Dýaly aýyz sarapshylardyń pikirinshe, HIH ǵasyrǵa deıin memleket negizi qara kúshke táýeldi bolsa, HH ǵasyrda aqsha ústemdik qurǵan, al HHI ǵasyr bilim men ıntellekt ǵasyry bolmaq. Iаǵnı, biz ómir súrip otyrǵan ǵasyrda memleketimizdiń ekonomıkasyn, áleýmettik áleýetin jáne saıasatyn, bir sózben aıtqanda, bolashaq damýyn ıntellektýaldy adam kapıtaly aıqyndaıdy. Jappaı jahandaný dáýiri qoǵam damýynyń jańa talaptary men mindetterin alǵa tartýda. Ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterdiń jyldam qarqynmen damýy qoǵamdyq sanany ózgertti, jańa qundylyqtar paıda bolýda. Bilim men ǵylymnyń qoǵammen baılanysy múlde jańa arnaǵa aýysty. Mine, sondyqtan aqparat tasqynyna shaıylyp ketpeı, básekelestik báıgesine ilesý úshin ıntellektýaldy áleýetti arttyrýdyń mańyzy zor.
Bul rette Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ómirge kelgen «Intellektýaldy ult-2020» jobasynyń atqarar róli ólsheýsiz. «Men «Intellektýaldy ult-2020» ulttyq jobasy ıdeıasymen bóliskim keledi. Onyń negizgi maqsaty – qazaqstandyqtardy jańa formasııaǵa tárbıeleý. Qazaqstandy básekelestikke qabiletti adam kapıtalyna baı elge aınaldyrý», degen edi Elbasy. Jobanyń basym baǵyttary retinde negizgi úsh baǵyt aıqyndaldy. Intellektýaldy adam kapıtalyn qalyptastyrýdyń birinshi alǵysharty retinde Memleket basshysy bilim berý sapasyn óskeleń talaptarǵa saı damytýdy atap kórsetti. «Intellektýaldy ult» jobasynyń ekinshi basym baǵyty retinde ǵylymdy damytý jáne elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyrý máselesi kún tártibine qoıyldy. Jobanyń úshinshi baǵyty retinde ınnovasııalyq damý júıesine basymdyq berilýde. Endi osy úsh basym baǵyttyń qazirgi tańdaǵy ahýalyn saralap kóreıik.
Táýelsizdik alǵan shırek ǵasyr ishinde elimizdiń bilim salasy reformadan kende bolyp kórgen emes. Bir kezderi álemdegi eń ozyq úlgi retinde tanylǵan keńestik bilim berý júıesinen aýylymyzdy aýlaq salyp, arhıvke attandyrdyq. Ol zańdy da shyǵar. Aqparattyq tehnologııa ǵaryshtap damyǵan jahandaný jaǵdaıynda kóneniń kózindeı bolǵan keńestik bilim berý júıesiniń zaman suranysyna jaýap bere almaǵany anyq. Alaıda, eń ókinishtisi, uzaq jyldar boıy halqymyzdy aǵartý salasynyń ózegi bolyp kelgen sol keńestik bilim berý júıesiniń ornyn almastyratyn tıimdi de ozyq úlgini áli de taba almaı kele jatyrmyz.
Sońǵy kezeńde Bilim jáne ǵylym mınıstrleri eki-úsh jylda bir aýysady. Jańadan taǵaıyndalǵan mınıstr bilim salasynda óziniń reformalaryn júrgize bastaıdy. Kelesi kelgen mınıstr bul bastamalardy jyly jaýyp qoıyp, óziniń kóńiline qonǵan ózgeristerdi engizedi. Sóıtip, «apam da ań-tań, men de ań-tańmyn» degendeı, júzdegen myń muǵalim jańa mınıstr engizgen ózgeristerdiń qyry men syryn túsinýge den qoıady. Mine, dál qazirgi kúni de elimizdiń 300 myńdyq muǵalimder korpýsy Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev engizgen bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyn júzege asyrýǵa jumylǵan.
Álemdik órkenıet shoǵyrynda at tóbelindeı eń damyǵan otyz eldiń qataryna umtylǵan Táýelsiz Qazaqstannyń baǵdarǵa alǵan shoq juldyzy – «bilim – ǵylym – ınnovasııa». Osy jyldar ishinde elimizdiń bilim salasynda jetistikter bolmady dep aýyzdy qur shóppen súrtken de jaramas. Memleket basshysynyń bastamasymen elimizdiń búkil mektep jasyna deıingi tárbıe mekemelerin qamtyǵan «Balapan» baǵdarlamasy, ıntellektýaldy ult qalyptastyrýdyń negizi bolyp tabylatyn 20 Nazarbaev zııatkerlik mektepterin ashý bastamasy bilim salasyndaǵy biregeı jetistikter ekendigi daýsyz. Álemdik sapa dárejesi men ınnovasııalyq bilim berýge negizdelgen jańa úlgidegi ıntellektýaldy mektepterdiń maqsaty ekonomıkalyq jáne áleýmettik ómirdiń barlyq salasyna básekege qabiletti bolashaq kadrlaryn tárbıeleý bolyp tabylady.
Memlekettiń ıntellektýaldy áleýetiniń negizi, básekege qabilettiliginiń basty kórsetkishi – sapaly bilim, syndarly ǵylym. Joǵary oqý oryndary (JOO) júıesi – qazaqstandyq bilikti kadrlardy qalyptastyratyn jáne elimizdiń ıntellektýaldy áleýetin damytatyn orta. Bul júıe qanshalyqty tıimdi jumys istese, eldiń ekonomıkasy da sonshalyqty dárejede damıtyn bolady. Búginde Qazaqstandaǵy JOO-lar 200-den astam mamandyq túri boıynsha kadrlar daıarlaıdy eken. 1990 jyldan beri elimizde JOO-larda oqıtyndar sany úsh ese artty. Sóıtip Qazaqstan JOO-lar sany jaǵynan árbir mıllıon turǵynǵa shaqqanda Ulybrıtanııa, Germanııa, Japonııa sııaqty kóshbasshy elderdiń ózin basyp ozypty. Eń ókinishtisi, JOO júıesindegi sandyq kórsetkishke sapalyq dáreje múlde sáıkes kelmeıdi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimeti boıynsha, elimizde JOO bitirgenderdiń 50 paıyzy ǵana alǵan mamandyqtary boıynsha eńbek etedi. Qazaqstanda tek pedagog kadrlaryn daıarlaıtyn 89 JOO (onyń 33-i memlekettik, 56-sy jekemenshik) bar eken. Jyl saıyn osy oqý oryndaryn bitiretin 34 myń túlektiń tek 10 myńy ǵana mektepke kelip, muǵalim bolady. Al zańgerler men ekonomısterdi daıarlaıtyn JOO-lar qansha, bul oqý oryndarynan «múıizi qaraǵaıdaı» dıplom alyp shyǵatyn «mamandar» qansha deseńizshi?!
Qazir elimizdiń JOO-lary daıarlap jatqan bakalavrlar men magıstrlardy eńbek rynogy jumyspen qamtamasyz ete ala ma? Bizdiń ekonomıkamyz úshin jyl saıyn JOO-lardy támámdaıtyn myńdaǵan ekonomıster men qarjygerler qajet pe? Jyl saıyn Úkimet bıýdjetten bóletin mıllıardtaǵan teńge granttardyń ótemi qaıda? Bul aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy, búgingi kúnge deıin elimizdiń bilim berý salasy men eńbek rynogynyń arasynda eshqandaı baılanys bolmaı otyr. Elimizdiń joǵary oqý oryndary eńbek rynogynyń suranysyn zerttep, ekonomıkamyzdyń qajetin óteýge tolyq dárejesinde qyzmet atqaryp otyrǵan joq.
Bul máseleler tóńireginde biz Batystyń damyǵan elderinen áli de kóp nárseni úırenýimiz kerek-aq. Máselen, órkenıetti Eýropa elderinde mektep túlekteriniń tek 20 paıyzy ǵana joǵary bilim alýǵa den qoıady. Joǵary bilimsiz de qoǵamǵa qajetti naǵyz kásibı mamandyq ıesi bolýǵa bolady. Bilikti mıshınıst, isker shashtaraz da qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi bolýǵa laıyq. Jalpy, bilim men biliktilik ushtasqanda ǵana ekonomıka jemisti bolmaq.
Údemeli ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy boıynsha elimizde óskeleń tehnologııalarǵa negizdelgen jańa óndiris oryndary ashylyp, burynǵy zaýyt-fabrıkalar jańǵyrtylýda. Mine, osyǵan baılanysty elimizde jumysshy kadrlarynyń tapshylyǵy aıqyn kórine bastady. Burynǵy jumysshylar basqa jaqqa qonys aýdarǵan nemese zeınet jasyna jetken. Al jergilikti jastar qatarynan zaýyt-fabrıkalarǵa kelip, aǵa býynnyń isin jalǵastyrar jumysshy kadrlar joqtyń qasy. «Bizdiń metall óńdeý zaýyty jańa tehnologııa boıynsha qaıta jańǵyrtyldy. Qural-jabdyqtardyń bári bar, tehnıkalyq kadrlarǵa degen tapshylyq qolbaılaý bolyp otyr. Elektrmen dánekerleýshiler de, bilikti tokarlar da joq. Tipti, qarapaıym slesarlardyń ózi jetispeıdi», deıdi jaqynda iske qosylǵan zaýyt basshysynyń biri. Eńbekpen qamtý ortalyqtarynyń derekteri boıynsha, búginde bizdiń elimizde kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndaryn bitirgen maman jumysshylardy qajet etetin 20 myń jumys orny bos turǵan kórinedi. Kúni keshe, Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyq merekesi atalyp ótilgen kezeńde elimizde ozyq zamanaýı tehnologııalarǵa negizdelgen ondaǵan óndiris oryndary ashyldy. Ekonomıkamyzdyń áleýetin eselep, elimizdiń álemdik rynokta básekege qabiletti bolýy úshin bul jańa óndiris oshaqtarynyń qosar úlesi zor. Osy zamanaýı óndiris oshaqtaryn bilikti ınjener-tehnıktermen, kásibı jumysshy mamandarmen qamtamasyz etý el Úkimetiniń aldynda turǵan keshendi mindet. Endeshe, ıntellektýaldy ult belgisi – jappaı bilimdi ǵalym bolý emes, árkim óziniń laıyqty ornyn tapqan kásibı bilikti maman bolý.
Intellektýaldy ult jobasynyń tuǵyrly basym baǵyttarynyń biri – elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyrý jáne ǵylymdy damytý bolyp tabylady. sońǵy jyldarda qazaqstandyq ǵylymnyń tereń toqyraýǵa ushyraǵany, ashy da bolsa aqıqat. Qazaqstan ǵylymy ekonomıkadan múlde qol úzip qalǵan. ÚIID baǵdarlamasy sheńberinde elimizde iske qosylǵan zaýyttarda, jańa óndiris oryndaryndaǵy ozyq tehnologııalar da otandyq ǵylymynyń eshqandaı qoltańbasy joq. Osydan birer jyl buryn ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentterine arnalǵan «Qazaqstan daǵdarystan keıingi álemde: bolashaqqa qaraı ıntellektýaldy serpilis» atty leksııasynda Elbasy, orta eseppen alǵanda 100 qazaqstandyq ǵalymǵa shetelderden jarııalanǵan bir ǵylymı maqaladan keledi, 15 ǵalymnyń ishinde bir-ekeýi ǵana halyqaralyq patent alady, degen derekter keltirdi. Otandyq bıznes salasynyń ózimizdiń ǵalymdardyń ashqan jańalyǵyna degen suranysy joq.
Damyǵan elderdiń tájirıbesin tarazylasaq, ǵylym men ekonomıka qustyń qos qanatyndaı birge damyp, óndiris salasyndaǵy bıikterdi birge baǵyndyrady. Máselen, búkil álem boıynsha ǵylymdy damytýǵa jumsalatyn qarjynyń 34 paıyzy AQSh úlesinde bolsa, 26 paıyzy Eýropalyq odaqtyń, 14 paıyzy Japonııanyń úlesine tıedi eken. Sońǵy jyldary Qytaı men Úndistan jyl saıyn ǵylymǵa IJО́-niń 2 paıyzdan astamyn bólý arqyly ınnovasııalyq damýdyń jańa deńgeıine shyqty. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan jyl saıyn ǵylymdy damytýǵa IJО́-niń 0,2 paıyzy kóleminde ǵana qarjy jumsap keldi.
Qazaqstan ǵylymyn toqyraýdan shyǵarý tek qarjyǵa tirelip turǵan joq. О́zi tańdaǵan ǵylymı taqyrybyna sanaly ǵumyryn arnap izdenetin jas ta bilimdi, naǵyz ǵalymdar (fanatıkter) jetispeıdi. Bul jerde elimizde ǵalymdar az eken degen uǵym týmasa kerek. Ǵylymı ataqtarynan at úrketin «ǵalymdardan» kóz súrinedi. Sheneýnik ataýlynyń kóbi ǵylym doktory, keminde ǵylym kandıdaty. Tipti ǵylymı zertteýlerdiń ıisi murynyna barmaıtyn «akademıkter» kıeli ataqty ıemdenip júr. Qoǵamdyq uıym sanatyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń mundaı keleńsizdikterge tosqaýyl qoıýǵa da, otandyq ǵylymnyń bedelin kóterýge de qaýqary joq.
Otandyq ǵylymnyń damýyna jol ashatyn tyń serpilis Elbasynyń bastamasymen ómirge kelgen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jáne «jasyl ekonomıka» bolmaq. Memleket basshysy «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda, aldaǵy 10-15 jylda ǵylymı qamtymdy ekonomıkalyq bazıs jasaýymyz kerektigin, onsyz biz álemniń damyǵan elderi qataryna qosyla almaıtynymyzdy, muny tek damyǵan ǵylym arqyly sheshýge bolatyndyǵyn atap aıtqan. Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý – eń aldymen, Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin arttyrý. Sondyqtan Memleket basshysy qazaqstandyq ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq salalaryn qurýǵa jáne ǵylymdy damytýǵa IJО́-niń 3 paıyzy deńgeıinde qarjy bólýdi kún tártibine qoıyp otyr.
Búgingi ekonomıka ıntellektýaldy eńbekke negizdelgen ekonomıka bolyp tabylady. Al ıntellektýaldy eńbektiń qozǵaýshy kúshi – jastar. Intellektýaldy ult qalyptastyrýdyń negizi de aqparat zamanynda ózine qajetti dúnıege tez qol jetkize alatyn, kommýnıkatıvti, izdengish te tapqyr jastar ekeni anyq. О́rkenıetti damyǵan elderde bilim men ǵylymnan, ıaǵnı ıntellektýaldy bolashaqtan qarjy únemdemeıdi. Táýelsiz Qazaqstan da ıntellektýaldy bolashaǵyna ıgilikti ınvestısııa salýǵa basymdyq berýi kerek.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»