Teńge tarıhy tereńde

1985 jyldan bastap burynǵy Keńes Odaǵynda toqyraý bastal­dy. Munaıdyń halyqaralyq naryq­taǵy quny 10 dollarǵa deıin túsip, eldiń ekonomıkalyq jaǵ­daıy kúrt tómendep ketti. Odaq kóleminde tolyp jatqan eko­no­mıkalyq reformalar júrip, ol bank salasyn da aınalyp ót­ken joq. Sol kezde memlekettik bank­ten bólinip, túrli salalardy damy­týǵa qajetti degen bankter qury­lyp, Qazaqstannyń Agrobanki, Áleý­mettik jınaq banki, Qurylys banki, burynǵy Syrtqyekonombank negizinde «Álem» banki tárizdi túrli memlekettik bankter ómirge keldi. 1991 jyly jeltoqsanda úsh slavıan memleketi Belovejede qol qoıǵan kelisimmen Keńes Odaǵy qulady, burynǵy keńestik keńis­tikte jańa dáýir bastaldy. Alaı­da, qursaýy myqty, eshkimdi de aıasy­nan shyǵarmaıtyndaı kóringen Keńes ókimetiniń basynan baǵy taıyp, bólshektenip jatsa da biz Más­keýge jaltaqtap, olardyń aqsha­syna baılanǵan, tusaýly attaı kibir­tik kúıde bolatynbyz. Onyń ústine, ekonomıkalyq turǵydan 1985 jyly kúsheıe túsip Odaqtyń qulaýyna ákelgen daǵdarystyń aýyr kezeńderi de ótip jatty. Reseı prezıdenti Borıs Elsın bolsa sol kezde Egor Gaıdar bastaǵan bir top jas ekonomısterge úmit ar­typ, úkimet tizginin solardyń qoly­na ustatty. Olardyń baǵany er­ki­ne jibere salǵan saıasatynan ınflıasııanyń soıqan daýyly kóterilip, tutyný baǵasynyń ósý deńgeıi 1991-1993 jyldary 5573 paıyzǵa jetip, bar-joǵy úsh jyldyń ishinde baǵa 55 esege ósip ketti. Bul eń keremet degen kásip­oryndardyń ózi kótere almaı­tyn joıqyn soqqy edi, sonyń sal­darynan tutastaı ekonomıkaǵa jappaı bankrottyq qaýip tóndi. Jyǵylǵanǵa judyryq degen­deı, 1993 jyly jazdyń qaq ortasynda Reseı óz valıýtasyn engiz­di, burynǵy KSRO shekpeninen shyqqan elder ishinde Qazaqstan men Tájikstan, Armenııa ǵana burynǵy aqshamen qaldyq. Qyrkúıektiń 26-synda Reseı burynǵy Keńes dáýirinde paıdalanylǵan 1961-63 jyldary shyǵarylǵan keńestik valıýta aqsha bolyp eseptelmeı­tini jóninde málimdeme jasady. Degenmen, biz buǵan daıyn edik. Ol kezde bizde aqsha basyp shyǵaratyn óndiris te, ne jumysty bastaıtyn jetkilikti aqsha da, (bank salasynyń bilikti mamandarynyń jalaqylary joǵary ekinshi deńgeıdegi bankterge ketip qalǵandyǵynan) qajetti mamandar joqtyǵyna qaramastan, tól aqshamyzdy shyǵarýǵa qajetti barlyq jumystar atqarylyp, teńgemiz qoımalarda tyǵýly jatqan. 1993 jyldyń 1 shildesine deıin aqsha naryǵy nysandarynyń barlyq ınfraqurylymy qury­lyp, jumystar tolyǵymen aıaqta­lyp – Elektrondy valıýta bır­jasy, Teńge (Moneta) saraıy, Bank­not fabrıkasynyń birinshi kezeńi, Altyn-valıýta rezervi, Mem­lekettik valıýta qory men qym­bat baǵaly metaldardy saqtaý qoı­masy, Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy tólem júıesi ázirlenip bolǵan edi. Al teńgeniń ómirge kelýi – táýelsizdik shejiresindegi tarıhı oqıǵa. Ekonomıkanyń basqarý quraly tól teńgeniń qolǵa tıýi jal­py­halyqtyq qýanysh bol­dy. Valıýta shyǵarý qajet dep tar­ıh­ty aqtarǵanda, bizdiń jer­i­mizde bolǵan túrki násildi memle­ket­terdiń aqshasy bolǵanyn, olar­dyń metaldan quıylǵan aqsha­larynyń teńge atalǵanyn bildik. Orystyń «dengı» degen sóziniń túbiri de osy. Arheologtar eń ejel­gi aqsha belgilerin Otyrar, Taraz, Túrkistan, Balasaǵun jáne Qazaqstannyń taǵy basqa da kóne qalalary oryndarynda qaz­­ba jumystaryn júrgizý bary­synda tapqan. Demek, bizdiń tarı­hymyz úshin teńge ataýy – tól dúnıe. Degenmen, usynystar kóp aıtyldy, «som», «altyn» degenderdiń de ýájderi tyńdaldy. Prezıdent «teńge» degen usy­nysty durys kórdi. Sodan soń port­retterge kelgende biz jańa ǵana táýelsizdigin alǵan elmiz, biz­di, tipti ózgeler saıası kartadan da taba almaıdy, sondyqtan, eń birin­shi nomınal eń tanymal, álem biletin qazaq bolýy tıis dedi. Sondyqtan negizgi valıýta 1 teń­gege Eýropaǵa Arıstotel men Sok­rat­ty qaıta tanytqan, álemdik ǵy­lym­da tanymal tulǵa ál-Farabı babamyz tursyn dep uıǵaryldy. Teńge tarıhqa saparyn osy­laısha bastaǵan edi. Ǵalym BAINAZAROV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,  Ulttyq Banktiń alǵashqy tóraǵasy