Sý – tirshilik nári. Ony jer basyp júrgen jandardyń bári de biledi. Osy sý jaıyndaǵy aıtys-tartystyń maıdany shalǵaıdaǵy Torǵaı óńirinde osydan 13 jyldaı buryn bastalyp ketken. Sol sheti kórinbeıtin aıtys-tartysqa negiz bolǵan, osydan 90 jyl buryn qurylysy esh tehnıkasyz qolmen bógelgen «Albarbóget» bógeti.
Tarıhy tereńge tartatyn osy bógettiń ómirge qalaı kelgeni jaıly dáıekti derekti mektep qabyrǵasynda oqyp júrgenimde, qart qalamger Ábdibek Nurmaǵambetov aǵamyzdyń «Aýylǵa ajar bergen – Albarbóget» atty maqalasynan oqyp-bilgenim bar edi. Asaryn asap, jasaryn jasap ómirden ótken qalamger aǵamyz osy maqalasynda «Saryarqanyń saýyrynda jatqan, jalpaq dala – Torǵaı alqaby bolyp atalady... Osy bir alqaptyń ón boıynda Qabyrǵa, Torǵaı deıtin egiz qozydaı qatarlasyp-qaptaldasyp aǵyp jatqan eki ózen bar. Ejelden mal ósirgen eldiń tynys-tirshiligi osy ózen sýymen tyǵyz baılanysty boldy. Sý qatty tasyǵan jyldary shabyndy bolyp oıǵa-qyrǵa kóshýmen kúneltti. Kóbinese sýy shartarapqa taramaı, ańǵarynan aspaı, aıaǵy qurdymǵa aınalatyn-dy. Keıbir jyldary ózenniń tabany qurǵap, oıdym-oıdym qara sý qalpynda qalyp, jurt shabyndyqqa zar bolatyn. Osyndaı músápirlik qubylys, tabıǵat tarshylyǵy, sý tapshylyǵy el qamyn jegen er-azamatqa oı saldyrmaı, qııalyn qııa kezdirmeı qoımady. Bul arnasy keń, asaý ózenge buǵalyq salyp, ortan belinen býyp bógeýdi, sóıtip, jerdi sýlandyrýdy armandaǵan azamat ta tabyldy. Ol azamattyń aty-jóni – Aısa Nurmanov edi. Qudaı boıyna daryn bergen alǵyr da batyl azamat japan dalany jańǵyrtyp, elge bereke, qut ákelýdi quptady. Sonymen «qonaryn saı, kósherin jel bilgen kóshpendi halyqty qonystandyrý, qol kúshimen jerdi sýlandyrý qolǵa alyndy. Osylaı is tetigin ıgere bilgen, elimen qany da, jany da bir bolǵan asyl azamat, aqyrynda, bóget bógeýdi uıymdastyrdy...» dep jazady.
Jalpy, «Albarbóget» bógeti jaıynda maqala jazǵandardyń kópshiligi uzyndyǵy 10,5 shaqyrym bolatyn negizgi bógettiń qalaı salynǵanyna toqtalady da, onyń zańdy jalǵasy bolyp tabylatyn uzyndyǵy 4,1 shaqyrym «Telǵara» bógeti jaıynda jaq ashpaıdy. Shyndyǵyna kelgende, «Telǵara» bógeti – Albarbóget bógetinen bólip qaraýǵa bolmaıtyn quramdas bóligi.
Qurylystyń sátti iske asýy arqasynda mańaıdaǵy eldiń eginshilikpen aınalysýyna, qajetti jem-azyq alýyna, tipti basqa kásippen de shuǵyldanýyna keń jol ashyldy. Búkil el otyz ekiniń ashtyǵynda da syr bergen joq. Búgingi gıdrotehnıkalyq bilim turǵysynan qaraǵanda, júıege jetispeı turǵany artyq sýdy (mıllıondaǵan tekshe metr) tómenge aǵyzyp jiberetin 2-3 jerden retteýshi qondyrǵy ornatý.
Sonda ǵana qamys-qoǵa basyp ketken 15-20 myń gektar egistik jer qaıtadan kók maısa shóp jamylyp, aq bıdaı, suly, baý-baqsha egýge, el ıgiligine qaıta oralmaqshy», dep qart melıorator kókeıkesti oıyn oqyrmandarǵa jetkizipti.
Sol halyqtyń qara kúshimen salynǵan, jurttyń «Qara sýy bal tatyǵan, aq shabaǵy maı tatyǵan» dep maqtanatyn Qabyrǵa ózeniniń haliniń jyldan-jylǵa nasharlaı túsýi jergilikti turǵyndardyń qabyrǵasyn qaıystyrýda. Qabyrǵa ózeniniń Torǵaı ózeninen óziniń arnasyn bóletin jeri Amangeldi aýdanyna qarasty Úrpek aýylynyń tusy. Osy tusta Alakól degen kól bar. Bul kólge Torǵaı ózeni kelip quıady. Ony kanal arqyly burynǵy Krýpskaıa atyndaǵy keńshardyń syrtyn aınalyp Qabyrǵa ózenine qosqan. Eki ózenniń ekige aıyrylar tusyna aǵyn sýdy rettegish qondyrǵy ornatylǵan. Biraq sol qondyrǵy ornatylmaı jatyp isten shyqqan.
Ol jaıynda Sý resýrstary komıtetine aıtylǵan shaǵymǵa kezinde qulaq asqan eshkim bolmapty. Bul elimiz egemendigin alyp, sý sharýashylyǵyna kózqarastyń qyr astynda qalǵan kezi edi. Búgingi áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Albarbóget bógetiniń júdep turǵan jaıyn aıtyp, odan tómen ornalasqan Aralbaı aýylynyń sýdan jutap otyrǵan turǵyndarynyń muń men zaryn tilimizge tıek etip, Astana qalasynda turatyn 10 adam burynǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Mamytbekovke, Qostanaı oblysynyń ákimi A.Muhanbetovke shaǵym-aryz joldadyq. Osy másele tobynyń quramyna oblystyń jáne aýdannyń jergilikti atqarýshy organdarynyń ókilderi kirdi. Osy jumys toby 2016 jyldyń 4-5 shildesi kúnderi Albarbóget bógetine baryp, kózben kórgenderin, jergilikti turǵyndardan qulaqtarymen estigenderin hattamaǵa túsirip qaıtypty. Sol hattamanyń bir danasy meniń qolymda. Onda zertteý barysynda kólemi tórt metr bolatyn jyrylǵan jerdiń bar ekeni, sol arqyly sýdyń tómenirek jatqan aralbaı aýylynyń aýmaǵyna qaraı jiberiletini aıtylǵan. Sondaı-aq, komıssııa «Albarbóget» bógetiniń janynda ornalasqan «Telqara» bógetiniń aralbaı aýylyna qaraı aýylsharýashylyq jerlerine sý jiberýdi retteýde basty ról atqaratynyn atap kórsetken.
Sondaı-aq, osy hattamada arnaıy kelip kórý barysynda bógette jyrylǵan birneshe jerlerdiń bar ekendigi, sol arqyly sýdyń Aralbaı aýylynyń sharýashylyq jerlerine túspeı, Torǵaı ózenine aǵyp ketetini, osyndaı jaǵdaılardyń sý aǵysynyń tómendeýine jáne Qabyrǵa ózenindegi sý deńgeıiniń azaıýyna sebep bolyp otyrǵandyǵy aıtylǵan.
Osynyń saldarynan bar bolǵany 12 shaqyrym tómende ornalasqan Aralbaı aýylyna, Kólbıke kóline, Qazybaıǵa, Taldykólge, t.b. jerlerge sý túspegenine 13 jyldaı ýaqyt ótipti.
Osynshama ýaqyt ishinde eshqandaı paıdasy joq qoǵaly kólder kóbeıgen. Aralbaılyqtardyń sharýashylyq qajeti túgili, aýyldyń aýyz sý qubyryna jetpeı ol qystaı toqtap turady. Qubyrǵa sý alatyn ózenniń úzindisi jaz ortasynda sýalyp qalady. Sondyqtan aýyl turǵyndary maldaryna qystaı qar eritip sýaryp, aýyz sýyn alystan tasyp azap shegýde. Jeke sharýalar menshigindegi alaqandaı shabyndyǵyna sý túspeıtinin joǵaryda aıttyq.
Atalǵan hattamada «Telǵara» bógeti Jangeldın aýdany ákimdiginiń TKSh bóliminiń balansynda tur» degen sózder bar. Sonymen qatar, osy qujatta «G.T.Nurmuhambetovtiń (oblys ákiminiń birinshi orynbasary – A.B.) tapsyrmasyn oryndaý úshin jangeldın aýdanynyń ákimdigi «Telqara» bógetine kúrdeli jóndeý júrgizý boıynsha jumys jobasyn ázirleý úshin qarjy bólindi» dep atap kórsetilgen.
Osy málimetterdi oqyp, 13 jyl boıyna aýyz sýǵa zárý bolyp otyrǵan týǵan jerimniń turǵyndary tirshilik nári – sýǵa qaryq bolatyn boldy-aý dep qýandym. Biraq bul qýanyshym Jangeldın aýdanynyń ákimi A.Kenjeǵarınmen habarlasqanda birden sap tyıyldy. Ol maǵan Ǵ. Nurmaǵanbetovtiń tapsyrmasymen Jangeldın aýdany ákimdigine «Telǵara» bógetin kúrdeli jóndeý jumystarynyń jobasyn ázirleýge qarajat bólingenin jetkizip, ol qarajatty hattamada kórsetilgen jobalaý ınstıtýtyna aýdarǵandaryn aıtty. Joba aıaqtalǵannan keıin kelesi jyly jóndeý jumystaryna kirisemiz», dedi. Sonda qalaı, onyń bógetti kúrdeli jóndeý jumystarynyń aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynan bastalýy kerek ekeninen habary bolmaǵany ma?! Elimizdiń tanymal melıoratory Kenjehan Ahmetbekulymen bir tildeskenimde, ol kisi maǵan aýdan ákiminiń orynbasary Sh.Ospanovtyń «Aǵaı, aralbaılyqtarǵa kerek sý, torǵaılyqtarǵa kerek emes pe?» degen sózin aıtyp edi. Osyndaı kózqaraspen sýdan jutap otyrǵan Aralbaı aýylynyń turǵyndarynyń problemasy qaıtip oń sheshimin tapsyn?!
Osy máseleniń sheshýi kúrdelenip bara jatqasyn «Qostanaı oblysy ákimdiginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy» memlekettik mekemesine telefon shaldym. Bizge kelgen hattamany oryndaǵan S.Arsentevamen tildestim.
Svetlana Vladımırovna «Albarbóget» bógetine 2007 jyly kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilgenin aıtyp, osy maqsatqa bıýdjetten 73 mln bólinip, onyń 67 mln-y ıgerilgenin jetkizdi. Kimniń tapsyrys berýshi, kimniń merdiger bolǵanyn kúmiljip aıta almaǵasyn burynǵy RMK «Kazvodhoz» fılıalynyń (qazirgi «Qazsýshar» RMK Qostanaı fılıalynyń) dırektory J. Raıymqulovtan bógettiń jóndeý jumystaryna tapsyrys berýshi «Sý resýrstary komıteti», merdigeri «Dartemir» JShS bolǵanyn bildim.
Meniń «Memleketten bólingen 73 mln teńgeniń ıgerilmegen 6 mln teńgesi «Telǵara» bógetin jóndeýge nege jumsalmaǵan?» degen suraǵym S. Arsentevanyń tarapynan jaýapsyz qaldy. Oǵan qoıǵan suraqtarymdy onyń basshysy Á.Maýqulovqa qoıǵanymda ol «Bul máselemen aınalysyp jatyrmyz, biraq memleketten bólinetin qarjynyń aldymen ózge qurylysqa beriletinin estip, basymyzdy qatyryp otyrmyz», dedi. 2007 jyly 73 mln teńgeniń ıgerilmeı qalǵan 6 mln teńgesi «Telǵara» bógetin jóndeýge molynan jetedi eken. (Telǵara bógetiniń jóndeý jumystarynyń smetalyq quny 570 myń teńge kórinedi – A.B.) Biraq «sen salarda men salar atqa jemdi kim salar?» degendeı, «Telǵara» bógetiniń eshkimniń esebinde joq ekeni alǵa tartylyp, aqyr sońynda Aralbaı aýylynyń turǵyndary 13 jyl boıyna sýsyz ańyrap otyr.
Qabyrǵa ózeniniń qaı jerden bastaý alatynyn joǵaryda aıttyq. Osy Torǵaı-Qabyrǵa ózenderiniń boıyn qýalaı ornalasqan aýyldardyń sý jaǵasynda otyryp shóldeýiniń sebebi nede? Bul suraqtyń jaýabyn Kenjehan aqsaqaldyń «Aýyz sý» dep atalatyn maqalasynan oqyp bilýge bolady («Egemen Qazaqstan» gazeti, 25 maýsym, 2003 jyl). Sol maqalanyń túıinine toqtalsaq, aǵyn sý ózen atyrabynda buryn-sońdy salynǵan 773 bóget-toǵandarǵa kelip tireledi eken. Zerttelgen derekter boıynsha, ylǵal mol bolyp, sý jaqsy tasyǵan jyldary ózen arnasyna 1 mlrd 50 mln tekshe metrge jýyq sý jınalady. Al, tasqyn ortasha bolǵan jyly sý qory 310 mln, qurǵaqshylyq kezeńi 56 mln tekshe metr bolatyndyǵy anyqtalǵan.
Tájirıbeli sý mamany osynshama sý qoryn tıimdi paıdalana bilsek, onyń aýyz sý túgili shabyndyqqa jaıýdan da artylyp, sonaý Yrǵyz ózenine quıatynyna búkil halyq kýá. Jumys babynda ózim ony talaı kórgenmin. Máseleniń túıini – mıllıon tekshe metr artyq sý ustaıtyn Aqótkel, Bıjan, Qyzylaryq, Qumkeshý (Amangeldi aýdany), Albarbóget, Táýish (Jangeldın aýdany) sııaqty iri bógetterge tómenge sý jiberetin qabileti mol qondyrǵylar ornatý, júzdegen toǵandarǵa da shaǵyn qubyrlar salýda tur. Sonda ǵana sýdy der kezinde tómendegi aýylǵa jiberýge bolady, deıdi.
Ata-babalarymyz erteden tabıǵı sý kózderin kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap ishýge, malyn sýarýǵa, basqa da qajetine uqyptap paıdalana bilgen. Kerek bolsa jan-jaǵymen kelisip, ózenderge bóget turǵyzǵanda tómengi elge sý ótkizetin tabıǵı janqulaqtar qaldyryp, keıde qosymsha ashyp-jabylatyn sý jiberetin qondyrǵy ornatqan. Burynǵy kóp jyldar boıy turǵyzylǵan jaıylymdardaǵy myńdaǵan sý qurylystary ıesiz qalyp, tonalyp isten shyqqany óte ókinishti!
2016 jyldyń shilde aıynda oblysta arnaıy komıssııa qurylyp, Albarbóget júıesin zerttegende odan tómengi elge sý bólgizýdiń tetigi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıtetine tirele berdi. Bul qurylys oblsýshardyń balansynda tursa da, Úkimettiń 21.12.2004 jylǵy №1344 qaýlysyna kirmegendiginen, oǵan Respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólinbeı qalýda. Albarbógetten tómengi elge sý jiberetin jobasy daıyndalǵan eki qondyrǵy turǵyzýǵa qajet bar bolǵany 5,05 mln teńge qarjy bólýdiń ózi saýdaǵa túsýde.
Kóp jyldar boıy jınalyp, kúrdelengen sý problemasynyń halyqtyń muńyna aınalǵanyn jasyrmaı, tıisti organdardyń nazaryna respýblıkalyq bedeldi basylym arqyly jetkizýdi jón sanap, osy maqalany jazdym.
Asqarbek BEKTEMISOV
jýrnalıst-jazýshy