Mańǵystaý munaıyna – 50 jyl

«Munaı men gaz – Qazaqstannyń basty shıkizat baılyǵy, onyń bolashaq gúldenýiniń negizi» Nursultan Nazarbaev. 1961 jyl. 5 shilde. Jetibaı jerindegi burǵylaý sheberi Nıkolaı Petrovtyń №6 barlaý uńǵysyn qazý kezinde qýatty munaı burqaǵy atqylady. Halyq jazýshysy, Qazaqstannyń Eńbek Eri Ábish Kekilbaıulynyń sózimen aıtsaq, sol kúnnen bastap uıqydaǵy arý oıandy. Qazyna toly altyn sandyqtyń qaqpaǵy aıqara ashyldy. Mine, sodan beri 50 jyl. Mańǵystaýdyń HH ǵasyr keremetteriniń uly sanatyna qosylǵanyna jarty ǵasyr tolypty. 1961 jyly qyrkúıek aıynda burǵylaý sheberi Ǵazız Ábdirazaqovtyń №18 burǵylaý uńǵysynan О́zen ken ornynda Mańǵystaýda tuńǵysh tabıǵı gaz burqaǵy, al sol jyly jeltoqsan aıynda burǵylaý sheberi Mıhaıl Kýlebıakınniń №1 uńǵysynan О́zen ken ornynyń alǵashqy munaı burqaǵy atqylady. 1964 jyldan bastap Teńge, Tasbolat, Qaramandybas, Shyǵys Jetibaı, Qansý, Jalǵyztóbe, Arman, Shyǵys Qaraturyn, t.b. munaı-gaz ken oryndary ashyldy. 1974-1976 jyldary Qarajanbas, Qalamqas, Soltústik Bozashy ken oryndarynan munaı alynyp, Mańǵystaýdyń ekinshi tynysy ashyldy. Qazynaly túbek qaharmandarynyń qajymas qaırat, jemisti jumystary nátıjesinde qazir oblys aýmaǵynda 70-ten astam munaı-gaz ken oryndary ashylyp, ónim berýde. Kaspıı teńizindegi Mańǵystaýǵa qarasty aýmaqta 14 munaı-gaz ken orny anyqtalyp otyr. Osynyń bári – sarqylmas mol baılyq kózi, halyq qazynasy. Jalpy, bul kúnderi óńirdegi munaı alyptary «Mańǵys­taý­munaıgaz», «Qarajanbasmunaı» AQ-y, «О́zenmunaıgaz» óndiris­tik fılıaly men «Bozashy Opereıtıng LTD» kompanııasy Qazaqstan munaıynyń 24,8 paıyzyn, tabıǵı gazdyń 8,4 paıyzyn óndirýde. Bizdiń búgingi áńgimemiz Mańǵystaý munaıyn halyq qazynasyna aınaldyrýǵa erekshe úles qosqan, adal eńbekterimen el qurmetine bólengen bir top ardagerler jaıly bolmaqshy. * * *

ARDAGER

Mańǵystaý munaıy Jetibaıda 1961 jyly 5 shildede № 6 uńǵydan atqy­laǵan munaı burqaǵynan bastalady. Tuńǵysh munaı burqaǵy atqylaǵan uńǵynyń ústine ornatylǵan Shańyraq maketiniń betashar lentasyn qııý qurmeti kompanııanyń sol kezdegi Bas dırektory Uzaqbaı Qarabalınmen birge QR jer qoınaýynyń qurmetti bar­laýshysy, burqaqty alǵash óz qolymen attyrýshylardyń biri, osy óńirdiń tól perzenti, abzal azamat Qaıyp Azanbaıulyna berilýi tegin emes edi... Sol kezde, ıaǵnı, budan 50 jyl buryn bolǵan oqıǵany Qaıyp bylaı dep esine alady: - Burqaq 5 shildege qaraǵan túngi saǵat 22.00 shamasynda B.Bájikovtyń vahtasynda atty. Basqarý pýltinde burǵyshy Bısenǵalı Bájikov turǵan. Kenet mańaıdy jer asty tuńǵıyǵynan yshqyna shyqqan shýyl úreıi basyp ketedi. Burǵylaý alańynda júrgender beıne jer silkinip ketkendeı kúı keshken. Sol zor daýystyń artyn ala qas-qaǵym sátte turba aýy­zynan ystyq suıyq eritindi at­qylaı jónelgen ǵoı. Bıiktigi 41 metr­lik alyp «Ýralmysh-5D» munarasy jas tal shybyqtaı dir-dir etip teńselip ketken. Bısekeń Embiniń talaı munaı-gaz fontandaryn attyryp, aýyzdyq­taǵan asa tájirıbeli burǵyshy bola­tyn. Ol qaraýyndaǵylardy sabyrly­lyq­qa sha­qy­ryp, sonda da daýysy tarǵyldana shyǵyp, tez-tez tapsyrma­laryn berip úlgeredi: «Kesikbaı, Naızabek turba­nyń aýyzyna fontandy armatýranyń flıans-shaıbasyn orna­tyńdar! Ermuqan dızeldiń qasynan shyqpa, sóndirýge ázir tur!» Mana jumys bastalar kezde bir nárseniń qaýpin sezgen Bısekeń ınjener-geolog Vadım Tevıashevke: «Turba jiberip jatqan kezde tosynnan munaı atyp ketip, ashyq fontan jasap alar­myz, Vadım, fontandy armatýraǵa flıans-shaıba ornatyp alalyq» degen eken. Biraq oǵan ózin bilemdigi kóp geolog kónbeı, «aıtyp turǵanyń qaıdaǵy ashyq fontan, tez bitirelik, turbany toqtaýsyz jibere berińder!» dep tár­tip­ke shaqyrady. Árıne flıans-shaıba turbalardy zaboıǵa tez jiberýge kedergi keltiretin. Injener-geolog degen aty bar óziniń emes qarapaıym bur­ǵy­shynyń aıtqany aıdaı kelgen soń, Tevıashev ta óń-tússiz «endi ne isteımiz» dep Bısenǵalıǵa júgirgen ǵoı. «Ashyq fontan» degen barlaýshylar tilinde «avarııa» degen sóz. Amal ne joǵary qysymmen atqylaǵan ystyq suıyqtyq aralas eritindi qýaty fontandy aýyz­dyqtaıtyn quraldy ornatýǵa burǵy­shylarǵa múm­kindik bermeıdi. Osy kezde suıyq eritindiniń artyn ala munaı ata jóneledi. Mundaıda ne isteý kerektigin jaqsy biletin tájirı­beli burǵyshy B.Bájikov órt qaýipsiz­di­gin saqtap motordy sóndirtip úlgeredi... Tań ata brıgadanyń barlyq múshe­leri uńǵy basyna jınaldyq. Munara qara munaıǵa shomylyp tur. Qýany­shymyzda shek joq. Betimizdi munaıǵa jýdyq. «О́rt bolady-aý» degen qaýip birimizdiń oıy­myzda bolsaıshy. Bári­mizdiń de jyl­tyraǵan kózderimiz ben aqsıǵan tisterimiz ǵana kórinedi. Áp-sátte munara janyn­daǵy oıpańda, qap-qara munaı kóli paıda boldy. Birneshe býldozer munaı úshin qoıma-naýalar qazyp ta úlgerdi... Mańǵystaý ólkesinen shyqqan al­ǵashqy burǵyshylardyń biri, «Qaza­q­stan Respýblıkasy jer qoınaýynyń qurmetti barlaýshysy», búgingi zeınetker Qaıyp Azanbaev osy bir umy­tylmas oqıǵany aıtýdan esh jalyǵyp kórgen emes. – Fontan atqan sol kúni «Mańǵys­taýmunaıgazbarlaý» tresiniń bas ınjeneri Asabaı Hısmetov Jetibaıda bolatyn, – dedi ol. – Trest tarapynan burqaqty tez arada aýyz­dyqtaýdyń shuǵyl shara­lary alyndy. Bul jumystarǵa osy sala­nyń bil­girleri, talaı atylǵan burqaq­tar­ǵa qal­aı bas bildirý joldaryn bas­tary­nan ke­shirgen ınjenerler Hasan Tájıev, Dúı­sen Úsenov, Hasan Aldaqov bas­shylyq jasady. 6 shilde kúni tańerteńgi saǵat 8.00-de burqaqty aýyzdyqtaý jumysyn birinshi bolyp Sabyrbaı Shontybaev bastaǵan Qaıyptyń vahtasy bastap ketken. Sodan árbir 20 mınót saıyn 80 gradýstyq ystyq munaı burqaǵy astynda arpalys bastalǵan. Qurylǵy ot ushqynyn shyǵarmaıtyn jumsaq jezden jasalǵan kiltpen qolmen bu­raldy. Áıtpese ár sekóntte órt shyǵý qaýpi tónip turǵan. Úsh kúnge sozylǵan jan berip, jan alysqan arpalystan keıin asaý burqaq aýyzdyqtalyp, adam­nyń degenine bas urǵan. Qaıyp «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresinde 17 jasynan bastap taban aýdarmastan 38 jylǵa jýyq jumys jasa­dy. Osy jyldar ishinde onyń qaty­sýy­men ashylǵan Jetibaı, Aqtas, Qara­qudyq, Qarajanbas, Qalamqas, Saztóbe, Bekbolat, Nysanov ken oryn­darynan otandyq kásiporyndar munaı men gaz­dy kóptep óndirip jatsa, Qansý, Jań­byrshy, О́li­qoltyq, Komsomol ken oryn­daryn, «qar­jy salýshylar» ıgerip jatyr. Barlaýshy burǵyshynyń eńbegi eleý­siz emes. Ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, «Erlik eńbegi úshin». «V.I.Lenınniń týǵa­ny­­na 100 jyl» merekelik medalimen ma­rapattalǵan. QR jer qoı­naýynyń qurmetti barlaýshysy. Aıtýar О́TEGENOV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. * * *

ELIMNIŃ QUTY

Alaýlap jańa ǵasyr keldi, bilem, Respýblıkam tanyldy teńdigimen. «Aq arý» uıqysynan oıanypty, Mańǵystaý peıiliniń keńdiginen. Jańaózen – munaıshylar astanasy, Jańaózen «qara altynnyń» bas qalasy. Jańaózen,  Elbasy ózi qamqor bolǵan, Jańaózen jańa ǵasyr bastamasy. Elimniń quty – munaı berekeli, Belgili Mańǵystaýdyń jeri ekeni. Munaıshy eńbekkerler toılap ótpek, Jıyrma jyl «Egemendik» merekeni. Jıyrma jyl týǵan elim asqaqtady, Er halqym alǵa basyp qas qaqpady. Birligi, týystyǵy, kóp ulttyǵy Elimniń qalyptasqan bastapqy áni. О́lkemnen munaı men gaz tabylady, Qoımaǵa «qara altyndar» aǵylady. Eńbekker aımaqtaǵy erlerimniń, Bar álem kýá bolar baǵyna áli... Asylbek AIDAROV, QR halyq aǵartý isiniń úzdigi, Jańaózen qalasynyń qurmetti azamaty.