Myrzataı Serǵalıuly SERǴALIEV

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qazaq til bilimi kafedrasynyń qurmetti meń­­gerýshisi, QR UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, kórnekti til mamany, ádebıet synshysy jáne pýblısıst Myrzataı Serǵalıuly Serǵalıev 2011 jylǵy 23 shildede 73 ja­synda dúnıeden ozdy. Myrzataı Serǵalıuly 1938 jylǵy 17 naýryzda Sol­tústik Qa­zaqstan oblysy, qazirgi Shal aqyn aýdany, «Jańajol» eldi mekeninde dúnıege keldi. Úsh jasynda ákesi qan maıdanǵa atta­nyp, ana­sy men ájesiniń tár­bıe­sinde ósti. 1955 jyly Qaraoba orta mektebin támamdady. Sol jyly S.M.Kırov atyn­da­ǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti fılologııa fa­kýl­tetiniń stýdenti bolyp qa­byldandy. 1960 jy­ly qazaq tili men ádebıetiniń oqytýshysy ma­mandyǵyn alǵan ol osy ýnı­ver­sıtettiń qazaq fılologııasy kafedrasyna assıstenttik qyzmetke qaldyryldy. Sodan 1999 jylǵa deıin ózi bilim alǵan ýnıversıtette professor, kafedra meńgerý­shisi, fakýltet dekany qyzmetin at­qa­ryp, ustaz­dyq-uıymdastyrýshylyq joldan ótti. Myrzataı Serǵalıuly 1999-2008 jyl­dar ara­lyǵynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetinde aldymen qazaq til bilimi kafe­dra­sy­nyń meńgerýshisi, odan qazirgi ýaqytqa deıin pro­fessor qyzmetin atqardy. Ǵalymnyń usy­ny­symen kafedrada aspırantýra men magıstratýra ashyldy. 2000 jyldan bastap ýnıversıtet jany­nan M.Serǵalıevtiń basshylyǵymen qazaq tili men orys tilinen kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıtyn dıssertasııalyq keńes jumys istedi. Ol qazaq til bilimindegi tanymal sıntaksıs ma­man­dardyń biri. 1967 jyly «Qazaq tilindegi etistikti sóz tirkesteriniń sınonımııasy» atty taqy­ryp­ta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan bolsa, «Sıntaksıstik sınonımder» monografııasynyń negizinde 1988 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. M.Serǵalıev – qazirgi oqý úderisinde keńinen qoldanylyp júrgen «Qazirgi qa­zaq ádebı tili» oqý quralynyń «Sóz tirkesi», «Qurmalas sóılem» jáne «Kúrdeli sıntaksıstik tu­tas­tyq» taraý­la­rynyń avtory. Professor M.Serǵalıevtiń «Qa­zaq tiliniń qys­­qasha orfoepııalyq sózdigi» (1996) sóıleý tiliniń su­lý­lyǵy men tazalyǵyn saqtaý­ǵa járdemin tıgizse, «Oryssha-qa­zaq­sha sózdikten» memlekettik tildi oqyp-úırenýshilerdiń tili­mizdiń baılyǵy týraly alatyn paıdasy az bolmasa kerek. «Or­yssha-qa­zaq­sha sózdik» pen «Qa­zaqsha-oryssha sózdikti» oqyrman qaýym zor yqylaspen paıda­lanyp keledi. Akademık M.Serǵalıev 30 jyl­dan astam ýaqyt QazUÝ-dyń, odan soń EUÝ-dyń stýdentterine qazaq tiliniń stılıstıkasynan dáris oqy­­dy. Osyndaı ǵylymı-ádiste­me­lik jumys­ta­ry­nyń jáne til bilimindegi sońǵy jyldarǵy tabys­tardy eskerýdiń ná­tı­jesinde «Stılıstıka negizderi» oqýlyǵy jaryq kórip, bilim berýdiń paı­daly quralyna aı­nalǵany kópshilikke jaqsy málim. Ǵalym kórkem shyǵarma tiline qatysty eńbek­te­rinde kórnekti prozashylar S.Muqanov, Ǵ.Musta­fın, Z.Shashkın, S.Shaımerdenov, synshy M.Q­a­ra­taev sııaqty qalamgerler tiliniń stıldik ózgeshe­lik­teri jaıyndaǵy tujyrymdaryn «Sóz sarasy», «Kórkem ádebıet tili», «Qazaq aýyzeki tilindegi emosıonaldyq jáne ekspressıvtik leksıka» táriz­di eńbekterinde sóz etedi. Akademık M.Serǵalıev – onnan asa mo­no­gra­fııanyń, 6 oqýlyqtyń avtory. Onyń qalamynan 600-den astam ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik eń­bek jaryq kórdi. Ǵalymnyń ǵylymı jetekshiligimen birqatar jastar ǵylym kandıdaty, ǵylym doktory dárejesin aldy. Akademık elorda men respýblıka ómirindegi qoǵamdyq jumysqa da belsene aralasty. Lın­gvıs­tıkalyq komıssııa quramynda Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdenttigine úmitkerlerden memlekettik tildi meńgerý dárejesin anyqtaıtyn emtıhan alýǵa qatynasty. Respýblıka Úkimeti janyndaǵy Memlekettik termınologııalyq komıssııa men Astana qalalyq onomastıkalyq komıssııasynyń múshesi boldy. Úlken júrekti, dara daryndy ǵalym, meıirimdi de ulaǵatty ustaz, búkil sanaly ǵumyryn qazaq tiliniń jolyna arnaǵan til biliminiń kórnekti qaı­ratkeri, akademık Myrzataı Serǵalıulynyń jar­qyn beınesi til men ádebıet tarıhynda, shákirt­te­ri­niń, jas urpaqtyń júreginde árdaıym saqtalady. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti. Ony saǵynatyn bolamyz Bir kezde Alataýdyń bókte­ri­ne bitken qaraǵaıly ormandaı qa­lyń shoǵyr edik. Jymysqy ýa­qyt qapy qaldyryp barady. Ara­myzdan Aqseleý ketti. Rymǵalı ketti. Kezek Myrzataı Serǵalı­ulyna da jetipti. Men onyń tó­sek tartyp jatyp qalǵanyn da bilmeýshi em. Sýyq habar sonaý Jaıyq boıynda sońymyzdan qý­yp jetti. Ajalǵa amal qaısy?! Kelgen ýaǵynda bárimiz de ún-túnsiz kete baramyz. Aramyzdyń az-kem aıyrmasy bolǵanmen, Myrzataımen bárimiz qatar ósip, qatar jetilip edik. Ýnı­versıtette oqyp júrgende oqý­ǵa zerektigine qatty tańǵalý­shy edik. Stýdentterdiń ǵylymı qoǵamynda da, ádebıet birlestiginde de jıi kórýshi edik. Kózáınegi jaltyrap dáıim alda jú­retin. Elden buryn sóılep, bu­ryn pikir aıtatyn. Qaı taqy­ryp­qa salsań da, bes qarýy belinde, bekem júretin. Sol bala kezdegi ornyqty minezi ómir boıy ózi­men birge joldas boldy. Ol kóp nárseni bildi, kóp nársege úlgerdi. Alǵashqy abı­týrıent kezinen bastap, el-jurt­tyń bári sanasatyn, syı­laı­tyn, ulan-ǵaıyr mol erýdısııa­sy­­men, tereń bilimimen, oıynyń ushqyr­lyǵymen, sanasynyń júı­rik­ti­gimen aıryqsha kózge túsetin salıqalylyǵy men syrbazdyǵyn boıynda saqtap ótti. Ońaıǵa, ar­zanǵa ataq shyǵarýǵa umtylmady. Ol asa talantty lıngvıst ǵa­lym bolýmen qosa, asa talantty ádebıetshi de edi. Artynda ólmes shy­ǵarmashylyq murasy qaldy. О́l­tirmes shákirtteri men mektebi qaldy. Endi ony bárimiz de qatty sa­ǵynatyn bolamyz. О́mirde bolǵa­nyna, sońyna óshpes iz qaldyr­ǵa­ny­na rahmet aıtamyz! Qosh, Myrzeke! Ábish KEKILBAEV. Qanattas edi Akademık Myrzataı Serǵa­lı­evtiń qazasyn onyń shákirti professor J.Jaqypov estirtkende, eseńgirep qalǵanym ras. Boıdy jıyp, oıdy salqyndatyp, endi mine, redaksııaǵa birer lebiz joldap otyrmyn. Myrzataı Serǵalıulyn erte kezden bilemin. Ǵylymnyń taý­pıq­ty saparyna qatarlasa shyq­tyq desem de bolady. Ǵylymǵa barynsha adal, talanty men eń­bekqorlyǵy ushtasqan, ár áre­ketke ózindik jolmen baratyn, so­ny pikir aıtatyn jan edi! Táýelsiz elimizdiń jańa Asta­nasy boı kóterip, Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti ashylǵan kezde onyń qabyrǵasyn birge qalasqan kezder búgingideı esimde. Myr­ze­keńmen birge Astanaǵa qazaq til ǵylymy da keldi. Qazaq til bilimi kafedrasy eńselenip shyǵa keldi: talantty ǵalymdar tartyldy, dıs­sertasııalyq keńes ashylyp, ǵylymı mamandardy ózimizde daı­yndaý bastaldy. Kafedra Qa­zaqstandaǵy ǵylymı ortalyqqa aınaldy. Ǵylymı eńbekter kóp­tep jarııalanyp, ǵylymı jańa­lyq­tar usynyla bastady. Sıntaksıs pen stılıstıkadan zertteý mektebiniń ózindik negizin sa­lyp kelgen ǵalym Astanada da tiltanýdyń úlken ǵylymı mektebin qalyptastyrdy. Ult rý­h­a­nııa­­tynyń osyndaı qasıetti isi­niń basy-qasynda Myrzekeń júr­ge­nin el biledi. Myrzekeńniń fılolog retindegi men qadirlep óter bir qa­sıe­ti til men ádebıetti qos qanattaı qatar qalyqtatýy bolatyn. Ǵa­lym­nyń tiltanýshy retinde si­ńir­gen eńbegi ólsheýsiz: basqasyn bylaı qoıǵanda, onnan astam monografııa men oqýlyǵy jáne tórt sózdigi tilge qatysy bar jurt­shylyqtyń jıi júginetin eń­bek­te­ri ekenin aıtsam da jeter. Onyń, tipti, tiltanýshylyq eń­bek­teriniń ózi, A.Baıtur­syn­ulyn­sha aıtsaq, kórkem ádebıettiń tir­negindeı bolatyn. Ádebıet ma­­mandarynyń, aqyn-jazý­shy­lar­dyń arasynda ol óz ada­myndaı erkin sezindi. Onyń myńǵa tarta eń­be­giniń teń jartysyndaıy ádebıet álemine baǵyshtalǵan, birneshe kór­kem aýdarmalary, esseleri – qa­zaq sóz ónerinde eskerýsiz qal­maıtyn eńbekter. «Sóz sarasy», «Kórkem ádebıet tili» «Keń óris», «Oı órnegi» sııaqty synı taldaý kitaptary estetıkalyq tal­ǵamǵa tárbıeleıtin kitaptar retinde kózi qaraqty jurtshylyq­tan laıyqty baǵasyn alǵan. Myrzekeń sanaly ǵumyryn ta­lantty shyǵarma, talantty shá­kirt daıyndaýǵa arnady. Onyń bi­lim men ǵylymǵa, qazaq áde­bıe­ti men mádenıetine qosqan úlesi asa qo­maqty. Ony bolashaq dáleldeıdi. Qosh, aıaýly áriptes, urpaq us­tazy, adal ǵalym! Topyraǵyń tor­qa bolsyn! Janyń jánnatta bolǵaı! Seıit Qasqabasov, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory. Bilimdi ǵalym, jaısań azamat Qazaq tili ǵylymynyń qalyp­tasyp, órkendeýine zor úles qos­qan ǵalymdardyń sanatynda biz­diń aýyldyń týmasy Myrzataı Serǵalıevtiń esimi maqtanysh­pen atalady. Akademık aǵamyz sana­ly ǵumyryn osy salaǵa arnap, ónimdi eńbek etti. 5 monografııa, 7 oqýlyq, 12 ádistemelik qu­ral, 400-ge tarta ǵylymı maqala ja­­zyp, artyna óshpes mura qal­dyra bildi. Basylymdarda jıi jaryq kórdi. Soltústikqazaq­stan­dyqtar akademık jerlesterin maqtanysh tutatyn. Ol kisiniń ultjandy­lyq qasıeti bárimizdi qaıran qal­dyra­­­tyn. Týǵan jerge saparlap kelgende kindik qany tamǵan Ja­ńa­jol­ǵa soqpaı ketpeıtin. Aýyl­das­tary ǵalymnyń áserli áńgime­le­rin tyńdaýdan esh jalyq­paı­tyn. Oqýshylar erekshe úıir edi. Aǵa­nyń eshkimdi jatyrqaýdy bilmeıtin jibekteı jumsaq minezi ma­ńa­ıyna úlkendi de, kishini de úıi­rildirip turatyn. Mektepke kelgen saıyn ǵylymı eńbekteri men kitaptaryn tartý etetin. Shalǵaıda júrse de qolynan kelgen járdemin aıamaıtyn. Qy­zyl­jar óńirinde ótken ǵylymı konferensııalardan qalmaıtyn. Esi­mi umytyla bastaǵan batyr­la­rymyzǵa, aqyn-jyraýlarymyzǵa qa­tysty tyń derekter izdestirip, tarıhı-tanymdyq jaǵyn ózge­ler­ge ónege etýden jalyqpaıtyn. El ishindegi shejirelerdi jınas­tyra júretin. Jerlesteri erekshe qur­­met kórsetip, «Shal aqyn aýda­ny­nyń qurmetti azamaty» ataǵyn berdi. Nar tulǵaly aǵanyń qaı­ǵy­sy bárimizdiń qabyrǵamyzdy qaıys­tyryp ketti. Jany jaısań jan­nyń topy­raǵy torqa bolsyn. Jaınagúl QAZBEKOVA, Jańajol orta mektebiniń dırektory. Soltústik Qazaqstan oblysy, Shal aqyn aýdany, Jańajol aýyly.