarapaıymdylyǵy, sol baıaǵy alǵash kórgendegideı jaıdary kúlkisi. «Men qatygezdikti kóp kórgen janmyn, men ondaı bola almaımyn!» degen bir sózinde. Buryn ákesi týraly jaq ashpasa, osy joly kóp aıtty. Kez kelgen áńgimege qosatyn. Birde bylaı degeni bar: «Qatygez bolmaǵanmen, men ózime qatalmyn, bosańsymaımyn. Biraq ómirimde eki ret jyladym: ákemniń aqtalǵanyn estigende jyladym, al ol atylǵanda jylaı da alǵan joqpyn ǵoı. Sodan soń ózime Halyq sýretshisi ataǵyn bergende jyladym. Ákem osyny kórmedi ǵoı dep jyladym. Sonda sol 1963 jyly men 36-da bolsam, ákem bar-joǵy 65-ke ǵana keler edi ǵoı. Al ony 40-qa da tolmaǵan kezinde atyp tastady. Ne degen qatygezdik!».
Osy emdelý kezinde Qanekeń óziniń shyǵarmashylyǵy jaıynda da uzaq-uzaq áńgimeler aıtty. Bir ǵana sátin aıtaıyqshy. «Meniń «Atameken» atty kartınamnan jurt tyń ıgerýdiń ulylyǵyn kóredi. Al sondaǵy bas keıipker – salt atty qaısar qazaq ne dep tur? «Durys istep jatsyńdar» dep tur ma, joq «Nege qazaqtyń jerin búldiresińder?!» dep tur ma? Urpaq ózinshe uǵady», dedi Qanekeń. Kópten bergi kóńilde júrgen bir suraqtyń jaýaby osylaı berilgen.
Meni tańdandyrǵan bir jaı – taý tulǵaly Teljanovtyń sol kishipeıildigi. Men pálenshemin dep bir sát kergigen emes. Qaıta, jasy úlken bolsa da qasyndaǵy adamnyń kóńiline qarap, maıda-shúıdege aldymen ózi júgiredi. Kishireıgennen adam kishireımeıdi degen qaǵıdanyń ádemi mysalyndaı edi. Al ázildi qalaı qabyldaıtynyn, rahattana kúletinin aıtsańshy!
Ol kisimen birge bolǵanda estigen áńgimeler, kórgen is-áreketteri eske túskende kóńilge eriksiz kúlki úıiriledi. Bir kúni úıine shuǵyl tapsyrma berdi. «Meniń qasymda ony men syılaýǵa qaryzdar bir adam jatyr. Sol qaryzdan qutylmasam, munda kóp jatatyn túrim bar, jaqsylap qazaqsha et asyp ákelińder», dedi. Palatamyzda sol kúni kishigirim toı boldy. Úıinen jańa albom-kitabyn aldyryp, maǵan arnap sóz jazyp, syılady. «Bul kitap mende bar, Qaneke» desem, «Onda ózińe arnap jazǵan mynadaı keremet sózder joq qoı!» dep kúldirgen.
Osynaý ǵajap adammen birge bolǵan qysqa sátterdiń ózin saǵynasyń. Al onymen uzaq aralasqandardyń saǵynyshtary qandaı dersiń-aý. Tipti, tikeleı aralaspaǵandardyń ózi ony shyǵarmashylyǵymen tanıdy. «Jamaldy», «Atamekendi», «Tynyshtyqty», «Kókpardy» kórgender, ony týdyrǵan qudiretti izdeıdi. Sonda olardyń kóz aldyna taý tulǵaly talant Qanapııa Teljanov keledi. Taýdyń alystaǵan saıyn tulǵalanyp kórinetini bar.
Mamadııar JAQYP,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Almaty