Baǵzy zamandaǵy babalarymyz atameken ataýlaryna aıryqsha mán bergen. Qandaı ǵajap! Tabıǵattyń tylsym syryn ashqandaı jaǵrafııalyq jaǵynan da bir-birimen tutasyp, sabaqtasyp jatyr. Ara-jigin ajyratyp, aıyra almaısyń. Sulýlyq sımvolyndaı! Ár ataýdyń ári bar, nári bar. Qarakózden móltildep aqqan ystyq jastaı týǵan jerge degen súıispenshilik pen saǵynysh tabyn ańǵarasyz.
Oı-qyrymyzdy oıymyzdan shyǵaryp, umyttyrý saıasaty beleń alǵan zamanda qanshama jer-sý attary ózgertilse de kók tiregen taýlarymyzdyń tarıhı ataýlary qalpyn buzbaı qalǵanyna qalaısha tań qalmaısyń? Alataý, Qarataý, Kókshetaý, Qońyrtaý, Aqtaý, Aqshataý... Biz «Taý men taýdyń basy bólek bolsa da, etegi bir» dep eljiregen halyqpyz. Astarynda «Birlik» degen sóz buǵyp jatqan joq pa?
«Yǵysyńdar eı, taýlar, yǵysyńdar,
Oryn alam ortańnan, jumysym bar.
Ata bolyp ne maǵan urysyńdar,
Adam bolyp nemese uǵysyńdar!» dep jyrlaǵan Muqaǵalı ultymyzdyń uıysqanyn, uǵysqanyn meńzegen joq pa?
«Týǵan jerdiń tylsym syryn uǵyp kór,
Bultyn onyń bult demeı bir túbit der.
Qarap turyp myna zańǵar taýlarǵa
Qalaı kishi bolamyz eı, jigitter?!» – dep shabyttanǵan Qadyr Myrza-Áli de taýdaı mártebemizdiń alasarmaýyna alańdaǵan. Babalarymyz da balalarǵa «Taýdaı bol!» dep bata qaıyrǵan. Taý – bıiktik, taý – abyroı, taý – mártebe sınonımi.
Atameken ataýy aýystyrylyp jatsa da abyroıdan aıyrylmaýdy oılaǵan babalarymyz qandaı danyshpan! Keshegi keńes ókimeti ornaǵan tusta da elin súıgen erlerimiz jańadan qurylǵan respýblıkamyzdyń shekarasyn aıǵaqtaıtyndaı Ońtústik Qazaqstan oblysy, Soltústik Qazaqstan oblysy, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Batys Qazaqstan oblysy, Ortalyq Qazaqstan oblysy dep atady. Taıǵa tańba basqandaı belgiledi. «Kommýnızm ornatamyz» dep dúrliktirgen dáýirde jymysqy saıasat bul ataýlardyń birsypyrasyn sypyryp, shegelegen shekaramyzdy alyp tastaǵany kózi qaraqty kópshilikke málim. Mysaly, Ońtústik Qazaqstandy ózgertip Shymkent oblysy dep shekaramyzǵa shekteý qoıdy. Táýbá! Táýelsizdik aldyq. Jamaý sekildi japsyryp qoıǵan jat jurttyq jadaǵaı sózderden aryla bastadyq. Atamekenimizdiń baıaǵy ataýlary ornyn taýyp, ornyǵa bastaýy – táýelsizdik belgisi. Egemen el bop, etek-jeńimizdi jııa bastaǵan shaqta dúnıege kelgen meniń jetkinshek jerlesterimnen qazir «Qaıda týdyń?» dep surasa, bári de «Ońtústik Qazaqstan oblysynda» dep aýyz toltyryp aıtady.
Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev meniń ósken ólkem týraly aǵynan jaryla aıtqan sózi el esinde. «Ońtústik – qazaqtyń qaımaǵy shaıqalmaǵan jer. Bul óńir shýaqty kúnimen, halqynyń jomarttyǵymen, meımandostyǵymen, salt-dástúrge beriktigimen, eń bastysy – eńbeksúıgishtigimen erekshelenedi. Sizderge ár kelgen saıyn ońtústikqazaqstandyqtardyń óz ólkesin gúldendirýimen, turmys-tirshilikterin jaqsarta túsýimen qatar ózderiniń túp-tamyryn umytpaı, ádemi jalǵastyryp jatqanyn kóremin».
Elbasynyń bergen erekshe baǵasy bul. Onyń údesinen shyǵý – elge syn. Ońtústiktiń de ońtústigi bar. Ol – Maqtaral aýdany. Ortalyǵy – Jetisaı. Elbasy aıtqandaı, «eń bastysy – eńbeksúıgishtigimen erekshelenetin» 350 myńdaı halyq turady. Jetisaıdyń irgesinde Myrzakent degen aýyl bar, buryn aýdan ortalyǵy bolǵan. Sol eldi-mekendi baıaǵy daǵdymen «Slavıanka» dep atap qalatyndar joq emes. Bul 1864 jyly qonys aýdaryp kelgen qarashekpendilerdiń qoıǵan ataýy. Táýelsizdik týy jelbiregennen keıin ózgergen ejelgi eldi-mekenniń qazirgi aty – Myrzakent.
Búgingi áńgimemiz de sol Myrzakenttegi azamattar jaıynda. Elbasymyz bir sózinde «Eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýletimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda» dedi. Ol úshin ne isteý kerek? Erinbeı eńbek etip, qamaýda qalǵan qara terińdi shyǵar. Bitti! Sonda ǵana tasyń órge domalaıdy. Ashy terdiń tátti dámin tatýǵa bolatynyn dáleldegen myrzakenttik kásipker Saldar Jamalov aǵamyz. Ol – Elbasynyń qurdasy, el-jurtynyń syrlasy. Qaıyrymdy qazaq. Mártebesi bıik qazynaly qarııa. Áýlettiń asýyna, dáýlettiń tasýyna jol kórsetken jotaly kásip ıesi.
Saldar Jamalov 1978 jyldyń aqpan aıynda «Slavıan» maqta tazalaý zaýytyna dırektor bop kelgende orda buzar 38 jastaǵy jigit aǵasy edi. Onyń bul orynǵa taǵaıyndalýy da tarıh. Oblys basshylary osy orynǵa usynǵanyn estigen qushtarlyǵynan góri ishtarlyǵy basym pendeler kúni buryn joǵary jaqqa aryz-quryzdy qardaı boratady. Muny sezgen oblystyq maqta tazalaý tresiniń basshylary:
– Mınıstr ústińizden túsken shaǵymdarmen tanysqan syńaıly. О́te ashýly. Sirá, sizdi qabyldamaıdy-aý? Qabyldasa da ótkizbeıdi. Kelesi jolǵa qalsańyz qaıtedi? Barmaı-aq qoıyńyz! – dep janashyrlyq jasaıdy. Biraq týra sóıleıtin týa bitti minezimen:
– Joq, qaıtsem de baramyn, mınıstrge dáleldeımin! – dep alǵan betinen qaıtpaı Almatyǵa tartady. Joly bolady. Odaqqa málim Jeńil ónerkásip mınıstri Ibragımov qabyldaý kezinde:
– Siz, Jamalov joldas, osyǵan deıin qaı jerde qandaı jumys atqardyńyz? – dep alǵashqy suraǵyn qoıady. О́mirde kórgen tásh-púshin táspideı tizip jata ma, qysqa da nusqa jaýap qaıyrady.
– Tashkent toqyma ınstıtýtynyń mehanıka fakýltetin 1964 jyly bitirgen soń arnaıy joldamamen Tájikstandaǵy Lenınabad jibek kombınatynda bes jyldaı eńbek ettim. Odan keıin О́zbekstandaǵy Syrdarııa oblysynyń qurylysy aıaqtalmaǵan Baıaýyt zaýytynda dırektor bolyp, eki jyl ishinde iske qostym. Ilgeriledim. Oblystyq maqta tazalaý tresi bastyǵynyń orynbasary, «Pahtakor maqta zaýytynyń bas ınjeneri, «Ilıch» maqta zaýytynyń dırektory boldym.
Mınıstr rızashylyqpen:
– Bárin atqarypsyz. Bul salada aralaspaǵan jumysyńyz qalmapty ǵoı. Jaqsy isti jalǵastyra berińiz! – dep buıryqqa qol qoıyp, sáttilik tileıdi. Mine, mártebe! Bul óńirde «Ilıch», «Jetisaı», «Qońyrat», «Kırov», «Lenın» sııaqty bes maqta tazalaý zaýytynyń sharýasy shalqyp, kúni-túni dúrildep turǵan-tyn. Qazir osy kásiporyndardyń birli-jarymy ǵana bar, qalǵandarynyń aty ǵana qalǵan. Qyryq jyldan beri qajyrly eńbek, qaıtpas minezdiń arqasynda abyroı jınady. Keshegi keńes kezindegi «Slavıan» maqta tazalaý zaýyty derbes el bolǵannan keıin «Myrzakent» holdıngi degen ataýǵa ıe boldy.
Ońtústik Qazaqstan oblysyna jumys saparymen kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaev 2005 jyly kóktemde Jamalovtyń jańadan ashqan «Orys-qazaq Alıans» birlesken kásipornynyń ujymymen tanysty. Jumysshylarmen kezdesti. Áńgimelesti. Bul kásiporyn Qazaqstanda alǵash ret iske qosylǵan maqta-jip ıirý jáne toqyma fabrıkasy bolatyn.
Elbasy sol jyly Pákistanǵa barǵan saparynda kózben kórgen is-tájirıbeni baıandap, maqta klasterin ashý týraly tapsyrma berdi. Sóıtip «Orys-qazaq Alıans» fabrıkasynyń lentasyn qıyp, iske qosyp ketti. Sodan beri bir kún toqtaǵan emes, úsh aýysymda tynymsyz jumys isteýde. Matany óńdep, boıap, daıyn matany tigetin qanshama seh ashyldy. Bıyl kóktemde Elbasy osy kásiporynǵa taǵy da arnaıy at basyn burdy. Maqta klasteriniń tolyǵymen iske qosylyp, tapsyrmanyń tap-tuınaqtaı oryndalǵanyn, fabrıkanyń keregesi keńeıip, irgeli óndiris ornyna aınalǵanyn kórdi. Qanshama jumysshylarmen tolyqqan. Aty da ózgergen. Baıaǵy «Orys-qazaq Alıans» endi «AZALA Textile» seriktestik kásiporynǵa aınalǵan. Sol sátte Elbasy:
– «AZALA» degen ne maǵyna beredi? – dep suraǵan. Osy kásiporynnyń búgingi kúndegi atqarýshy dırektory Saldar aǵanyń uly Baýyrjan Jamalov jaýap qaıyrdy:
– Qurmetti Nursultan Ábishuly! Meniń mápelep ósirgen bes qyzymnyń azan shaqyryp qoıǵan attary – Arýjan, Zerde, Aısha, Lázzat, Aısulý. Taǵy da Nurjigit, Bekjigit degen eki ulym bar. Bes qyzymnyń esimderin belgilep, alǵashqy áripterin aldym da kásiporynnyń atyn «AZALA» dep qoıdym.
Elbasy baıaǵy maqta klasteriniń júzege asqanyna rızashylyq bildirip, sóz sońynda:
– Egemen Qazaqstan halqynyń sanyn kóbeıtýge zor úles qosqan Baýyrjandaı oǵlandar kóbeıe bersin! – dep aq tilegin bildirdi.
Kóp uzamaı Baýyrjannyń shańyraǵynda taǵy bir shattyq ornap, besik toıyn toılady. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda dúnıege kelgen úshinshi uldyń kindigi kesildi. Qazaq yrymshyl halyq qoı, Saldar atasy men Sáýle ájesi nemeresiniń atyn Elbasynyń esimine uıqastyryp Ersultan dep atady.
Qazaq ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev «AZALA»-nyń is-tájirıbesimen tanysqanda mańyzy bar másele kóterilgen-tin. Turalaǵan ekonomıkany qalaı damytamyz? Joǵary-tómendi basshy mamandar qarjynyń kózin tappaı qaıyrlap qalǵan jip ıirý fabrıkasyn shetelge berý kerektigi jóninde usynys jasady. Sheteldikter shekemizdi qyzdyryp, aýzymyzdan aq maı aǵyzady degendeı san-qıly boljamdardyń da bolǵany ras. Bul áreket ekonomıkalyq jaǵynan elimizge onsha tıimdi emes ekenin Baýyrjan Saldaruly baıyptady.
– Toqtap, toqyraǵan bul fabrıkany júrgizý úshin bizde tolyq múmkindik bar! – dedi senimdi túrde. – Maqtamyz maıadaı úıilip tur, jumysshylarymyz da jetkilikti. Qarajat kózi de qarastyrylǵan. Bul fabrıkany biz júrgize alamyz! – dedi senimdi sóılep.
Mınıstr bul usynysty saralady. Saraptady. Qorytyndysynda:
– Bul jip ıirý fabrıkasyn qaı sheteldikterge bersek te, ári qaraı dóńgeletip alyp keteri sózsiz. Biraq óz óndirisimizdi ózimiz ıgerýge múmkindigimiz bolǵannan keıin «Myrzakent» holdıngine berýge sheshim qabyldadyq! – dedi.
Qazaqstannyń maqta klasterine baılanysty kótergen máselesi de kóp túıtkildi sheshkendeı.
– Jylyna 8 myń tonna maqta talshyǵyn óńdeıtin oblystaǵy birden-bir jalǵyz bizdiń kásiporyn. Jalpy Ońtústik Qazaqstan óńirinde kemi 100 myń tonna maqta talshyǵy shyǵady. Ony ıgerý úshin jeti-segiz kásiporyn ashý kerek. Nege? Sebebi óz ónimimizdi ózimiz ıgersek qanshama jumys orny ashylar edi. Bıýdjetimizdiń de búıiri shyǵyp, oǵan túsetin salyq kólemi de anaǵurlym artar edi. Prezıdenttiń talaby solaı. Tórt-bes jyl buryn kelgen kezindegi sózi esimizde. «Kezinde dál osy jerde alyp zaýyttar istedi. Shymkent – óndiris ortalyǵy deıtinbiz. Myńdaǵan adamdarǵa jumys berdi zaýyt-fabrıkalar. Endi solardyń ornyna sizder sııaqty shaǵyn zaýyttar men sehtardyń ashylýy – qazirgi talap. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý arqyly ǵana biz ekonomıkamyzdy ilgerilete alamyz. О́ndiristi damytý osydan bastaý alady. Jergilikti jerdiń qajettiligine jaraıtyn materıaldardy shyǵarsaq, nemiz bar kórshilerden ony satyp alyp? Qaıta olarǵa satatyn jaǵdaı jasaý kerek!» dep kásipkerlerdi shırata túsken joq pa?
Saldar atanyń qarapaıymdylyǵy men qaıyrymdylyǵy el aýzynda. Ańyz. El-jurtymen eljirep amandasady. Muńdasady. Syrlasady. Maqtaraldyqtar ne deıdi? Qulaq túreıikshi.
Eńbek ardageri Zulpyhar Sháriphanuly:
– Sákeń ylǵı da «Jerdi aldama!» deıdi. «Aldasań jer seni aldaıdy?» deıdi. Mysaly, jerge ýaqtyly qaramasań, tyńaıtqyshtardy ýaqtyly bermeseń, baptamasań jer tozyp ketedi Qaramasań qara jer de saǵan qaramaıdy!» deıdi. Maqtanyń jany – sý. Tasqyndatyp sýarsań maqta álsireıdi, al tamshylatyp sýarsań maqtanyń jany kiredi. Tamshylatyp sýarýdyń tehnologııasyn tıimdi qoldanýdyń arqasynda Sákeń bıyl ár gektardan 45 sentnerden maqta aldy. Bul úlken kórsetkish.
Al endi kemtar, kedeı, jarly-jaqybaılarǵa, sondaı-aq, soǵys ardagerlerine qarasqan qarajatynda esep joq. Jantaqsaıdaǵy ózenge eki kópir saldyryp berip, qanshama jurttyń saýabyn aldy.
Tájik ultynyń ókili Haıraqul Dadaev:
– Maqta egemin deıtin qoly qysqa adamdarǵa ınvestısııa beredi. Olar jer jyrtyp, maqtasyn ósirgesin óz ónimderin «Myrzakent» maqta zaýytyna ótkizedi. Mine, istiń kózin tabý degen osy!
Káris ultynyń ókili Anatolıı Lı:
– Saldar aǵa ýádesinde turatyn azamat basshy. Jany taza, isi de taza. Meniń ótkizgen maqtamdy kereginshe satyp alady da, qalǵanyn tazalap ózime qaıtarady. Tazalap bergeni úshin eńbekaqysyn ustaıdy. Mundaı tásil zaýytqa da paıda, maǵan da olja. О́ıtkeni, men taza maqtany Reseıge ótkizip taǵy da tabys tabam.
Myrzakent qalashyǵyndaǵy múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattyń dırektory Kúmisaı Seıdalıeva:
– Balalarǵa mereke kezinde syılyq taratyp, kóńilderin kóterip ketetin. Bir kúni Saldar aǵanyń uly Baýyrjan ózi kelip, jarymjan balalarymyzdy kórgesin kózine jas alyp qaldy. «Sizderge meniń tarapymnan taǵy qandaı kómek kerek?» dedi muńaıǵan qalpy. Jadaý-júdeý jaǵdaıymyzdy aıttyq. Bar-joǵy tórt aıdyń ishinde múmkindigi shekteýli 110 bala men solardy tárbıeleıtin 100 qyzmetkerge arnap kóz jaýyn alatyndaı kórkem ǵımarat salyp berdi.
Ońtústiktegi sharýashylyqtyń búge-shigesine deıin aralasyp ósken Parlament Senatynyń depýtaty Álı Bektaevpen kezdesip, Saldar aǵa jóninde syr tarttym.
– Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy eń iri mesenattardyń biri. Ol kisi basqarǵan «Myrzakent» AQ-y Maqtaral óńirindegi turmysy tómen otbasylaryna, kóp balaly analarǵa jyl saıyn kómektesip, jastaryna qoldaý kórsetip, olarǵa kásiporyn tarapynan jylyna 10-15 mln teńge qarjy tek áleýmettik kómek retinde bólinedi.
Búgingi tańda «Myrzakent» AQ Maqtaral aýdanynyń Myrzakent óńirindegi turǵyndardy jumyspen qamtyp otyrǵan birden-bir kásiporyn. Maqta óńdeý zaýytynda myńnan asa azamat jumys jasaıdy, sol óńirdiń 1200-den astam sharýa qojalyqtary osy kásiporyn arqyly qarjy alyp, maqta sharýashylyǵymen aınalysyp, otbasylaryn asyrap otyr.
Saldar Jamalov oblysta alǵash ret maqta klasterin qalyptastyrǵan kásipker. Maqta daqylyn egip, óndirýden bastap, ony qaıta óńdeý, sońynan jip ıirip shyǵarýmen birge daıyn maqta ónimin óndiretin «Alıans – Kazahsko-Rýskıı tekstıl» zaýytyn iske qosyp, qosymsha 500 adamdy jumyspen qamtydy. Ol kásiporyn jyldan jylǵa damyp, óndirisi keńeıip, eksporttyq ónim shyǵaratyn iri kásiporynǵa aınaldy.
Qazirgi tańda «Myrzakent» maqta tazalaý zaýytynda 700 adam eńbek etedi. Maqtaaral aýdanynda 24 maqta qabyldaý orny jáne Shardara aýdanynda 6 maqta qabyldaý orny jumys isteıdi. Zaýyt 2013 jyly amerıkalyq jańa qural-jabdyqtarmen tolyq aýystyrylyp, qazirgi zamanǵa saı tehnologııamen jumys isteýde. Maqta tazalaý zaýyty memleketke salyq tóleýden de aýdanda eń joǵarǵy salyq tóleıtin kásiporyndar qataryna jatady. Maqta talshyǵynyń sapasyn arttyrý úshin Qytaı Respýblıkasynan jańa sortty tuqymdyq shıtter alyndy. Bul maqtanyń talshyǵy 4 tıp qataryna jatady, shyǵymdylyǵy da joǵary kórsetkishterge ıe.
El solaı deıdi. О́zi she? Tirshiligi týraly tis jarmaıdy. «Kóp kisige kóleńkem tústi» dep jelpinbeıdi de. Úkilep ósirgen 24 nemere, 5 shóbereniń atasy Saldar Jamalov úshin – jasaǵan jaqsylyǵyńdy jar salyp jaıý – tesik qappen saýap jınaǵandaı.
«Elimizde bolyp jatqan oń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne demokratııalyq qaıta qurýlardy qoldaýyńyz sondaı-aq, oǵan ózińizdiń tikeleı atsalysýyńyz retinde baǵalaımyn» degen Elbasynyń alǵys haty men basqa da marapattardy aıtpaǵanda Saldar aǵanyń el úshin eljiregen júrek tusyndaǵy «Otan» ordenine kózińiz tústi me? Ony da kópshilik aldynda kórsetip taǵa berýge qymsynatyn sııaqty.
Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda «Týǵan jerdi túletý – perzenttik paryz» atty arnaıy jıyn ótkizip, óńirdi órkendetý, kórkeıtý týraly maqtan tutatyn tulǵalarmen oılasyp, aqyldasqanda Saldar Jamalov, Serikjan Seıitjanov, Baharıddın Nuǵmanuly, Dinmuhammed Ydyrysov sekildi el mártebesin oılaǵan mesenattar úlgi bolyp turdy.
«Men úshin elimdi damyǵan elderdiń sapyna turǵyzyp, sanatyna qosýdan úlken maqsat joq». Bul Elbasynyń álemge áıgili baǵdarlamasy. Aıqyn maqsaty. Teńiz tamshydan jınalmaı ma? Tamshylap aqqan mańdaı terin sypyryp, el yrysyn telegeı teńizge aınaldyrýǵa úles qosyp jatsa, budan asqan mártebe bar ma?!
Kópen ÁMIRBEK,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri