Tarıh tabaldyryǵyn attaǵan Taýyq jyly táýelsiz Qazaqstannyń bıik bedelin tórtkúl dúnıege taǵy da pash etetin aıtýly oqıǵalarǵa toly bolǵaly tur. Sol jahandyq sharalardyń ishindegi biri de biregeıi – EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý. Adamzat aqyl-oıynyń tamasha tabystarynyń birinen sanalatyn Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń qos ǵasyrlyq tarıhynda Ortalyq Azııada, tipti TMD elderiniń eshqaısysynda da mundaı halyqaralyq kórme jalaýy jelbirep kórgen joq. Astanada ótetin EKSPO-2017-niń mańyzdylyǵy da osynda.
Iá, Batys pen Shyǵys órkenıetin jalǵastyrǵan altyn kópir atanǵan arý Astananyń aıtýly estafetasy, endi Búkilálemdik kórmeler alańy – EKSPO-2017-ge ulaspaq. Jahandyq sharalar turǵysyndaǵy ózindik mańyzy jaǵynan bul kórme osy ýaqytqa deıin elordamyzda ótkizilgen dúnıejúzilik oqıǵalardyń eshqaısysynan artyq bolmasa, kem emes. Bul týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń jańa dáýiriniń alǵashqy kúni» atty maqalasynda «EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin Astanada ótkizý týraly qabyldaǵan sheshim bul sammıtten de asa zor iri oqıǵaǵa aınaldy. Biz áli osy jeńisimizdiń asa zor mańyzyn sezinip bolǵan joqpyz. Kórme ótetin eldi shyn máninde búkil álem tańdady. Qazaqstan aıqyn basymdyqpen jeńiske jetti. Bul – búkil planetanyń tanýy men senimi», dep atap kórsetti.
«Bul – búkil planetanyń tanýy men senimi», qandaı kóregendikpen aıtylǵan dál tujyrym. 2012 jyly 22 qarashada Parıj qalasynda ótken jahandyq alaman báıgede Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna múshe 161 memlekettiń arasynda top jaryp, Qazaqstannyń elordasy – Astana EKSPO-2017 kórmesin ótkizý jeńisine ıe bolǵannan bergi ótken bes jylǵa jýyq ýaqyt ishinde bul tujyrymnyń aqıqattyǵy taǵy da aıqyndaldy. Qazirge deıin Astanadaǵy EKSPO-2017 kórmesine qatysatyndyǵyn álemniń 112 memleketi jáne 18 halyqaralyq uıymy rastady. 72 memleket EKSPO-2017 kórmesiniń aıasynda ózderiniń ulttyq kúnderin ótkizý merzimin bekitti. 89 ulttyq pavılonnyń kontenttik tujyrymy naqtylandy. Jańa jylda bul jumys joǵary qarqynmen jalǵasatyn bolady.
EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý bul daǵdarysqa qarsy is-qımyl jobasy bolyp tabylady. Álemdik ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysy beleń alǵan kezeńde otandyq taýar óndirýshilerge qoldaý kórsetý maqsatynda EKSPO-2017 kórmesi jobasy aıasynda elimizdiń barlyq oblystarynyń ákimderimen memorandýmdar jasaldy. Osynyń nátıjesinde 322 otandyq taýar óndirýshilermen jalpy somasy 48,9 mıllıard teńgeniń kelisimsharttary bekitildi. Bul joba Qazaqstanda 50 myń jumys ornyn quryp, ekonomıkalyq daǵdarys kezinde jumyssyzdyqtyń beleń almaýyn qamtamasyz etti. EKSPO kórmesi ulttyq jobasyna 126 mıllıon teńge demeýshilik qarjy jáne 211 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy.
Búkilálemdik jetistikter kórmesi óziniń 160 jyldan astam tarıhynda órkenıet shejiresine altyn áriptermen jazylǵan sáýlet óneriniń jaýharlaryn qaldyrdy. EKSPO muralary – Londondaǵy Hrýstal saraıy, Parıjdegi Eıfel munarasy, Aleksandr III kópiri, Lıon vokzaly, Venadaǵy Rotonda – álemdegi eń úlken kúmbez astyndaǵy pavılon, Melbýrndegi patshalyq kórme pavılony naq osyndaı máńgilik óner eskertkishteri bolyp tabylady. Ajarly Astananyń ásem arhıtektýralyq saltanatyna sán qosqan kórme qalashyǵynda da álem ǵajaıyptarynyń sanatyna qosylatyn EKSPO murasy – «Bolashaq energııasynyń» shar tárizdes murajaıy (sfera) bolmaq. 8 qabattan turatyn bul sáýlet óneriniń ozyq nysanynda balamaly qýat kózderiniń jahandyq tehnologııasynyń nebir ozyq úlgileri kórinis tabatyn bolady. Máselen, 8 qabatty sándi ǵımarattyń birinshi qabatyna elimizdiń ulttyq pavılony qonys tebetin bolsa, qalǵan jeti qabatynyń árqaısysynda jel, kún, sý, bıotehnologııalyq jáne basqa balama qýat kózderiniń jetistikteri ornalasady dep sheshim qabyldanǵan.
EKSPO kórmesi bedeliniń jahandyq dárejede erekshe tanylýyna onyń «Bolashaqtyń energııasy» atty zamanaýı taqyrybynyń mańyzy zor boldy. Bul taqyryptyń mańyzy – búgingi kúni adamzattyń eń ózekti problemasyna aınalǵan tabıǵı qýat kózderin tıimdi paıdalaný jáne balama qýat kózderin ashý máselesin kóterýinde. Ony sheshý qazir kóptegen elder úshin strategııalyq mindetke aınalǵan. Endigi kezekte búkil álem «jasyl ekonomıka» jáne ekologııalyq qaýipsiz damý sııaqty tyń baǵytqa betburys jasaýda. Bul Memleket basshysynyń elimizdi «jasyl ekonomıka» baǵytyna kóshý jónindegi bastamasymen úndesedi. Elbasynyń tikeleı bastamasymen EKSPO-2017 kórmesin ótkizý jónindegi ulttyq ıdeıa ómirge kelgennen beri bul máselede túbegeıli betburys bastaldy. Balama qýat kózderin damytý maqsatynda arnaıy zań jobasy belgilendi. Elimizde balama energııa qýatyn damytýǵa Koreıa, Germanııa, Avstrııa, Ispanııa jáne AQSh sııaqty damyǵan memleketterdiń tájirıbesi negiz bolýda. Qazaqstannyń jel energııasyn damytýdaǵy áleýmeti jan-jaqty zerttelip, elimizdiń keńeıtilgen jel atlasy jasaldy. Bul atlasqa ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń jel qýaty basym bolatyn óńirleriniń kestesi engizildi. Qazirdiń ózinde Astana mańyndaǵy Ereımentaý jel stansasy jumysyn bastady.
Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń tarıhy 1851 jyly London qalasynda ótkizilgen «Barlyq halyqtardyń ónerkásiptik eńbekteriniń uly kórmesinen» bastaý alǵan. Bir sát oılanyp kóreıikshi, barlyq halyqtar eńbekteriniń, jetistikteriniń uly kórmesi! Iаǵnı, endi bes aıdan keıin egemen elimizdiń elordasy – Astana qalasynda adamzat aqyl-oıynyń qazirgi kúnge deıingi qol jetkizgen jetistikteriniń ozyq úlgileri pash etiletin bolady. Búginde búkil adamzatty tolǵandyryp otyrǵan tolǵaqty másele – «Bolashaqtyń energııasynyń» taǵdyry Taýyq jyly elordamyzdaǵy EKSPO-2017 kórmesi sheńberinde sheshim tappaq.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»